علینقی عالیخانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از علی‌نقی عالیخانی)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
علینقی عالیخانی
Alinaghi Alikhani on BBC Persian.png
عالیخانی در برنامهٔ به عبارت دیگر بی‌بی‌سی فارسی در سال ۱۳۹۵
رئیس دانشگاه تهران
مشغول به کار
۱۳۴۸ – ۱۳۵۰
در زمانِمحمدرضا پهلوی
پس ازفضل‌الله رضا
پیش ازهوشنگ نهاوندی
وزیر اقتصاد
مشغول به کار
بهمن ۱۳۴۱ – مرداد ۱۳۴۸
نخست‌وزیراسدالله علم
حسنعلی منصور
امیرعباس هویدا
پس ازجهانگیر آموزگار
پیش ازهوشنگ انصاری
اطلاعات شخصی
زاده۱ بهمن ۱۳۰۷
ابهر، استان زنجان، ایران
درگذشت۴ تیر ۱۳۹۸ (۹۰ سال)
ملیتایرانی
فرزندانسه پسر و یک دختر
محل
تحصیل
دانشگاه تهران
دانشگاه پاریس
شغلسیاستمدار، وزیر، اقتصاددان و مشاور اقتصادی
مذهباسلام شیعه
عابدین (پدر)

علینقی عالیخانی (زاده ۱ بهمن ۱۳۰۷، در نزدیکی ابهر – درگذشته ۴ تیر ۱۳۹۸، ایالات متحده آمریکا)[۱] وزیر، اقتصاددان و مشاور اقتصادی ایرانی بود. وی یکی از نخستین فن‌سالارانی بود که در سال‌های آغازین دهه ۱۳۴۰ (خورشیدی) وارد کابینه دولت شد که در دهه بعد به عنوان یکی از کارآمدترین تشکیلات کارشناسی در جهان شناخته شد.[۲]

کودکی و تحصیلات[ویرایش]

علینقی عالیخانی فرزند عابدین در یکم بهمن ۱۳۰۷ در ابهر زاده شد و در ۱۳۲۵ از دبیرستان البرز با دیپلم رشتهٔ ادبی فارغ‌التحصیل شد. سپس وارد دانشکده حقوق دانشگاه تهران شد و در رشتهٔ علوم سیاسی موفق به دریافت کارشناسی شد[۳] عالیخانی در فوریه ۱۹۵۰ برای ادامهٔ تحصیل رهسپار فرانسه شد و در دانشگاه پاریس، نخست در رشتهٔ حقوق بین‌الملل عمومی، مدرک دیپلم مطالعات عالی (به فرانسوی: Diplome d’Etudes Superieures) و سپس در رشتهٔ اقتصاد، دکترای دولتی فرانسه گرفت.[۴] (دکترای دولتی فرانسه به معنی دکترایی بود که دولت فرانسه آن را به رسمیت می‌شناخت و از معتبرترین مدارک دانشگاهی جهان به شمار می‌رفت. این مدرک، بر خلافِ نوع دیگرِ دکترا بود در آن زمان با نام "دکترای اونیورسیته" یا "دکترای دانشگاهی" فرانسه که ارزش علمی و اداری و استخدامی در فرانسه و بسیاری کشورهای دیگر نداشت و فقط به خارجیان (غیرفرانسوی‌ها) در رشته‌های علوم انسانی داده می شد.

84DE0F78-3E5E-45F5-90E0-78611EC4B2B0 w527 s.jpg

کنش‌های نخستین[ویرایش]

در ۱۳۳۶ (۱۹۵۷) پس از بازگشت به ایران دعوت استخدام سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) را پذیرفت و به عنوان تحلیل‌گر اقتصادی در آن سازمان مشغول شد[۵] به دلیل اینکه گمان می‌کرد حوزهٔ فعالیت او در بخش اطلاعات اقتصادی ساواک محدود است، همزمان با برکناری تیمور بختیار ساواک را ترک کرد و به توصیهٔ امیرعباس هویدا و عبدالله انتظام به شرکت ملی نفت ایران رفت.[۶] در شرکت نفت وی در ادارهٔ امور غیر صنعتی مشغول به کار شد. وظیفهٔ این اداره، رسیدگی به امور مسکن و بهداشت و آموزش کارگران و کارمندان صنعت نفت ایران بود.[۷] کنش مهم وی در ادارهٔ امور غیر صنعتی، یافتن فرصت‌های استفاده از تولیدات و خدمات داخلی به ویژه در خوزستان برای استفاده در شرکت نفت بود؛ به‌طوری که تا جای ممکن، نیازهای شرکت نفت از منابع داخلی تأمین شود و از این رو به رشد اقتصاد کشور و خوزستان کمک شود.[۸] در همین مدت به‌طور پاره‌وقت به عنوان مشاور در اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران در تهران مشغول به کار شد.[۹]

وزارت اقتصاد[ویرایش]

در بهمن ۱۳۴۱ ایران دچار رکود اقتصادی شدیدی بود و دو وزارت بازرگانی و وزارت صنایع با ناتوانی در برنامه‌ریزی برای رفع مشکلات، بین خود، دچار اختلاف جدی در زمینهٔ حمایت از صنایع یا بازرگانی بودند. به همین دلیل با تصمیم مشترک محمدرضا پهلوی و نخست‌وزیر اسدالله علم، این دو وزارتخانه ادغام شدند و وزارت اقتصاد ایجاد شد. به دلیل حساسیت‌های ایجاد شده در اثر اصلاحات ارضی در ایران، شاه به دنبال شخصی برای این وزارت خانه بود که تحصیلات اقتصاد داشته باشد اما در آمریکا تحصیل نکرده باشد. عالیخانی که جوانی تحصیل کرده در فرانسه بود و سابقهٔ کنش سیاسی و کمونیستی نداشت، به او پیشنهاد شد.[۱۰]

علینقی عالیخانی از نخستین کسانی بود که با داشتن تحصیلات عالی در رشته اقتصاد به عنوان سیاستمدار وارد تشکیلات سیاسی ایران شد. در آن هنگام، نه‌تنها در ایران، بلکه حتی در بسیاری از کشورهای پیشرفته جهان هم تخصص اقتصاد در دیوانسالاری بسیار نادر بود و داشتن وزیری اقتصاددان پدیده‌ای عادی به شمار نمی‌رفت. وزارت اقتصاد که زمان از ترکیب چند وزارتخانه دیگر تشکیل شده بود در آن زمان عمدتاً مسئولیت نظارت و هدایت شرایط وضعیت اقتصادی کشور و حل مشکلات اقتصادی را برعهده داشت.[۲]

عالیخانی در هنگام آغاز به کار از تجربه‌ای که از اتاق بازرگانی و شناختی که از اقتصاد بخش خصوصی پیدا کرده بود استفاده کرد. همچنین دیدارهای فشرده و زیادی را در دو ماه نخست مسوولیتش با صاحبان صنایع، برای شناخت وضعیت موجود داشت. وی چهار هدف را در اولویت اصلی خط‌مشی اقتصادی قرار داد:[۱۱]

  • تقویت بخش صنعت (در مقابل سیاست تقویت تجارت)
  • تمرکز زدایی از فعالیت‌های صنعتی و توزیع آن‌ها در کل مناطق مناسب کشور
  • کاهش بیکاری با تقویت صنایع کوچک در حال فعالیت
  • ایجاد تنوع در فعالیت‌های صنعتی و تولیدی[۱۱]

با وجود جابجایی سه نخست‌وزیر (اسدالله علم، حسنعلی منصور، و امیرعباس هویدا) علینقی عالیخانی تا مرداد ۱۳۴۸ (اوت ۱۹۶۹) در سمت وزیر اقتصاد خدمت کرد.[۲]

دیدگاه اقتصادی-سیاسی[ویرایش]

علینقی عالیخانی، دیدگاه اقتصادی نوگرا و متمایل به چپ داشت. برای همین، بر توسعه سریع بخش صنعت (و بعدها مجتمع‌های کشاورزی - صنعتی) و تبدیل اقتصاد "شبه‌فئودالی-تجاری" ایران به یک اقتصاد صنعتی پیشرفته تاکید می‌کرد. با نگاه به اصلاحات ارضی، پایه برنامه توسعه اقتصادی عالیخانی، شامل سرمایه‌گذاری خصوصی و دولتی در صنایع، با هدف ایجاد کار برای کارگر زیادی بخش کشاورزی سنتی و در نتیجه، انتقال نیروی انسانی از بخش سنتی به بخش نوین می‌شد. از نظر عالیخانی، و اقتصاددانان همفکر او، این روند علاوه بر از میان بردن عوارض عقب‌ماندگی اقتصادی و اجتماعی در ایران، گام مهمی برای از میان‌بردن نابرابری طبقاتی و همچنین توانمندسازی سیاسی توده مردم و فراهم‌آوری زمینه لازم برای برپایی دموکراسی به شمار می‌رفت.[۲]

پس از وزارت[ویرایش]

عالیخانی از ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۰ رئیس دانشگاه تهران بود. تلاش‌های او برای نوین‌سازی آموزش و تحرک‌بخشیدن به دانشگاه با مخالفت و مقاومت استادان قدیمی آن دانشگاه مواجه شد.[۲] از آن پس از کارهای دولتی کناره گرفت و در بخش خصوصی به فعالیت پرداخت. پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، به عنوان مشاور اقتصادی برای سازمان‌های مختلف بین‌المللی و شرکت‌های خصوصی کار کرد.

دیدگاه عالیخانی در مورد توزیع درآمد[ویرایش]

«دربارهٔ توزیع درآمد من همیشه به شدت به طرف توزیع درآمد نگاه می‌کردم و خیلی هم به آن اعتقاد داشتم. هنوز هم اعتقاد دارمُ هیچ فرقی هم نمی‌کند. یعنی خواه‌ناخواه در مورد توزیع درآمد، چپ بودم همیشه. هنوز هم که هنوز است، در این کشور هم که داریم زندگی می‌کنیم، من سیستم بی‌رحمانه اینها را قبول ندارم. خواه‌ناخواه به صورت مبهم یک گونه‌ای از سوسیالیسم اروپایی در من مانده و خواهد بود. کاری‌اش هم نمی‌توانم بکنم، یعنی قبولش دارم و معتقدم درست است.»[۱۲]

زندگی شخصی[ویرایش]

عالیخانی و همسرش دارای سه پسر، یک دختر و نه نوه هستند.[۱۳]

مرگ[ویرایش]

وی در چهارم تیر ۱۳۹۸، در سن ۹۰ سالگی در آمریکا درگذشت.[۲]

پانویس[ویرایش]

  1. «علینقی عالیخانی درگذشت». اعتماد آنلاین. ۴ تیر ۱۳۹۸.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ حمید کیهان (۴ تیر ۱۳۹۸). «علینقی عالیخانی، وزیر اقتصاد هویدا، علم و منصور درگذشت». بی‌بی‌سی فارسی.
  3. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحهٔ ۴
  4. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحهٔ ۲۵
  5. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحهٔ ۴۳
  6. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحهٔ ۸۳
  7. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحهٔ ۸۵
  8. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحهٔ ۸۶
  9. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحه‌های ۹۶ تا ۹۸
  10. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحه‌های ۱۴۲ و ۱۴۳ و ۱۵۲
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحه‌های ۱۶۱ و ۱۶۲
  12. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۴۴۶-۳۹۵-۲، اقتصاد و امنیت: گفتگو با علینقی عالیخانی به کوشش حسین دهباشی، صفحهٔ ۳۳
  13. بیوگرافی کوتاه علینقی عالیخانی | Foundation for Iranian Studies

منابع[ویرایش]