ارگ کلاه‌فرنگی بیرجند

مختصات: ۳۲°۵۲′۳۵٫۰″ شمالی ۵۹°۱۲′۲۹٫۴″ شرقی / ۳۲٫۸۷۶۳۸۹°شمالی ۵۹٫۲۰۸۱۶۷°شرقی / 32.876389; 59.208167
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
ارگ کلاه فرنگی
Kolah Farangi Arg.jpg
تصویری از ارگ کلاه فرنگی
نامارگ کلاه فرنگی
کشورایران
استانخراسان جنوبی
شهرستانبیرجند
اطلاعات اثر
نام‌های دیگرارگ حسام الدوله، قصر بی بی عروس و ارگ سرکار،ارگ حسن خان
نوع بناارگ و زیگورات
کاربری کنونیمحل فرمانداری بخش بیرجند
دورهٔ ساخت اثرقاجار
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۱۸۸۰
تاریخ ثبت ملی۱۱ مرداد ۱۳۷۶
اطلاعات بازدید
امکان بازدیدامکان بازدید برای عموم وجود ندارد
نمایی از معماری داخلی ارگ.
ارگ کلاه فرنگی از نمای شمالی و در فصل زمستان

ارگ کلاه فرنگی یکی از آثار تاریخی شهر بیرجند است. این بنا در دوره قاجار و بین سال‌های ۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳ هجری قمری ساخته شده‌است و هم‌اکنون در این ارگ فرمانداری بخش بیرجند فعالیت میکند. این ساختمان که در گذشته به نام‌های دیگری همچون ارگ حسام الدوله، کاخ بی بی عروس و ارگ سرکار نیز خوانده می‌شد؛ به جز ساختار زیگوراتی آن در اشکوب هم‌کف کاملترین نقشه و فضاسازی را دارا می‌باشد و درآیگاه ارگ پیش‌آمدگی دارد که با چندین قوس تاق‌های زیبایی را در بنا درآمیخته است. این اثر در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۷۶ با شمارهٔ ثبت ۱۸۸۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۱]

این ارگ، پیشتر، دارایی امیر حسن خان شیبانی بوده است و سپس از آنِ امیر اعلم خزیمه بوده که او، آن را به فرمانداری بیرجند بخشیده است.

سازمان میراث فرهنگی این بنا را به عنوان یک ساختمان کهن و ارزشمند به ثبت رسانده‌است. این ارگ به شکل شش‌گوش در اشکوب دوم و در تاج به شکل مخروط و به رنگ سفید می‌باشد و ساختمایه این ساختمان از گل، آجر، آهک و ساروج است.[۲]

این اثر تاریخی که زمانی جایگاه حکومتی داشته است از یادگارهای اواخر دوره زندیه و اوایل دوره قاجار می‌باشد. ساختمان ارگ به جز ساختار ویژه «زیگوراتی» و «شش اشکوبه» از چند بخش مهم تشکیل شده‌است.

بخش هم کف بنا با داشتن کاملترین نقشه و فضاسازی، جایگاه ویژه‌ای در این بنا دارد. فضای درآیگاه ارگ پیش‌آمده‌تر از اشکوب هم‌کف ساخته شده و با چند قوس زیبا و چشمگیر تاق‌هایی را در این بنا درآمیخته‌است. روی‌هم‌رفته فضاهای ساخته شده در اشکوب هم‌کف، افزون بر دارا بودن آرایه‌ها و ریزه‌کاری‌های گوناگون به گونه‌ای طراحی شده که فضاها مانند هشتی، گنبدی‌ها و اتاق‌ها با دالان‌هایی با هم ارتباط داشته باشند.

حوضخانه بنا نیز کانونی را در اشکوب هم‌کف به وجود آورده به‌گونه‌ای‌که ورودی‌های گوناگون از فضای پیرامون حوضخانه به اینجا گشوده می‌شوند. محوطه حوضخانه یک متر از تراز بنا پایین‌تر است و مانند یک هشت ضلعی طراحی و ساخته شده‌است. فضای پیرامون این مکان دارای تاق‌نماهای تزیینی با مقرنس‌های زیبا می‌باشد به تعداد تاق‌نماها، سکوهای کوتاهی در بخش زیرین آن تعبیه شده‌است. روشنایی فضای حوضخانه از راه گنبدی کلاه فرنگی و با پنجره‌های نورگیر تأمین می‌شود. آب‌نمای زیبایی نیز با فرم ویژه افزون بر هوارسانی حوضخانه، هوای خوش و تازه‌ای را در اینجا به وجود می‌آورد. از جمله آرایه‌های به کار رفته در فضای حوضخانه، مقرنس، رسمی‌بندی، کاربندی‌های لانه زنبوری و آرایه‌های گلدانی است.

نخستین اشکوب بنا که به صورت هشت ضلعی بر روی اشکوب همکف ساخته شده، دارای فضای کمتری است و چند اتاقک در آن ساخته شده‌است. همچنین سه اشکوب دیگر بنا به صورت نمادین ساخته شده و کارکرد فرمی زیبایی‌شناختی دارد.

این بنا در خیابان اسدی (مطهری) بیرجند جای گرفته است.

پانویس[ویرایش]

  1. «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹.
  2. «پرتال استان خراسان جنوبی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ دسامبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۳ دسامبر ۲۰۰۸.

منابع[ویرایش]