پلوار (رود)

پلوار مرغاب، سیوند، بلاغی، مشگان
رود پلوار در نزدیکی سیوند
ویژگی‌های ظاهری
سرآب	کوه سفید، اقلید
دهانه	رود کر
طول	۱۱۰ کیلومتر
ویژگی‌های حوضه
شبکهٔ رود	طشک-بختگان

پُلوار (پروآب) که به نام‌های مرغاب و سیوند نیز شناخته می‌شود، رودخانه‌ای در استان فارس است. پلوار از ارتفاعات کوه سفید واقع در شهرستان اقلید سرچشمه می‌گیرد. این رود پس از عبور از دشت پاسارگاد، تنگه بلاغی و سیوند در نزدیکی پل خان به رود کر پیوسته و در نهایت به دریاچه بختگان می‌ریزد.

تنگه بلاغی دره عریضی است که رودخانه پلوار در آن جاری است. این تنگه در حد فاصل پاسارگاد و تخت جمشید واقع است. بسیاری از سفرنامه نویسان این مسیر را دیده و همچنین در متون جغرافیای تاریخی فارس بر اهمیت آن به ویژه در دوره‌های کهن تأکید شده است.

جغرافیا

رودخانه پلوار یک رود دایمی است به طول ۱۱۰ کیلومتر که از شهرستان‌های اقلید، خرم‌بید، پاسارگاد و مرودشت عبور می‌کند. این رودخانه از کوه‌های سفید در غوک و تنگ گورک واقع در دهستان قنقری در حدود ۴۵ کیلومتری شمال باختری ده بید و طی ریزابه‌های فراوان سرچشمه گرفته و به سوی جنوب خاوری از منطقه نخودزار می‌گذرد. پلوار با رسیدن به هر روستا در مسیر به نام آن مشهور می‌شود؛ چنانچه در مشگان به رودخانه مشگان، در دشت مرغاب به نام مرغاب و در دشت کمین به نام کمین شناخته می‌شود تا در پایان با ورود به دره خاوری کوه سیوند به رودخانه سیوند تغییر نام داده و به دهستان خفرک علیا وارد می‌شود. در این قسمت شاخه‌ای از آن به دشت خاوری کوه رحمت داخل می‌شود، در این دشت پخش شده و در باتلاق‌های آن ناپدید می‌شود. مازاد آب آن در حوالی پل خان که در جنوب مرودشت قرار دارد به رود کر می‌پیوندد.

منابع آب رودخانه پلوار چشمه‌سارها و زه آب‌ها هستند که پس از ریزش به رودخانه بیشتر در کف رودخانه فرومی‌روند. آبرفت کف رودخانه آنقدر زیاد است که گاهی رودخانه به‌علت فرورفت آب برای چند کیلومتر خشک می‌شود و دوباره در پایین دست زاینده می‌شود.

پیشینه

رودخانه پلوار پس از گذشتن از کنار آرامگاه کوروش از راه تنگه بلاغی به شهر استخر و شهر پارسه (تخت جمشید) می‌رسد. این رودخانه به عنوان حلقه پیوند دو محوطه ثبت شده در فهرست میراث جهانی، هم از منظر طبیعی و هم از دیدگاه پیدایش مهم‌ترین استقرارهای دوره تاریخی ایران (خاستگاه امپراتوری هخامنشی و امپراتوری ساسانی)، حائز اهمیت فراوان است.

در کتاب فارسنامهٔ ابن بلخی دربارهٔ این رود آمده است:

نهر پروآب، منبع این نهر از دیهی است کی آنرا پروآب گویند و این رودی مبارکست و بیشترین را از نواحی مرودشت آب دهد و در رود کُر افتد.

همچنین، در این کتاب آمده است:

... و این ناحیت مرودشت بعضی در میان اصطخر محله‌ها شهر بودست و بیشتر بستان‌ها سرای جمشید بودست و رود پروآب رودیست معروف کی باصطخر و مرودشت آبی خوش گواراست…

در کتاب فارسنامهٔ ناصری نیز آمده است:

... رودخانه پرواب بلوک مرودشت آبش شیرین و گواراست. رودخانه کمین چون به قریه سیوند مرودشت رسد رودخانه پرواب گشته درزیر قریه عماده ده ناحیه خفرک سفلی از بلوک مرودشت به رودخانه رامجرد پیوسته رودخانه کربال گردد.

نیاکان ما آگاهی کامل از امکانات این رودخانه داشته‌اند و شمار زیادی آب‌بند و پل روی آن احداث کرده بودند که آثار آن‌ها هنوز مانده است. نوع طراحی آب‌بندهایی که از زمان هخامنشیان روی این رودخانه ساخته شده بوده نمایانگر دانش زمین‌شناسی، مهندسی هیدرولیک و مهندسی ساختمان ما ایرانیان در آن زمان بوده است. بیشتر بندها با دانش اینکه بستر رودخانه آب را نگه نمی‌دارد، و اینکه بلندای زیاد آب می‌تواند به کشتزارها و آبادی‌های پیرامون آسیب برساند، کوتاه و فقط برای تقسیم آب یا حق آبه‌ها در بهار و تابستان طراحی شده بوده‌اند، که نشان می‌دهد دانش و شعور نیاکان ما چقدر بیشتر از ما بوده است. هنوز این حق آبه‌ها وجود دارند و جزوی از سند مالکیت زمینهای این منطقه هستند و تصور نمی‌رود که دولت بتواند بیش از تأمین حق آبه‌های ساکنان و کشاورزان، آبی برای مصرف‌های دیگر داشته باشد. قول دولت که با این سد خواهد توانست آب فراوان به کشاورزان دشتهای پایین دست مانند ارسنجان برساند قابل انجام نیست. بند مادآبادسیوند رودخانه سیوند که از زمان هخامنشیان هنوز پابرجاست، نماد دانش و تکنولوژی و خِرَد ایرانی است. در برابر آن، سد کنونی سیوند را داریم که روی بستری از سنگ آهک دولومیت و سنگهای آهکی دیگر که محلول در آب هستند ساخته شده است تا آبی را که وجود ندارد صدها کیلومتر انتقال دهد. در زمان هخامنشیان آب سیوند کشتزارهای منطقه و تاکستان‌های پیرامون را که مواد اولیه کارگاه‌های نوشیدنی سازی و خوراک ارتش بزرگ هخامنشیان را فراهم می‌کردند، آبیاری می‌کرد. نیاکان ما در زمان هخامنشیان از ساختار زمین‌شناسی این منطقه بخوبی آگاه بوده‌اند و به همین دلیل فقط به ساختن بندهای کوتاه برای تقسیم آب میان روستاها و کشاورزان بسنده کرده بودند. از آنجا که آب رودخانه سیوند از چشمه سارها تأمین می‌شود و در امتداد مسیر آن هم چشمه‌های زیادی در دل کوه وجود داشته، آن تنگ را «تنگ چشمه» می‌خوانده‌اند که پس از یورش مغولان و ترکان به ایران به «بلاغی» ترجمه شده است. گستره تنگ چشمه و دشت پاسارگاد یکی از شناخته شده‌ترین و کهن‌ترین کانون‌های فرهنگ ایران باستان و تمدن بشری در کشور ماست که آثاری از هفت هزار سال پیش تا یورش تازیان در آن نهفته است. اگر با دقت به دیواره‌های مسیر رودخانه در تنگ چشمه نگاه کنید، آثار تیشه سنگکاران را می‌بینید که احتمالاً برای ایجاد آبروها و راهروها سنگهای کوه را تراشیده بودند.

تاریخ این منطقه به هزاران سال پیش از دوران هخامنشیان بر می‌گردد. آثار کارگاه‌های دوران‌های نوسنگی، آهن و سفالگری در آنجا نمایان است که همگی نشانه‌هایی هستند از یکی از کهن‌ترین کانون‌های تمدن بشری. افزون بر حضور کاوشگران ایرانی و خارجی، جای پای قاچاقچیان آثار باستانی نیز در سرتاسر این منطقه دیده می‌شود.

زیست‌بوم

بستر خشک پلوار در تنگ بلاغی

خصوصیت بارز این رودخانه، سنگریزه‌ای و ماسه‌ای بودن آن است. پوشش غالب حاشیه این رودخانه، درخت‌های بید، گز، بوته‌های نوند، کاشنی و خارشتر است. دراطراف رودخانه درنا، اردک وحشی، شانه بسر، لاک‌پشت، خرچنگ، دال، آبچلک، فلامینگو، لک لک، مرغابی و غاز دیده می‌شود که متأسفانه با ورود فاضلاب کارخانه‌ها و مزارع به رود و مهم‌تر از آن ماسه برداری بی‌رویه از کف رود و بی‌توجهی سازمان حفاظت از محیط زیست، اکوسیستم این رود در سال‌های اخیر به شدت آسیب دیده است.

سد سیوند در نزدیکی شهرستان پاسارگاد بر روی این رودخانه احداث شده که با احداث آن حیات دریاچه بختگان به خطر افتاده است.

سد سیوند

مقالهٔ اصلی: سد سیوند

سد سیوند سدی است که بر روی رودخانهٔ سیوند ساخته شده است. سدی خاکی با هستهٔ رسی و ۵۷ متر ارتفاع با تاجی به طول ۶۰۰ متر که برآورد می‌شود دریاچهٔ پشت آن ۲۵۵ میلیون مترمکعب گنجایش و ۱۱ کیلومتر مربع مساحت (در شرایط معمولی) داشته باشد. با آبگیری سد سیوند، تنگه بلاغی و محوطهٔ باستانی اش به زیر آب خواهد رفت. مسوؤلان هدف از ساخت این سد را کنترل سیلاب‌های رودخانهٔ پلوار و آب رسانی به ۹ هزار هکتار از زمین‌های فرودست سد در دست توابع ارسنجان ذکر کرده‌اند. ساخت این سد مخالفت‌های بسیاری را در میان کنشگران میراث فرهنگی و محیط‌زیست برانگیخت.

رود پلوار در سیوند

نمایی از سیوند و رود سیوند

اطراف رودخانه را در سیوند چم و کندل دربر گرفته است. در سیوند، آبرفتی بودن رود موجب مجزا شدن رود از جاهای دیگر آن در سیوند شده است. کندل واژه ایست که در زبان سیوندی به پرتگاه می‌گویند. کندل امامزاده بزرگ‌ترین کندل آن می‌باشد. چم واژه ایست معادل ساحل در زبان سیوندی. این رود چندین جوی بزرگ دارد که در زبان سیوندی به آن دوسه می‌گویند. مهم‌ترین و بزرگ‌ترین آن‌ها دوسه سیوند است. از دیگر دوسه‌ها می‌توان به دوسه قصر دشت، دوسه دشتبال، دوسه زنگی آباد و دوسه سیدگه اشاره کرد.

در زبان سیوندی به جاهای عمیق رودخانه قم، و به جاهایی که آب از زیر به قسمتهایی از ساحل آن پیشروی کرده شیتو می‌گویند. شیتو از قم خطرناک‌تر است. این رودخانه دارای قم و شیتوهای عمیق و خطرناکی است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به قم اسوری، قم وردی، قم و شیتوی امامزاده، قم عبادی، قم سربند، و قم و شیتوی سلطان کرم اشاره کرد. امروزه با آمدن لودر و بولدوزرهای برداشت ماسه از کف رود همه آن‌ها رو به ویرانی نهاده است.