مواد استنشاقی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مواد استنشاقی شامل مواد شیمیایی گوناگونی است که به سرعت تبخیر می‌شوند. برخلاف سایرمواد موردسوء مصرف که براساس تاثیری که بر سیستم اعصاب مرکزی می‌گذارند تقسیم بندی می‌شوند، این مواد برمبنای شیوه مصرف مشترکی که دارند دریک گروه جای گرفته‌اند. مواد استنشاقی براساس عملکرد دارو شناختی خود به سه دسته تقسیم می‌شوند: حلال‌های فرار، نیتروس اکسید ونیتریت‌ها. گروه اول یعنی حلال‌های فرارشایع ترین مواد استنشاقی مورد سوء مصرف هستند. انواع سوخت‌ها مانند بنزین، گازوئیل وگازفندک، داروهای بیهوشی مانند اتر، چسب‌ها، انواع اسپری‌ها، رنگ‌های شیمیایی و... دراین گروه قرار می‌گیرند.[۱] ازآنجا که تقریباً همه این مواد مورد مصرف درمنازل وصنایع هستند خریدوفروش آنهاکاملا قانونی است وبه آسانی دردسترس همه ازجمله افرادکم سن وسال قراردارند.

تقسیم بندی مواد استنشاقی[ویرایش]

حلال‌های فرار، سوخت هاومواد بیهوش کننده[ویرایش]

حلال‌ها[ویرایش]

تولوئن، استون، متیلن کلراید، اتیل استات، تینر نقاشی، پاک کننده‌های رنگ و واکس، غلط گیر، لکه زداها، مواد محترقه وحلال‌هایی مانند بوتان وپروپان، اسپری رنگی، اسپری پاک کننده رایانه ولوازم الکترونیک، اسپری مو، خوشبوکننده‌های هوا، اسپری‌های محافظ پارچه واسپری بی حس کننده

سوخت‌ها[ویرایش]

گازفندک (بوتان وپروپان)، گازوئیل، بنزین، سوخت ماشین‌های مسابقه

بیهوش کننده‌ها[ویرایش]

اتر، هالوتان، ان فلوران، اتیل کلراید

نیتروس اکسید (گازخنده): گاز بیهوشی[ویرایش]

آلکیل نیتریت‌ها[ویرایش]

پاک کننده‌های مخصوص نوارویدئو، خوشبوکننده‌های اتاق، مطبوع کننده‌های هوا، بوتیل نیتریت، ایزوبوتیل نیتریت، پروپیل نیتریت درواقع هرنوع هیدروکربن درصورتی که درحجم بالا استنشاق شود می‌تواند تغییرات ذهنی ایجاد کند. سوء مصرف مواد استنشاقی ممکن است ازسنین پنج تا شش سالگی آغازشود! اوج شیوع مصرف درسنین ۱۴تا۱۵ سالگی است. معمولاً مصرف این مواد درسنین ۱۷تا۱۹ سالگی کاهش می‌یابد اما ممکن است تا بزرگسالی ادامه یابد. ازمواداستنشاقی به عنوان "داروهای دروازه‌ای" نیز نام برده می‌شود. داروهای دروازه‌ای موادی هستند که احتمال سوء مصرف واعتیاد به مواد سنگین ترمانند کوکائین، هرویین، شیشه.. را افزایش می‌دهند. درتحقیقی که درسال ۲۰۰۸ درآمریکا انجام شد مواد استنشاقی شایعترین مواد مورد سوء مصرف درمیان نوجوانان ۱۲تا۱۳سال بود و چسب، اسپری‌های رنگی وگازوئیل بیش ازسایر ترکیبات مورد استفاده قرارداشت. شروع مصرف نیتروس اکسید ونیتریت بیشتردرسنین ۱۶تا ۱۷ سالگی بود. دراین مطالعه تفاوتی بین جنس زن ومرد درمصرف مواد استنشاقی بین سنین ۱۲تا ۱۷ سال وجود نداشت اما ادامه مصرف بین ۱۸و۲۵ سالگی در مردان بیشتربود.[۲] روش‌های مصرف: استنشاق ازراه بینی(sniffing،snorting)، استنشاق ازراه دهان (huffing) که ممکن است مستقیماً ازظرف حاوی ماده حلال باشد یا ازطریق قراردادن پارچه آغشته به ماده روی دهان وبینی، استفاده ازاسپری درداخل بینی یا دهان(spraying)، قراردادن کیسه پلاستیکی حاوی ماده برروی دهان وبینی(bagging)[۳]

تاریخچه[ویرایش]

تاریخ مصرف مواد استنشاقی به ۱۴۰۰ سال قبل ازمیلاد مسیح می‌رسد. درآن زمان دریونان معبدی به نام پارناسوس وجود داشت که درآنجا راهبه‌ای به نام پیتیا پس ازاستشمام یک گاز (که به احتمال قوی اتیلن بوده است) اقدام به پیش بینی آینده وطالع بینی می‌کرد.[۴] نیتروس اکسید (O2N) که به نام گازخنده معروف است درسال۱۷۷۶ توسط دانشمند انگلیسی جوزف پریستلی کشف شد. پریستلی این گازرا ازحرارت دادن نیترات آلومینیم به دست آورد. در۱۸۴۴درآمریکا یک دانشجوی پزشکی به نام گاردنرکلوتون تصمیم به ارائه سخنرانی ونمایش اثرات شادی آورنیتروس اکسید گرفت. اولین نمایش با استقبال چشمگیری مواجه شد وکلوتون ازاین راه پول هنگفتی به دست آورد. دریکی ازاین جلسات دندانپزشکی به نام هوراس ولز حضورداشت. او به طورتصادفی متوجه شد یکی از شرکت کنندگانی که نیتروس اکسید استنشاق کرده بود براثرزمین خوردن پایش رابرید اما درکمال تعجب هیچ دردی احساس نمی‌کرد. ولزروز بعد ازهمکارش خواست تا دندان عقلش را پس ازاستنشاق O2N درآورد. اودرد ناشی ازدرآوردن دندانش را به اندازه درد یک سوزن توصیف کرد. بدین ترتیب هوراس ولز"بیهوشی" راکشف نمود.[۵] اتراولین بارتوسط مورها بهاسپانیاواردشد وشیمیدان اسپانیایی ریموندوس لیلیوس درسال ۱۲۷۵خواص آن را ازمورها فراگرفت. اترمدت‌ها برای درمان انواع بیماری‌ها مانند سنگ کلیه وکیسه صفرا، دردهای زمان قاعدگی، گوش درد ودندان درد استفاده می‌شد. در۱۶ اکتبر۱۸۴۸ ویلیام توماس گرین مورتون جراح دربیمارستان عمومی ماساچوست با استفاده ازاتراقدام به درآوردن توده‌ای از گردن یک بیمارنمود. این روز درتاریخ پزشکی به نام "روزاتر" مشهوراست.[۶] کلروفرم در۱۸۳۳ کشف شد واثرات سمی آن قبل ازاستفاده عمومی به عنوان بیهوش کننده ثابت شد.[۷] با شروع قرن بیستم انبوهی از مواد حلال وارد زندگی روزمره شد. اکثراین موادفراورده‌های نفت هستند: چسب، گازوئیل، مایع فندک، تینرنقاشی، رنگ، لکه زداها، واکس، لاک ناخن، لعاب... مکانیسم اثر: اثرات فوری حلال‌های فرارونیتروس اکساید شبیه مراحل اولیه بیهوشی است. شخص مصرف کننده ابتدا تحریک می‌شود، به دنبال آن مهارگسیختگی ورفتارهای تکانشی ظاهرمی شود. اختلال تکلم وراه رفتن، سرخوشی که به صورت شایع با توهم همراه است وبه دنبال آن گیجی وخواب آلودگی و به ندرت "کما " ایجاد می‌شود. تحریک غشاهای مخاطی به صورت آبریزش بینی، خونریزی ازبینی، افزایش ترشح بزاق، عطسه، سرفه ظاهرمی شود. اثرات داروشناختی نیتریت‌ها با دوگروه دیگرمتفاوت است. به جای تاثیرمستقیم برسیستم اعصاب مرکزی، نیتریت‌ها ازطریق گشادکردن عروق وشل کردن عضلات اثرات خود را اعمال می‌کنند. احساس شناورشدن، افزایش تحریک پذیری پوستی وگرم شدن ۱۰ثانیه پس ازمصرف ایجاد می‌شود ودرعرض ۵دقیقه ازبین می‌رود. افزایش ضربان قلب، گرگرفتگی، تاری دید، سردرد، احساس سبکی درسر، افت فشاروسنکوپ ازعوارض استنشاق نیتریت‌ها هستند.. این مواد به منظورافزایش لذت جنسی مورد سوء مصرف قرارمی گیرند.[۸][۹][۱۰]

عوارض ومرگ ومیر[ویرایش]

مهم ترین عارضه مواد استنشاقی آسیب مغزی به صورت دمانس (زوال عقل) واختلال عملکرد مخچه می‌باشد. به صورت معمول افت عملکرد شناختی (حافظه، توجه، تصمیم گیری، حل مساله...)، اختلال در راه رفتن وکاهش هماهنگی حرکات وجود دارد. مطالعات تصویربرداری کاهش توده مغزی وماده سفید مغز را نشان داده است. آسیب اعصاب محیطی، کری، اسیدوز متابولیک، آسیب جنین وآسیب ریه از دیگرعوارض این مواد هستند، وبا احتمال کمتراختلالات عضلات قلبی، هپاتیت، کاهش دقت بینایی، کم خونی وسرطان خون. معمولاً به دنبال قطع مصرف بسیاری عوارض بهبود می‌یابند اما درمقایسه باسایرارگان‌ها، سیستم عصبی توانایی ترمیم کمتری دارد. نیتروس اکسید موجب اختلال حافظه کوتاه مدت وآسیب اعصاب محیطی می‌شود. کم خونی وکاهش تعداد گلبول‌های سفید ازدیگرعوارض آن هستند. ازآنجا که نیترتیت‌ها به منظورتقویت لذت جنسی مصرف می‌شوند با افزایش ریسک رفتارهای پرخطرجنسی وبیماری‌های منتقل شونده ازطریق تماس جنسی همراهند.[۱۱][۱۲][۱۳] مرگ ناگهانی ناشی ازتدخین (deathniffingssudden) ممکن است هنگام مصرف یا درعرض چندساعت پس ازآن اتفاق افتد. این عارضه غیرقابل درمان وپیشگیری است وتشخیص آن درکالبد شکافی پس ازمرگ امکان پذیرنیست. مرگ به دلایل مختلف دیگرنیزاتفاق می‌افتد. خفگی، وارد شدن جسم خارجی به راه‌های هوایی ورفتارهای پرخطر. خفگی به هنگام استنشاق مواد ازدرون کیسه‌ای که روی دهان وبینی گذاشته می‌شود، درصورت کاهش سطح هوشیاری اتفاق می‌افتد. مرگ ناشی ازورود جسم خارجی به راه‌های هوایی همانند الکل وسایرتضعیف کننده‌های سیستم عصبی مرکزی به علت کاهش سطح هوشیاری واختلال واکنش‌های محافظتی راه‌های هوایی رخ می‌دهد. مهارگسیختگی ناشی ازاستنشاق این مواد ممکن است منجربه بروز رفتارهای پرخطری چون سقوط ازبلندی، غرق شدن ورانندگی خطرناک شود. ازآنجا که اکثراین مواد به شدت قابل اشتعال هستند سوختگی ازعلل شایع مرگ است.[۱۴]

اختلالات روانپزشکی[ویرایش]

اختلالات مصرف شامل سوءمصرف و وابستگی به مواد استنشاقی میباشدواختلالات ناشی ازمصرف شامل نشئگی، دلیریوم، دمانس پایدار، اختلال پسیکوتیک، اختلال اضطراب واختلالات خلقی.

سوءمصرف و وابستگی[ویرایش]

تظاهراساسی سوءمصرف مواداستنشاقی مصرف مکرراست که باعث عواقب نامطلوب یا خطرات جسمی می‌شود. وابستگی بامصرف مکررمنجربه عوارض جسمی واجتماعی، ازدست دادن کنترل مصرف یاایجاد تحمل وعلائم ترک (اختلال خواب، تحریک پذیری، لرز، طپش قلب، تعریق، تهوع، خطای ادراک، توهم وهذیان) مشخص می‌شود.

نشئگی[ویرایش]

علائمنشئگی ناشی ازمصرف مواد استنشاقی عبارت است از: گیجی، نیستاگموس، اختلال هماهنگی حرکات، تکلم بریده بریده، کندی روانی حرکتی، اختلال بینایی، ترمور، ضعف عمومی عضلات، سرخوشی، کاهش سطح هوشیاری وکما. نشئگی مواداستنشاقی به علت سوخت و ساز ودفع سریع کوتاه است (چندساعت) وبه سرعت برطرف می‌شود.[۱۵]

علل مرگ ومیربه دنبال مصرف مواد استنشاق[ویرایش]

حاد[ویرایش]

مستقیم[ویرایش]

سندرم مرگ ناشی ازاستنشاق (فوری یا دیررس)، مت هموگلوبینمی

غیرمستقیم[ویرایش]

خفگی، ورود جسم خارجی به راه‌های هوایی، سوانح، غرق شدگی، آتش سوزی وغیره

تاخیری[ویرایش]

کاردیومیوپاتی (آسیب عضله قلبی) آسیب سیستم اعصاب مرکزی: زوال عقل، اختلال ساقه مغز هماتولوژیک: کم خونی آپلاستیک، لوکمی سرطان کبد درگیری کلیه: نفریت، نفروز، نکروزتوبولر زوال عقل: اختلال حافظه همراه باحداقل یکی ازعلائم آفازی (ازدستدادن تکلم)، آگنوزی (عدم تشخیص اشیاء)، آپراکسی (ازدست دادن قدرت استفاده ازاشیا) واختلال انجام عملیات چند مرحله‌ای. درمواردزوال عقل بایدسابقه ضربه به سرووایستگی به الکل رانیز به عنوان تشخیص افتراقی مد نظرداشت. اختلال پسیکوتیک: توهم (معمولاً بینایی) وهذیان ازتظاهرات اصلی این اختلال هستند که ظرف یک ماه پس ازنشئگی یاترک ایجاد می‌شوند. اختلال اضطراب: تظاهرات اصلی شامل اضطراب، حملات ترس، وسواس است که درعرض یک ماه پس ازمصرف ایجاد می‌شود. اختلال خلق: تغییرات بارز وپایداردرخلق به دوصورت ظاهرمی شود:۱- خلق پایین همراه با کاهش مشخص علاقه‌مندی‌ها، لذات وفعالیت‌های روزمره زندگی۲- خلق بالاوتحریک پذیر. اقدام به خودکشی ارتباط قوی بامصرف مواداستنشاقی دارد.[۱] درصورت یافتن مواد قابل استنشاق یا ظروف آن که درمکان‌های غیرمعمول مخفی شده‌اند باید به سوء مصرف شک کرد. نشانه‌های رفتاری که ممکن است درنوجوانان ایجاد شوند عبارتند از: بی تفاوتی، خستگی، بی اشتهایی، تغییرناگهانی دوستان وفعالیت‌ها وافت شدید تحصیلی. مصرف طولانی وسنگین باتظاهراتی چون بهذاشت ضعیف، خستگی، ازدست دادن وزن، گرفتگی بینی، خونریزی بینی، قرمزی چشم هاو زخم اطراف دهان وبینی مشخص می‌شود. عوارض عصبی مصرف مزمن به صورت گیجی، تمرکز ضعیف، افسردگی، تحریک پذیری وبدبینی ظاهرمی شود.[۱۶]

  نشانه‌های واضح مصرف شامل استشمام بوی مواد ازدهان وبینی یا لباس، زخم‌های اطراف دهان(ushrhuffer´s) وضایعات پوستی شبیه اکزما می‌باشد.[۱۷][۱۸][۱۹]

عوارض عصبی شناختی[ویرایش]

استنشاق مواد حاوی تولوئن باعث اختلال یادگیری، نقص درحافظه دیداری (memoryvisual)، افت عملکرد درآزمون‌های سنجش هوش (تست هوش وکسلر) واختلال دراجرای عملیات چندمرحله‌ای (function executive) می‌شود. استنشاق بنزین وگازوئیل با عث اختلال درعملکردمخچه که به صورت نقص درراه رفتن وانجام حرکات ظریف ظاهر می‌شود، وهمچنین اختلال حافظه وتمرکزمی شود.[۲۰][۲۱]

انسفالوپاتی[ویرایش]

برخی ازعفونت‌های ویروسی یا باکتریایی ومواد شیمیایی با تاثیر مستقیم برسلول‌های مغزی باعث انسفالوپاتی می‌شوند. استنشاق بنزین دارای سرب می‌تواند منجربه این عارضه گردد. کاهش سطح هوشیاری، اختلال در راه رفتن (ataxiaitag)، لرزش دست (tremor)، حرکات رقص گونه (chorea)، حرکات رفت وبرگشتی چشم (nystagmus)، رفلکس‌های وتری غیرطبیعی (reflex palmomental ˏ reflex pdeebrisk) اختلال توجه، کاهش حافظه، نقائص حرکتی، تشنج وکما علائم انسفالوپاتی ناشی ازسرب هستند ونشان دهنده آسیب لوب پیشانی، مخچه وساقه مغزمی باشند. بیماران به صورت اورژانسی بستری می‌شوند وعموما نیازبه مراقبت ویژه (ICU) پیدا می‌کنند. درصورت درمان موفق علائم حاد برطرف می‌شوند اما آتاکسی، نیستاگموس و رفلکس‌های وتری غیرطبیعی ممکن است باقی بمانند. استنشاق سوخت‌های حاوی سرب حتی درصورت عدم ایجاد انسفالوپاتی می‌تواند باعث ترمور، رفلکس‌های وتری غیرطبیعی واختلال درحافظه، یادگیری وتوجه شود. عوارض عصبی شناختی مدتی پس ازقطع مصرف (حدود۲سال) به طورنسبی یاکامل بهبود می‌یابند. سن بالا، سابقه مصرف طولانی مدت وعوارض شدید میزان بهبودی را کاهش می‌دهند. سابقه انسفالوپاتی وسطح بالای سرب درخون با عوارض عصب شناختی شدید ترهمراهند.[۲۲][۲۳]

منابع[ویرایش]

  1. Addiction Medicine.Vol.1, BankoleA.Johnson DSc.MD
  2. Addiction Medicine.Vol.1, BankoleA.Johnson DSc.MD
  3. Drugs the Straight Facts, 2004, Ingrid A Lobo
  4. Drugs the Straight Facts, 2004, Ingrid A Lobo
  5. [2]Drugs the Straight Facts, 2004, Ingrid A Lobo
  6. Drugs the Straight Facts, 2004, Ingrid A Lobo
  7. Drugs the Straight Facts, 2004, Ingrid A Lobo
  8. Addiction Medicine.Vol.1, BankoleA.Johnson DSc.MD
  9. Anton, Thomas Brouette, Raymond. "Clinical Review of Inhalants." American Journal on Addictions 10.1 (2001): 79-94.
  10. Janet F. Williams, MD, Michael Storck, MD, and the Committee on Substance Abuseand Committee on Native American Child Health، “Inhalant Abuse”, American Academy of Pediatrics, 119, 5, (2007), 1009-20
  11. Addiction Medicine.Vol.1, BankoleA.Johnson DSc.MD
  12. Anton, Thomas Brouette, Raymond. "Clinical Review of Inhalants." American Journal on Addictions 10.1 (2001): 79-94.
  13. Janet F. Williams, MD, Michael Storck, MD, and the Committee on Substance Abuseand Committee on Native American Child Health، “Inhalant Abuse”, American Academy of Pediatrics, 119, 5, (2007), 1009-20
  14. Janet F. Williams, MD, Michael Storck, MD, and the Committee on Substance Abuseand Committee on Native American Child Health، “Inhalant Abuse”, American Academy of Pediatrics, 119, 5, (2007), 1009-20
  15. Addiction Medicine.Vol.1, BankoleA.Johnson DSc.MD
  16. Janet F. Williams, MD, Michael Storck, MD, and the Committee on Substance Abuseand Committee on Native American Child Health، “Inhalant Abuse”, American Academy of Pediatrics, 119, 5, (2007), 1009-20
  17. Drugs the Straight Facts, 2004, Ingrid A Lobo
  18. . Anton, Thomas Brouette, Raymond. "Clinical Review of Inhalants." American Journal on Addictions 10.1 (2001): 79-94.
  19. Janet F. Williams, MD, Michael Storck, MD, and the Committee on Substance Abuseand Committee on Native American Child Health، “Inhalant Abuse”, American Academy of Pediatrics, 119, 5, (2007), 1009-20
  20. Aydin, K. , et al. "Smaller gray matter volumes in frontal and parietal cortices of solvent abusers correlate with cognitive deficits." American Journal of Neuroradiology 30.10 (2009): 1922-1928.
  21. Maruff, P. , et al. "Neurological and cognitive abnormalities associated with chronic petrol sniffing." Brain 121.10 (1998): 1903-1917.
  22. Cairney, Sheree, et al. "Neurological and cognitive recovery following abstinence from petrol sniffing." Neuropsychopharmacology 30.5 (2005): 1019-1027.
  23. Maruff, P. , et al. "Neurological and cognitive abnormalities associated with chronic petrol sniffing." Brain 121.10 (1998): 1903-1917.