ابوالحسن شیرازی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
میرزا ابوالحسن خان شیرازی
Mirza Abu'l Hassan Khan by Thomas Lawrence, 1810 - Fogg Art Museum - DSC02319.JPG
میرزا ابوالحسن خان شیرازی ملقب به «ایلچی و ایلچی کبیر»
وزارت دول خارجه
مشغول به کار
۱۲۵۶ – ۱۲۶۲ (قمری)
در زمانِ محمد شاه قاجار
پس از عبدالوهاب نشاط اصفهانی
پیش از علی فراهانی
مشغول به کار
۱۲۴۰ – ۱۲۵۰ (قمری)
در زمانِ فتحعلی‌شاه قاجار
پس از مسعود انصاری
پیش از مسعود انصاری
سفیر ایران در انگلستان
مشغول به کار
۱۲۲۴ – ۱۲۲۵ (قمری)
مشغول به کار
۱۲۳۳ – ۱۲۳۶ (قمری)
سفیر ایران در عثمانی
سفیر ایران در اتریش
سفیر ایران در فرانسه
حاکم شوشتر
اطلاعات شخص
زاده میرزا ابوالحسن خان ایلچی
۱۱۹۰ (قمری)
۱۷۷۴ (میلادی)
شیراز، ایران
درگذشت ۱۷ شعبان ۱۲۶۲
۱۰ اوت ۱۸۴۶
تهران، ایران
ملیت  ایران
حزب سیاسی فراماسونری
همسر(ان) مریم خانم دختر حاج ابراهیم کلانتر
دل آرام خانم گرجی
پری جهان خانم
فرزندان میرزا مهدی خان
شغل سیاستمدار
مذهب اسلام
خواهرزاده و داماد حاجی ابراهیم‌خان اعتمادالدوله شیرازی
پسر میرزا محمدعلی خان شیرازی

ابوالحسن خان شیرازی (زاده ۱۱۹۰ (قمری) - درگذشت۱۲۶۲ (قمری))، ملقب به میرزا ابوالحسن خان شیرازی، میرزا ابوالحسن خان ایلچی و ایلچی کبیر از رجال معروف اوایل دوره قاجار و سفیر ایران در انگلستان است. وی همچنین سفرنامه نویس و نویسنده کتاب معروف حیرت‌نامه است که شرح بازدید وی از انگستان و اتفاقات دوره سفارت وی درفرنگ است.

زندگی‌نامه[ویرایش]

در سال ۱۱۹۰ (قمری) در شیراز متولد شد. وی خواهرزاده و داماد حاجی ابراهیم‌خان اعتمادالدوله شیرازی و پسر میرزا محمدعلی خان بود. در سال ۱۲۱۵ قمری فتحعلی شاه، میرزا ابراهیم خان کلانتر شیرازی را که از عوامل انگلستان بود از صدارت برکنار و به زندان انداخت. در آن هنگام میرزا ابوالحسن خان، حاکم شوشتر بود و به دستور فتحعلی شاه به تهران احضار شد. شاه قصد نابودی وی را داشت ولی با وساطت عده‌ای از درباریان من جمله رضا قلی خان نوایی بخشیده شد و از مرگ نجات یافت و عازم زیارت بیت اله الحرام شد و پس از آن به مدت ۴ سال در هند روزگار گذرانید. میرزا ابوالحسن خان هنگامی که شنید شاه تا حدودی بستگان حاج ابراهیم کلانتر را بخشیده عازم شیراز شد و در تشکیلات حکومتی حسین علی میرزا فرمانفرما که پسر فتحعلی شاه بود به منسب یساولی و هم صحبتی منصوب شد. وی به سال ۱۲۲۴ قمری به فرمان فتحعلی شاه به عنوان سفیر ایران به همراه جیمز موریه منشی سفارت انگلستان و مؤلف کتاب حاجی بابای اصفهانی روانه لندن شد.[۱]

تصویری دیگر از ابوالحسن شیرازی

میرزا ابوالحسن خان ایلچی از همان ابتدا تحت تأثیر پیشرفت‌های مادی اروپا قرار گرفت و با شگفتی به سیر و سیاحت در آن دیار پرداخت و در نهایت کتاب حیرت نامه سفرا را به عنوان تحفه سفر با خود به ایران آورد. سفرنامه ایلچی که از اولین نمونه‌های سفر نامه نویسی دوران قاجار است، تأثیر زیادی در شناساندن نهادهای مدرن اروپایی در میان نخبگان قاجار داشت، به طوری که برخی مورخان این نوشته‌ها را در شکل گیری جنبش تجددخواهی ایران در دوره‌های بعد مؤثر می‌دانند.[۲]

از حاشیه‌های سفر میرزا ابوالحسن خان که توجهات بسیاری را جلب نمود، عضویت وی در لژ فراماسونری انگلستان است. علاوه بر این که وی یکی از نخستین ایرانیانی است که به عضویت لژ فراماسونری درآمد، به مدت ۳۵ سال یعنی تا پایان عمر از کمپانی هند شرقی مقرری دریافت داشت. با وجود ادعاهای مصحح کتاب حیرت نامه ایلچی دربارهٔ مأموریت وی به عنوان عامل سرسپرده انگلستان در ایران، تاریخ نگارانی نظیر دکتر عباس امانت و دکتر وحید وحدت طرح چنین دیدگاهی را ناشی از تاریخ‌نگاری ایدئولوژیک پس از انقلاب در ایران می‌دانند.

ایلچی پس از ۸ ماه به اتفاق سرگور اوزلی که به سمت وزیرمختار انگلیس در ایران انتخاب شده بود از لندن راهی ایران شد اما در طول مسیر توقفی کوتاه در برزیل داشت و بدین ترتیب نام خود را به عنوان اولین فرد ایرانی که به قاره آمریکا سفر کرده است در تاریخ ثبت نمود. وی بعد از بازگشت از طرف دولت ایران عهد نامه گلستان را در ۲۹ شوال ۱۲۲۸ قمری با دولت روسیه منعقد کرد و سپس به روسیه رفت و پس از سه سال به ایران بازگشت. پس از بازگشت میرزا ابوالحسن خان از سفر سه ساله به روسیه، مجدداً به عنوان سفیر ایران به لندن فرستاده شد، او علاوه بر این سمت، سمت سفیر ایران در عثمانی، اتریش، فرانسه و انگلستان را بر عهده داشت. او سفر خود را در رجب ۱۲۳۳ قمری آغاز کرد و سه سال بعد در ۱۲۳۶ قمری به ایران بازگشت. او در سال ۱۲۴۰ قمری به عنوان وزیر خارجهٔ ایران منصوب شد و تا سال ۱۲۵۰ قمری عهده‌دار این سمت بود، او به همراه عباس میرزا و قایم مقام در ۵ شعبان ۱۲۴۳ قمری عهد نامهٔ ترکمان چای را با روسها منعقد کرد. در سال ۱۲۵۰ ق هنگامی که فتحعلی شاه در گدشت، به جای حمایت از ولیعد قانونی شاه یعنی محمد میرزا (محمد شاه بعدی)، از علی خان ظل السلطان پسر دهم فتحعلی شاه حمایت کرد علی خان ظل السلطان نیز در ۷ رجب ۱۲۵۰ قمر با عنوان عادلشاه و علی شاه تاجگداری کرد، علی شاه به پاس خدمات ابوالحسن خان، او را در مقام خود ابقا نمود، اما اندکی بعد علی شاه از سپاه محمد شاه و ابوالقاسم قایم مقام شکست خورد و دستگیر شد، میرزا ابوالحسن خان هنگامی که این خبر را شنید به حرم حضرت عبدالعظیم پناهنده شد. اما هنگامی که قایم مقام کشته شد و حاجی میرزا آقاسی به وزارت و صدارت رسید به وساطت حاجی میرزا آقاسی از تحصن خویش خارج شد و از محمد شاه طلب بخشش کرد و پنج سال بعد یعنی در سال ۱۲۵۶ قمری مجدداً وزیر خارجه ایران شد. او سال‌ها در دوران حکومت فتحعلی شاه و محمد شاه به خدمت پرداخت و سرانجام در ۱۷ شعبان ۱۲۶۲ قمری در گذشت.[۲]

فرزندان میرزا ابوالحسن خان شیرازی[ویرایش]

نوه میرزا ابوالحسن خان شیرازی، میرزا ابراهیم خان، خودو همسرش که از زاده‌های امیرسید اصیل الدین عبدالله الحسینی بود، از افراد محبوب ومورد توجه خاص وعام بودند وبیش از پیش باعث قدرت مذهبی او گشته بود وی با سیاست‌های پیش گرفته و با استفاده از نام جدش بر قدرتش می‌افزود. پس از رفت‌وآمدهایش به دربار وقدرت سیاسی-مذهبی که او در فارس داشت ناصر الدین شاه برای بهبودی چهره خویش از او استفاده می‌کرد اما پس از گذشت مدتی ناصرالدین شاه به تحریک نزدیکان از قدرت گرفتن این خاندان واهمه داشت وپس از توطئه واتهام خیانت به وی او وفرزندانش را تبعید کرد.[۳] میرزا ابراهیم خان سه فرزند به نام‌های میرزا محمدعلی خان، میرزا محمودخان ومیرزا مسعود خان داشت که میرزا ابراهیم خان و دوفرزند اول ودوم او رایعنی میرزا محمدعلی خان ومیرزا محمود خان و فرزند او به نام میرزا ابوالقاسم خان را به داراب و میرزا مسعود خان و فرزندان وی میرزا ابوالحسن خان و میرزا ابوالحسین خان را به تهران وری تبعید کرد. هم اکنون این خاندان به نام‌های میرزاخانیان، میرزاخانی در تهران و ری، میرزائی در داراب ومشیری در شیراز و تهران شناخته می‌شوند. خانواده مشیری که از نسل میرزا مسعودخان هستند از قدرت سیاسی بالایی برخوردارند.[۴][۵]

منابع[ویرایش]

  1. گلی پور، مهدی، بررسی حیات سیاسی میرزا ابوالحسن خان شیرازی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته تاریخ ایران در دوره اسلامی، به راهنمایی فیض اله بوشاسب، دانشگاه نجف آباد اصفهان، صص 95-40
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ Vahid Vahdat. 'Occidentalist Perceptions of European Architecture in Nineteenth-Century Persian Travel Diaries: Travels in Farangi Space Routledge, 2017 ISBN: 1-4724-7394-9
  3. بازنگری تاریخ معاصر وخیانت رجال ایرانی (دوره قاجار) صص ۵۱–۵۰
  4. تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا.آ. گرانتوسکی-م-ا دافرامایو:مترجم کشاورزی، کیخسرو، ناشر:مروارید۱۲۸۵
  5. آرشیو مجله سرنوشت قدرت داران در قاجار
  • گلی پور، مهدی، بررسی حیات سیاسی میرزا ابوالحسن خان شیرازی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته تاریخ ایران در دوره اسلامی، به راهنمایی فیض اله بوشاسب، دانشگاه نجف آباد اصفهان، زمستان ۱۳۹۱
  • «میرزا ابوالحسن خان شیرازی». موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران. بازبینی‌شده در ۶ مهر ۱۳۹۰. 
  • ABU'L-ḤASAN KHAN ĪLČĪ - Encyclopædia Iranica | Articles

پیوند به بیرون[ویرایش]

یاوری، نگین. «ابوالحسن خان ایلچی شیرازی». در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ج. ۵. ویرایش ۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲. ۳۳۵–۳۳۸. شابک ‎۹۶۴-۷۰۲۵-۴۰-۸.