محمد بن عبدالوهاب

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
محمد بن عبدالوهاب
محمد بن عبد الوهّاب بن سلیمان التمیمی
زادهٔ۱۱۱۵هـ. ق
۱۷۰۳م.
عُیَینه در نزدیکی ریاض
درگذشت۲۳ مه ۱۷۹۲
۱ شوال ۱۲۰۶
درعیه، در نزدیکی ریاض
نژادعرب
شناخته‌شده برایسلفی‌گری
کارهای برجستهجنگ با بدعت - همکاری با خاندان آل سعود
عنوانشیخ
دیناسلام؛ سنی
مذهبحنبلی
مکتبسلفی‌گری
فرزندانحسین بن محمد بن عبد الوهّاب، إبراهیم بن محمد بن عبد الوهّاب، عبدالله بن محمد بن عبد الوهّاب، علی بن محمد بن عبد الوهّاب. فاطمة بنت محمد بن عبد الوهّاب، عبد العزیز بن محمد بن عبد الوهّاب

محمد ابن عبدالوهاب التمیمی (۱۱۱۵–۱۲۰۶ ه ق) (۱۷۰۳-۱۷۹۲ م) بنیانگذار دیدگاه جدیدی در مذهب سنی حنبلی است؛ که بعدها به نام وهابیت در میان مسلمانان و علمای سنی عربستان سعودی، ریشه گرفت.[۱]

وی گفت هر مسلمان زن یا مرد باید شخصا در زندگی خود قرآن را فراگرفته باشد[۲]

تقلید از مجتهدین را رد کرد و گفت هرکسی باید خودش در امر دین صاحب نظر شده اجتهاد کند[۳][۴]

زیارت قبور مقدسین و دعا کردن به آنها را مردود شمرد و آنرا مترادف با پرستش غیر خدا دانست[۵][۶][۷][۸][۹]

برخی از علمای مهم سنی در زمان خودش با نظرات او مخالف بودند که از جمله آنان پدر و برادر خودش بودند[۱۰][۱۱][۱۲]

او شرط مشروعیت حکومت را ( قدرت - انصاف - بیعت ) میدانست[۱۳]

وی اتحادی دینی-سیاسی را با محمد بن سعود ایجاد کرد و به تاسیس حکومت دیریه (حکومت سعودی) کمک کرد و این اتحاد تا به امروز ادامه دارد[۱۴] [۱۵][۱۶]

نوادگان او که آل شیخ نامیده میشوند همواره نقش جلوداری علما را در عربستان دارا بوده اند و بر نظرات علمای سعودی نفوذ کامل دارند.[۱۷][۱۸][۱۹]

زندگی[ویرایش]

محمدبن عبدالوهاب در سال ۱۱۱۵ ه‍.ق (۱۷۰۳ میلادی) در روستای عیینه (به عربی: عُیَینه) از توابع نجد متولد گردید. پدر وی، عبدالوهاب از قضات آن شهر بود. محمد، فقه حنبلی را در زادگاه خود آموخت. سپس، برای تکمیل معلومات رهسپار مدینه شد و در آنجا به تحصیل حدیث و فقه پرداخت.

در دوران تحصیل در مدینه، گه‌گاه مطالبی بر زبانش جاری می‌شد که از عقایدی خاص حکایت داشت.

چندی بعد، محمدبن عبدالوهاب، مدینه را به سوی نقاط دیگر ترک کرد و چهار سال در بصره و پنج سال در بغداد و یکسال در کردستان و دو سال در همدان اقامت کرد. مدتی کوتاه نیز، در اصفهان و قم زندگی کرد و آنگاه از طریق بصره به احساء رفت و از آنجا به «حُرَیمله» اقامتگاه پدرش رفت.

تا زمانی که پدرش زنده بود، وی در مورد عقایدش کمتر سخن می‌گفت گرچه گاهی میان او و پدرش نزاعی درمی‌گرفت. پس از درگذشت پدر به سال ۱۱۵۳ ق، از روی عقاید خود پرده برداشت.[۲۰]

تبلیغات محمد بن عبدالوهاب در شهر حریمله افکار عمومی را برآشفت، به گونه‌ای که ناچار شد آنجا را به عزم اقامت در عیینه (زادگاهش) ترک کند. در عیینه با حاکم وقت، عثمان بن معمر، تماس گرفت و دعوت جدید خود را با او در میان نهاد و قرار شد که با پشتیبانی حاکم، دیدگاه خود را تبلیغ کند. طولی نکشید فرمانروای احساء، سلیمان بن محمّد آل حمید، که مقامی برتر از حاکم عیینه داشت، عمل حاکم را ناروا شمرد و دستور داد هرچه زودتر، محمد بن عبدالوهاب را از شهر عیینه بیرون کند.

بنابراین وی ناچار شد نقطهٔ سومی را به نام درعیه برای اقامت برگزیند که محمد بن سعود (جد آل سعود) بر آن حکومت می‌کرد. او دعوت خود را با حاکم درعیه در میان نهاد و هردو پیمان بستند که رشتهٔ دعوت از آنِ محمد بن عبدالوهاب و زمام حکومت در دست محمد بن سعود باشد. برای استحکام این روابط، ازدواجی نیز بین دو خانواده صورت گرفت.

محمد بن عبدالوهاب، تبلیغ خود را در پرتو قدرت حاکم محمد بن سعود آغاز کرد. به زودی هجوم به قبایل اطراف و شهرهای نزدیک شروع شد و سیل غنایم از اطراف و اکناف به شهر درعیه که شهری فقیر بود، سرازیر گشت. این غنایم، چیزی جز اموال مسلمانان منطقهٔ نجد نبود که با متهم شدن به شرک و بت‌پرستی، اموال و ثروتشان بر سپاه محمد بن عبدالوهاب حلال شده بود تا آنجا که آلوسی که خود تمایلات وهابیگری دارد، از مورخی به نام ابن بُشر نجدی چنین نقل می‌کند:

«من در آغاز کار، شاهد فقر و تنگدستی مردم درعیه بودم ولی پسانتر این شهر در زمان سعود (نوهٔ محمد بن سعود) به صورت شهری ثروتمند درآمد، تا آنجا که سلاحهای مردم آن، با زر و سیم زینت یافته بود. بر اسبان اصیل و نجیب سوار می‌شدند و جامه‌های فاخر در برمی‌کردند و از تمام لوازم ثروت بهره‌مند بودند، به حدی که زبان از شرح آن، قاصر است.»[۲۱]

دو چیز به انتشار دعوت محمد بن عبدالوهاب در میان اعراب بادیه‌نشین نجد کمک کرد:

  1. حمایت سیاسی و نظامی آل سعود.
  2. دوری مردم نجد از تمدن و معارف و حقایق اسلامی.

جنگ‌هایی که وهابیان در نجد و خارج از نجد (همچون حجاز و یمن و شام و عراق) می‌کردند، جاذبه‌ای دل‌فریب داشت: ثروت هر شهری که با قهر و غلبه بر آن دست می‌یافتند، بر مهاجمین حلال بود، اگر می‌توانستند آن را جزو متصرفات و املاک خود قرار می‌دادند و در غیر این صورت به غنایمی که به دست آورده بودند، اکتفا می‌کردند.[۲۲]

روزی که محمد بن عبدالوهاب کار خود را در دعوت به توحید و مبارزه با شرک آغاز کرد، برخی از شخصیت‌های نجد و یمن به سوی وی اقبال کردند. برای نمونه؛ زمانی که موج دعوت او به یمن رسید، امیر محمد بن اسماعیل (۱۰۹۹–۱۱۸۶) مؤلف کتاب «سبل السلام فی شرح بلوغ المرام» قصیده‌ای بلند بالا در مدح محمد بن عبدالوهاب سرود که مطلع آن چنین بود:

سلامٌ علی نجدٍ و من حلَّ فی نجد و ان کان تسلیمی علی البُعد لایُجدی

یعنی: درود بر نجد و کسی که در آن قرار دارد، هرچند درود من از این راه دور سودمند نیست.

اما هنگامی که خبرهای ناگواری از قتل و غارت وهابیان را دریافت کرد و فهمید که محمد بن عبدالوهاب به تکفیر مسلمانان پرداخته و برای مال و جان آنها بهایی قایل نیست، از سرودهٔ پیشین خود پشیمان گشت و قصیده‌ای نو سرود که با این بیت آغاز می‌شد:

رَجَعت عن القول الذی قلت فی النجدی و قد صح لی عنه خلاف الذی عندی[۲۳]

یعنی: من از گفتار پیشین خود در حق آن مرد نجدی بازگشتم، زیرا خلاف آنچه دربارهٔ وی می‌پنداشتم برایم ثابت شد.

کشتار شیعیان در عتبات عالیات، به راستی صفحه‌ای سیاه در تاریخ اسلام است. صلاح‌الدین مختار که از نویسندگان وهابی است می‌نویسد: در سال ۱۲۱۶ ق. امیر سعود با قشون بسیار متشکل از مردم نجد و عشایر جنوب و حجاز و تهامه و دیگر نقاط، به قصد عراق حرکت کرد. وی در ماه ذی القعده به شهر کربلا رسید و آنجا را محاصره کرد.

سپاهش برج و باروی شهر را خراب کرده، به زور وارد شهر شدند و بیشتر مردم را که در کوچه و بازار و خانه‌ها بودند به قتل رساندند. سپس، نزدیک چاشت، با اموال و غنایم فراوان از شهر خارج شدند و در نقطه‌ای به نام ابیض گرد آمدند. خمس اموال غارت شده را خود سعود برداشت و بقیه، به نسبت هر پیاده یک سهم و هر سواره دو سهم، بین مهاجمین تقسیم شد.[۲۴]

ابن بشر، مورخ نجدی، دربارهٔ حملات وهابیان به نجف می‌نویسد: در سال ۱۲۲۰ سعود با سپاهی انبوه از نجد و اطراف آن، به بیرون مشهد معروف در عراق (مقصود، نجف اشرف است) فرود آمد و سپاه خود را در اطراف شهر پراکنده‌ساخت. وی، دستور داد باروی شهر را خراب کنند ولی سپاه او زمانی که به شهر نزدیک شدند به خندق عریض و عمیقی برخوردند که امکان عبور از روی آن وجود نداشت. در جنگی که بین طرفین رخ داد، بر اثر تیراندازی از باروهای شهر، جمعی از سپاهیان سعود کشته شدند و بقیهٔ آنها از گرد شهر عقب نشسته به غارت روستاهای اطراف پرداختند.[۲۵]

نظر او در مورد حکومت[ویرایش]

ومن ولي الخلافة واجتمع عليه الناس ورضوا به، وغلبهم بسيفه حتى صار خليفة وجبت طاعتهم، وحرم الخروج عليهم.

هر که با شمشیر غلبه کرد و مردم گرد او جمع شدند و راضی بودند، باید از او اطاعت کرد و قیام برعلیه او حرام است.[۲۶]

احیای اسلام (تجدید)[ویرایش]

محمد بن عبدالوهاب یکی از متفکرین جنبش احیای اسلام محصوب میشود. وی در جوانی در مدینه، تحت تأثیر آموزه های معلمانش محمد حیات بن ابراهیم السندی و عبدالله بن ابراهیم بن سیف بود.

بسیاری از آموزه های وهابی مانند مخالفت با کیش شخصیت یا شخص پرستی ، نکوهش اکید تقلید از تفسیرهای کهنه و تشویق پایبندی به اصل متن مقدس از عقاید محمد حیات بن ابراهیم السندی سرچشمه گرفته اند.

تلاش‌های احیاگرانه ابن عبدالوهاب مبتنی بر اعتقاد راسخ به توحید و سنت بود.

تلاش های اصلاحی او آثاری مهم در دانش معاصر اسلامی بر جای گذاشت.

او پیروی کورکورانه (تقلید) را مانعی بر سر راه پیشرفت مسلمانان می دانست، خود را وقف تربیت توده ها برای ترقی اسلام کرد.

از نظر ابن عبدالوهاب، انحطاط و عقب ماندگی مسلمانان ناشی از غفلت آنان از تعالیم اسلام بود و تأکید می‌کرد که پیشرفت تنها با التزام به اسلام حاصل می‌شود. و علیه اعمال رایج صوفیانه مثل استغاثه، اسطوره ها و خرافات مبارزه کرد[۲۷][۲۸]

آثار[ویرایش]

  • کتاب التوحید
  • کشف الشبهات
  • اصول الثلاثه
  • مسائل الجاهلیه
  • اصول الایمان
  • قواعد الأربع

منابع[ویرایش]

  1. تاریخ ابن بشر نجدی
  2. J. Delong-Bas, Natana (2004). Wahhabi Islam:From Revival and Reform to Global Jihad. New York 10016: Oxford University Press. pp. 29, 30, 117, 28, 37. ISBN 0195169913.
  3. "Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (d. 1791 )". Oxford Islamic Studies. Archived from the original on 12 July 2016.
  4. J. Delong-Bas, Natana (2004). Wahhabi Islam: From Revival and Reform to Global Jihad. New York: Oxford University Press. pp. 14, 21, 29. ISBN 0195169913.
  5. Esposito, John L., ed. (2004). "Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (d. 1791)". The Oxford Dictionary of Islam. New York: Oxford University Press. p. 123. ISBN 0195125592.
  6. Laoust, H. (2012) [1993]. "Ibn ʿAbd al-Wahhāb". In Bearman, P. J.; Bianquis, Th.; Bosworth, C. E.; van Donzel, E. J.; Heinrichs, W. P. (eds.). Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Vol. 11. Leiden: Brill Publishers. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033. ISBN 978-9004161214.
  7. Ágoston, Gábor; Masters, Bruce, eds. (2009). "Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad". Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York: Facts On File. pp. 260–61. ISBN 978-0816062591. LCCN 2008020716. Retrieved 6 July 2020. ص۲۶۰.
  8. Crooke, Alastair (30 March 2017) [First published 27 August 2014]. "You Can't Understand ISIS If You Don't Know the History of Wahhabism in Saudi Arabia". The Huffington Post. New York. Archived from the original on 28 August 2014. Retrieved 10 September 2020.
  9. Khatab, Sayed (2011). "Wahhabism". Understanding Islamic Fundamentalism: The Theological and Ideological Basis. Cairo: American University in Cairo Press. pp. 56–76. ISBN 978-9774164996. Retrieved 6 July 2020.
  10. Gaye, Abdoul Aziz (2021). "The Violent Wahhabism and the Use of Islamic Texts to Justify Armed Violence Against Muslims and Non-Muslims". In Donlin-Smith, Thomas; Shafiq, Muhammad (eds.). The (De)Legitimization of Violence in Sacred and Human Contexts. Basingstoke: Palgrave Macmillan. pp. 195–218. doi:10.1007/978-3-030-51125-8. ISBN 978-3030511241. S2CID 241136571.
  11. Laoust, H. (2012) [1993]. "Ibn ʿAbd al-Wahhāb". In Bearman, P. J.; Bianquis, Th.; Bosworth, C. E.; van Donzel, E. J.; Heinrichs, W. P. (eds.). Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Vol. 11. Leiden: Brill Publishers. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_3033. ISBN 978-9004161214.
  12. Traboulsi, Samer (January 2002). Brunner, Rainer (ed.). "An Early Refutation of Muḥammad ibn ʿAbd al-Wahhāb's Reformist Views". Die Welt des Islams. Leiden: Brill Publishers. 42 (3: Arabic Literature and Islamic Scholarship in the 17th/18th Century: Topics and Biographies): 373–415. doi:10.1163/15700600260435038. eISSN 1570-0607. ISSN 0043-2539. JSTOR 1571420.
  13. منهاج التأسيس والتقديس في كشف شبهات داود بن جرجيس، ص56.
  14. Esposito, John L., ed. (2004). "Ibn Abd al-Wahhab, Muhammad (d. 1791)". The Oxford Dictionary of Islam. New York: Oxford University Press. p. 123. ISBN 0195125592.
  15. Haykel, Bernard (2013). "Ibn ‛Abd al-Wahhab, Muhammad (1703–92)". In Böwering, Gerhard; Crone, Patricia; Kadi, Wadad; Mirza, Mahan; Stewart, Devin J.; Zaman, Muhammad Qasim (eds.). The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. pp. 231–32. ISBN 978-0691134840. Retrieved 15 June 2020.
  16. Nawaf E. Obaid (September 1999). "The Power of Saudi Arabia's Islamic Leaders". Middle East Quarterly. Middle East Forum. 6 (3): 51–58. Archived from the original on 6 August 2011. Retrieved 8 September 2020.
  17. Haykel, Bernard (2013). "Ibn ‛Abd al-Wahhab, Muhammad (1703–92)". In Böwering, Gerhard; Crone, Patricia; Kadi, Wadad; Mirza, Mahan; Stewart, Devin J.; Zaman, Muhammad Qasim (eds.). The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. pp. 231–32. ISBN 978-0691134840. Retrieved 15 June 2020.
  18. Bokhari, Kamran; Senzai, Farid, eds. (2013). "Conditionalist Islamists: The Case of the Salafis". Political Islam in the Age of Democratization. New York: Palgrave Macmillan. pp. 81–100. doi:10.1057/9781137313492_5. ISBN 978-1-137-31349-2.
  19. Nawaf E. Obaid (September 1999). "The Power of Saudi Arabia's Islamic Leaders". Middle East Quarterly. Middle East Forum. 6 (3): 51–58. Archived from the original on 6 August 2011. Retrieved 8 September 2020.
  20. تاریخ نجد
  21. تاریخ ابن بشر نجدید
  22. جزیرة العرب فی القرن العشرین
  23. کشف الارتیاب
  24. تاریخ المملکة العربیة السعودی
  25. عنوان المجد فی تاریخ نجد
  26. منهاج التأسيس والتقديس في كشف شبهات داود بن جرجيس، ص56.
  27. bin Ridha Murad, Mahmoud (2000). The Life & the Aqeedah of Muhammad Bin Abdul-Wahhab. pp. 17–20.
  28. Voll, John (1975). "Muḥammad Ḥayyā al-Sindī and Muḥammad ibn 'Abd al-Wahhab: An Analysis of an Intellectual Group in Eighteenth-Century Madīna". Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London. 38 (1): 32–39.
  1. جمیل الصدقی الزهاوی، الفجر الصادق، ص ۱۷؛ سید احمد زینی الدحلان، فتنة الوهابیة ص۶۶
  2. آلوسی، تاریخ نجد، (صص) ۱۱۱–۱۱۳
  3. تاریخ ابن بشر نجدی: ۱/۲۳
  4. جزیرة العرب فی القرن العشرین ص ۳۴۱
  5. کشف الارتیاب، سید محسن امین ص۸
  6. تاریخ المملکة العربیة السعودیة: ۳/۷۳
  7. عنوان المجد فی تاریخ نجد: ۱/۳۳۷
  8. الفجر الصادق ص ۲۲.
  9. سیف الجبار المسلول علی الاعداء، شاه فضل رسول قادری، استانبول ۱۳۹۵ ق، ص۲ به بعد.

اعتقادات[ویرایش]

محمد عبدالوهاب خود را، پیرو و مرید ابن تیمیه می‌دانست. [نیازمند منبع]

پانویس[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • Gold, Dore. Hatred's Kingdom, New York: Regnery Publishing, Inc. , ۲۰۰۳.
  • Goldberg, Jeffrey. "Inside Jihad U. : The Education of a Holy Warrior," The New York Times Magazine. June ۲۵، ۲۰۰۰.
  • Traboulsi, Samer. Die Welt des Islams, Nov2002, Vol. 42 Issue 3, p373, 43p; (AN ۹۱۱۷۶۸۲)
  • Qadhi, Yasir. A Critical Study of Shirk: Being a Translation and Commentary of Muhammad b. Abd al-Wahhab's Kashf al-Shubuhat, al-Hidaayah Publications, Birmingham, UK, ۲۰۰۲.
  • Qadhi, Yasir. The Four Principles of Shirk of Muhammad b. Abd al-Wahhab, al-Hidaayah Publications, Birmingham, UK, ۲۰۰۱.