ادبیات آذربایجانی

بخشی از مقاله‌های مرتبط با مردم آذربایجانی
فرهنگ
معماری • هنر • سینما • آشپزی رقص • لباس • هنر فلکوریک • ادبیات رسانه • موسیقی • فلکوریک • دین ورزش • تئاتر • گردشگری
بر حسب مناطق زندگی
ایران • جمهوری آذربایجان • گرجستان  • روسیه (داغستان) ترکیه • ارمنستان  • خارج از کشور
مذهب
اسلام • مسیحیت • زرتشت
زبان
ترکی آذربایجانی
آزارها
روزهای مارس • ژانویه سیاه کشتار خوجالی
پورتال

ادبیات آذربایجانی (به ترکی آذربایجانی: آذربایجان ادبیاتی) به ادبیات زبان محلی مردم آذربایجان در شمال غربی ایران، جمهوری آذربایجان و غرب ترکیه گفته می‌شود. زبان ترکی آذربایجانی از شاخه اغوز زبان‌های ترکی می‌باشد.

دوره کلاسیک

در قرن چهاردهم میلادی منطقه آذربایجان تحت سلطه حکومت‌های قره قویونلو و آق قویونلو بود. در دوران این حکومت‌ها شاعرانی مانند غازی برهان‌الدین، حبیبی و جهانشاه قراقویونلو با تخلص حقیقی زندگی می‌کردند. اواخر قرن چهاردهم، زمان ظهور یکی از بزرگترین شعرای آذربایجانی، عمادالدین نسیمی بود؛ دیوان وی متشکل از شعرهای ترکی، فارسی و عربی می‌باشد.

زبانی که امروزه در آذربایجان بدان تکلم می‌شود، یکی از شاخه‌های ترکی اغوز است. این زبان را ترکان داخل شونده به منطقه در قرون یازدهم و دوازدهم وارد ایران کردند و این زبان پیش از آن که شکل فعلی را به خود بگیرد تدریجاً توسعه یافت. به نظر می‌رسد ترکان اغوز به مدت دو قرن پس از ظهورشان در ایران، فقط ادبیات شفاهی داشته‌اند. منشاهای داستانهای منتسب به دده قورد، که درباره دوره قهرمانی ترکان اغوزند، احتمالاً به این دوره برمی گرددد. به هرحال، متن پذیرفته، تازه در قرن پانزدهم جمع آوری شد. پس از حمله مغول، یک ادبیات نوشتاری کلاسیک ترکی آذری شروع شد و در قرن شانزدهم پس از تثبیت سیطره سلسله صفوی بر ایران قویاً توسعه یافت. این ادبیات از آغاز تحت تاثیر قوی متون فارسی قرار داشت. بسیاری از شعرا آثاری هم به فارسی و هم به ترکی ساختند و به دلیل دوزبانگی موجود در میان مردمان تحصیل کرده ترک زبان ناحیه، تا پیش از حکمرانی رضا شاه (۱۳۰۵-۱۳۲۰ شمسی)، که انتشار به ترکی ممنوع شد، نثر ترکی به گستردگی به کار می‌رفت.

تاریخ ادبیات ترکی آذری را می‌توان به چهار دورهٔ اصلی تقسیم کرد:

۱) از قرن سیزدهم تا ۱۸۲۸ که در نتیجه شکست ایران در جنگهای ایران و روس، شماری از مناطق ایالت آذربایجان که در آن ترکی آذری صحبت می‌شد به اشغال روسیه تزاری (جمهوری آذربایجان کنونی) درآمد.

۲) از ۱۸۲۸ تا دهه ۱۹۲۰ که شورویها و سلسله پهلوی در روسیه و ایران به قدرت رسیدند. شامل دوره مشروطیت. (۱۹۰۶-۲۵)

۳) دوره پهلوی (۱۳۰۵-۱۳۵۷) که جز دوره مختصری از ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۶ که کشور در اشغال متفقین بود، انتشارات ترکی آذری ممنوع بود و از استفاده رسمی از آن در ایران اجتناب می‌شد. علاوه بر این، به دلیل تغییر الفبا در جمهوری آذربایجان شوروی و بدلیل حضور منطقه در بلوک شوروی، ارتباط بین استان آذربایجان ایران و مناطق اشغالی شمال ایران مشکلتر شد. تنها معدودی شعرای بی باک توانستند تا مخفیانه برخی از آثارشان را چاپ کنند.

۴) از آغاز انقلاب ۱۳۵۷ تابحال. گرچه خواسته برخی آذربایجانی‌های مشتاق برای استفاده آموزشی از آذربایجانی بوقوع نپیوسته، دیگر منعی برای انتشار وجود ندارد و بیش از ۲۰۰ اثر ترکی منتشر شده‌اند.