پل زمان‌خان

پل زمان‌خان

نام	پل زمان‌خان
کشور	ایران
استان	استان چهار محال و بختیاری
شهرستان	شهرستان سامان
اطلاعات اثر
سال‌های مرمت	آخرین بار ۱۳۲۱
کاربری	پل، آسیاب
کاربری کنونی	پل، آسیاب، تفریحی و گردشگری
دیرینگی	صفویان
دورهٔ ساخت اثر	صفویان
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت	۱۷۴۴
پل زمان‌خان مکان در ایران

پل زمان‌خان بک پل تاریخی مربوط به دوره صفویه واقع در استان چهارمحال و بختیاری است که در ۲۱ کیلومتری شهرکرد و پنج کیلومتری شهر سامان بر روی رودخانه زاینده‌رود واقع شده که با شماره ۱۷۴۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. بنای این پُل متعلق به دوره صفویه است که توسط یکی از بزرگان قزلباش به نام زمان‌خان نفر ایل‌بیگی ایل نفر ساخته شده است.

این پل به‌صورت دو دهنه طاق قوسی به طول ۲۲ متر، عرض پنج متر و ارتفاع ۱۳ متر در سال ۱۰۲۲ هجری قمری ساخته شده است. این اثر در تاریخ ۲۹ آذر ۱۳۱۶ با شمارهٔ ثبت ۲۹۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این پل از مهم‌ترین آثار تاریخی منطقه و نمادی از مهندسی پیشرفته دوران صفوی در زمینه پل‌سازی است.

تاریخچه و سازنده

نمای پل در شب

ساخت این پل در میانهٔ سده یازدهم هجری قمری (هفدهم میلادی) و در عصر شاه عباس دوم صفوی به پایان رسید. بر اساس کتیبه‌های سنگی نصب‌شده بر بدنه پل و منابع محلی، سازنده و بانی پل، زمان‌خان، از سران ایلی وابسته به ساختار حکومتی قزلباشان صفوی است که با عنوان «زمان‌خان نفر» یا «ایل‌بیگی نفر» شناخته می‌شده است.
وی از خوانین مؤثر منطقه سامان بود که به منظور رفاه حال کاروان‌ها و توسعه ارتباطات، ساخت این پل را بر روی زاینده‌رود پیگیری کرد. تاریخ دقیق اتمام ساخت پل، سال ۱۰۶۲ ه‍.ق (۱۶۵۲ م) است که در یکی از کتیبه‌ها ثبت شده است. گفته می‌شود پس از غرق شدن یک کودک در آب زاینده‌رود، مادر او به نزد زمان‌خان نفر شکایت برد و این سردار تصمیم به احداث پل بر روی زاینده‌رود گرفت.

انتساب ایلی سازنده

انتساب سازنده این پل، زمان‌خان، به ایل قشقایی که در برخی منابع غیرتخصصی و عمومی دیده می‌شود، فاقد پشتوانه تاریخی است. دلایل این امر عبارتند از:

• زمان‌بندی تاریخی: شکل‌گیری و اتحاد ایل قشقایی به صورت کنونی، عمدتاً در ادوار پساصفوی (به ویژه در دوره‌های افشاری، زند و قاجاریه) تکمیل شد؛ بنابراین، نسبت دادن چهره‌ای از میانه عصر صفوی به این ایل، نادرست است.
• منابع اولیه: در منابع محلی معتبر مانند «تذکره شاهزاده سامان»، از وی با عنوان «نفر» یاد شده که اشاره به وابستگی او به ایل نفر در چهارچوب اتحادهای قزلباش دارد.
• تمایز ساختاری: در دوره صفوی، گروه‌های ایلی متعددی مانند «نفر» (یا نفرلو) وجود داشتند که می‌توانستند مستقلاً یا تحت لوای دیگر اتحادیه‌ها عمل کنند. پس از آن و در جریان کوچ‌ها و ادغام‌های ایلی، ممکن است بخش‌هایی از «ایل نفر» به اتحادیه قشقایی پیوسته باشند، اما این امر دلیلی بر انتساب سران تاریخی پیشین آنها به ایل قشقایی نیست.

اگرچه در برخی روایات شفاهی محلی، از پیوند وی با طوایف بهارلو نیز سخن رفته، اما این ارتباط — در صورت صحت — لزوماً به معنای تعلق وی به ایل قشقایی نیست، زیرا ایل بهارلو نیز هویت ایلی مستقلی دارد و صرفاً به دلیل ترک بودن زیرمجموعه قشقایی محسوب نمی‌شود.

مشخصات معماری

پایه‌های پل

پل زمان‌خان دارای ویژگی‌های برجسته معماری صفوی است. مصالح عمده این پل شامل آجر با ملات ساروج است. از نظر ساختار این پل دارای چهار دهانه (طاق) اصلی با ابعاد مختلف و دو دهانه کوچک‌تر در دو طرف است. پایه‌های پل به شکل مثلثی (موسوم به «سینه‌کبکی») طراحی شده‌اند تا فشار آب را کاهش دهند. پل از نظر تزئینات دارای نمای آجری ساده و زیبا متناسب با معماری پل‌های صفوی است.

اهمیت و کارکرد

این پل در گذشته بخشی از مسیر کاروان‌رو ارتباطی بین منطقه سامان و نواحی غربی کشور بود. امروزه به عنوان یک اثر تاریخی و جاذبه گردشگری، مورد بازدید علاقه‌مندان قرار می‌گیرد.

مرمت و بازسازی

پل زمان خان سه بار یکی در سال ۱۲۰۲ توسط کارگزاران حکومت صفوی، بار دوم توسط خوانین روستای ایل بیگی در سال ۱۳۲۹ هجری قمری و بار سوم در سال ۱۳۲۱ شمسی به وسیله رئیسعلی رئیسیان از خوانین قریه ایل بیگی به‌طور کامل تعمیر و مرمت شد. استحکام این پل با احداث دیوار سنگی در طرفین آن، دو چندان شد.

• دوره قاجار: مهم‌ترین مرمت در سال ۱۲۹۰ ه‍.ق (۱۸۷۳ م) در زمان ناصرالدین شاه قاجار و به دستور «حاج میرزا علی‌اکبر خان تاجر اصفهانی» انجام شد که کتیبه‌ای از آن باقی‌مانده است.
• دوره پهلوی: در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ خورشیدی تعمیراتی بر روی آن صورت گرفت.
• دوره معاصر: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان چهارمحال و بختیاری در سال‌های اخیر، اقدام به استحکام‌بخشی و ساماندهی محوطه پل کرده است.

نگارخانه

• 
  تفرجگاه‌های اطراف پل
• 
  نمای روبرویی از پل
• 
  رفتینگ در حوالی پل

جستارهای وابسته

• معماری صفوی

منابع

• حمید امینی، ۱۳۸۱، راهنمای جهانگردی استان چهارمحال و بختیاری، ص ۴۲، سازمان ایرانگردی و جهانگردی.
• https://www.irna.ir/news/85333571/مرمت-اضطراری-پل-تاریخی-زمانخان-چهارمحال-و-بختیاری-آغاز-شد
• https://www.irna.ir/news/84999085/بخشی-از-صخره-مجاور-پل-تاریخی-زمانخان-چهارمحال-و-بختیاری-فرو
• https://www.irna.ir/news/85471220/وزیر-میراث-فرهنگی-بر-مرمت-سریع-تر-پل-زمانخان-چهارمحال-و-بختیاری
• هفته‌نامه عصرمرودشت شماره ۱۱۴ - فروردین ۱۳۹۱
• چهارمحال و بختیاری، آخوندی سورکی، ۱۳۸۵
• اسناد شوراب صغیر و سامان با قدمت حدود ۶۰۰ سال
• ملک‌محمدی، حجت‌الله. آثار تاریخی چهارمحال و بختیاری. تهران: فرهنگستان هنر، ۱۳۸۵.
• «پل زمان‌خان سامان، یادگاری از عصر صفوی». فصلنامه اثر، شماره ۳۶–۳۷، پاییز و زمستان ۱۳۸۱، صص ۲۵۶–۲۶۸.
• شاینمن، دانیل. ایل قشقایی در گذر زمان. ترجمه فریدون ورجه. تهران: نشر نامک، ۱۳۹۵.
• پرونده ثبتی اثر در اداره کل میراث فرهنگی استان چهارمحال و بختیاری.

پیوند به بیرون

• دانشنامه تاریخ معماری و شهرسازی ایرانشهر (مدخل پل زمان‌خان)
• وبگاه اداره کل میراث فرهنگی استان چهارمحال و بختیاری