مسجد ایاصوفیه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

ایاصوفیه یا حاجیاسوفیا(یونانی:Ἁγία Σοφία) کلیسای مسیحیت شرق بود که در دوره امپراتوری بیزانس به سال ۵۳۲ میلادی بنا به دستور امپراتور کنستانتین اول ساخته شد. و بعد در قرن ۶ میلادی توسط جاستنیانوس مورد بازسازی و مرمت قرار گرفت. برای بازسازی بنا دو معمار به نام‌های ایسیدوروس (از میلتوس یا سوكلی فعلی) و آنتییوس (از تراللس یا آیدنلی فعلی) ماموریت یافتند. بنا با كار ۱۰ هزار كارگر در طول پنج سال و تحت نظر ۱۰۰ استاد باشی تكمیل شد و به تاریخ ۲۷ آرالیك ۵۳۷ افتتاح شد. این کلیسا نخست کلیسای بزرگ نام‌ گرفت. پس از فتح استانبول، سلطان محمد دوم دستور داد کلیسای ایاصوفیه را به مسجد تبدیل کنند. سلیمان اول دستور داد نقاشی‌ها و نگارگری‌های داخل ایاصوفیه را بپوشانند تا نماز جمعه در آنجا خوانده شود. سلیم دوم به معمار سنان دستور داد که ایاصوفیه را مرمت کند.در زمان مراد سوم، مناره و منبر و محراب به ساختمان ایاصوفیه افزوده شد. در زمان مراد چهارم، آیاتی از قرآن به خط مصطفی چلبی در دیوارها و سقف ایاصوفیه نگاشته شد؛ علاوه بر این لوحه‌هایی دور تا دور سقف ایاصوفیه نصب شد که در آن نام الله،محمد،ابوبکر،عمر،عثمان،علی،حسن و حسین نوشته شده بود. این لوحه‌ها در زمان سلطنت عبدالمجید با الواح مدوری که به خط ابراهیم افندی نوشته شده بود، جایگزین گردید. پس از اعلام حکومت جمهوری در ترکیه و به قدرت رسیدن آتاترک، ایاصوفیه به موزه تبدیل شد و تا امروز به همین شکل باقی مانده‌است. ارتفاع گنبد بزرگ این مسجد از سطح زمین ۵۵ متر و قطر آن ۳۱ متر می‌باشد كه بوسیله ۴۰ پشت‌بند بزرگ و روی چهار ستون اصلی سوار شده است.

مسجد و کلیسای تاریخی

     ایاصوفیا

دانشگاه جامع علمی کاربردی فرهنگ و هنر واحد 4 تهران

موضوع تحقیق مسجد و کلیسای تاریخی ایاصوفیا

نام درس جامعه شناسی هنر

نام استاد استاد غلامرضا معدنی پور

نام دانشجو زهره سلیمی --203.6.164.51 ‏۹ ژوئن ۲۰۰۹، ساعت ۰۵:۲۰ (UTC)

نیمسال دوم 88 - 87

فهرست:

ردیف موضوع صفحه 1. استانبول

                                6

2. تاریخچه ................................................................................................ 7 3. دورة بیزانس ......................................................................................................... 7 4. امپراتوری روم شرقی ....................................................................................................... 7 5. امپراتوری عثمانی ......................................................................................................... 8 6. جمهوری ترکیه ......................................................................................................... 8 7. جغرافیا ......................................................................................................... 8 8. زمین شناسی ......................................................................................................... 9 9. آب و هوا ......................................................................................................... 9 10. بافت شهر ........................................................................................................................... 10 11 رشد جمعیت ......................................................................................................... 11 12 اقتصاد ......................................................................................................... 11 13 وضعیت ترافیک ......................................................................................................... 12 14 آثار تاریخی استانبول ......................................................................................................... 13 15 ایاصوفیا ......................................................................................................... 14 16 تاریخچه ایاصوفیا ......................................................................................................... 16 17 کلیسای اول ......................................................................................................... 16 18 کلیسای دوم ......................................................................................................... 17 19 کلیسای سوم ......................................................................................................... 18 20 مسجد ......................................................................................................... 21 21 موزه ......................................................................................................... 25 22 معماری ساختمان ......................................................................................................... 25 23 گنبد ......................................................................................................... 27 24 کوزه مرمر ......................................................................................................... 29 25 ایوان غربی کلیسا (هشتی) و مدخل ......................................................................... 29 26 سرسرای بالا ......................................................................................................... 30 27 لژ مخصوص ملکه ......................................................................................................... 30 28 در مرمر ......................................................................................................... 31 29 دکوراسیون ......................................................................................................... 32 30 موزائیک ها ......................................................................................................... 32 31 موزائیک های درب ورودی امپراتور ......................................................................................................... 34 32 موزائیک های ورودی جنوب غربی ......................................................................................................... 35 33 موزائیک های انتهای شرقی کلیسا ......................................................................................................... 35 34 موزائیک سلطان الکساندر ......................................................................................................... 36 35 موزائیک های ملکه ذو ......................................................................................................... 37 36 موزائیک های کامننوس ......................................................................................................... 38 37 موزائیک دیزیز ......................................................................................................... 39 38 موزائیک فضای سنگ فرش شمالی ......................................................................................................... 40 39 ترمیم های صورت گرفته در قرن............................................................................. 20 ......................................................................................................... 41 40 منارها ......................................................................................................... 42 41 امپراتوری بازنتین ......................................................................................................... 43 42 منابع و مآخذ ......................................................................................................... 44

استانبول: استانبول بزرگتـــرین شهر کشور ترکیه و مرکز فرهنگـــی و اقتصادی آن است. این شهر در کنار تنگـــه بسفر و دریای مرمره قرار دارد. تنگه بسفـــر دو قاره آسیا و اروپا را جدا می کند و استانبول تنها شهـــر بزرگ جهان است که در دو قاره قــرار دارد. بندر طبیعی شاخ زرین یا خلیج در ایـــن شهر قـــرار دارد.

(نمایی از شهر استانبول)

این شهـــر در ابتدا به نام بیزانتیوم شناختـــه می شد. در سال 196 میلادی سپتیموس سوروس امپراتور روم با حمله به بیزانتیـــوم آن را اشغال کرد و رومیان زیادی به این شهر مهاجـــرت کردند. تلاش امپراتور برای نامیدن این شهـــر به نام فرزندش آگوستا آنتونینا موفق نبود و مردم تا زمان تغییـــر نام شهر به کنستانتینوپل (شهر کنستانتین) (قسطنطنیه)، نام رم جدید (Nova Roma) را برای آن بکار می بردند. از سال 1930 رسماً استانبول نامیـــده شد. نام استانبول که تا قبل از فتح آن به دست ترکان به رواج داشت، برگرفته از نام ایستیم پولـــی که در زبان یونانی به معنی شهر یا مرکز شهـــر می باشد، است. در سال 1770 میلادی سلطان مصطفی سوم با ضرب سکه هایی که روی آن نام استانبول نقش بسته بود، به این نام رسمیت بخشیـــد و جایگزین قسطنطنیه شد. در دوره جمهوریت و از روز 28 مارس سال 1930 اداره پست ترکیه از تمامی کشورهای جهان خواست تا از نام استانبول درمکاتبات خود استفاده نمایند.

اسامی تاریخی استانبول به این شرح می باشد: بیزانتیوم – آگوستا آنتونینا – رم جدید – کنستانتینوپل – استیمبول – اسلامبول القاب استانبول در دوره عثمانی نیز به شرح زیر می باشد: دارالسعادت – دارعالیه – باب عالی (عالی قاپو) – پایتخت در زبانهای مختلف نیز استانبول به اسامی زیر خوانده می شده است: فارسی: تخت روم، قیصر زمین عربی: رومیات الکبری به معنی شهر بزرگ رومیان اسکاندیناوی: میکلاگارد به معنی شهر بزرگ عبری: کوشتاندینا به معنی قسطنطنیه اسلاوی: تزارگراد به معنی شهر پادشاه

تاریخچه: دوران باستان اولین نشانه های سکونت انسان در استانبول متعلق به عصر مفرغ است. نشانه هایی از سکونت انسان عهد مفرغ در فکرتپه واقع در بخش آسیایی استانبول پیدا شده است. همچنین نشانه هایی از سکونت فنیقی ها در کادیکوی موجود است.

دوره بیزانس: مستعمره نشین های یونانی مگارا در سال 667 قبل از میلاد شهر استانبول را بنا نهادند و به افتخار پادشاه خود بیزانس نام آن را بیزانتیوم نهادند. یونانیهای بیزانس تا سال 196 میلادی که رومیان بر استانبول تسلط یافتند بر این شهر حکومت می کردند.

امپراتوری روم شرقی: در سال 196 میلادی رومیان بر استانبول مسلط شده و شهر رو به خرابی نهاد به خصوص آنکه رومیان پایتخت جدید خود را به نیکومدیا (کوجاالی کنونی) منتقل نموده بودند. در این سالها گروههای بزرگی از رومیان به استانبول مهاجرت کردند. موقعیت سوق الجیشی استانبول امپراتور کنستانتین بزرگ را واداشت تا در سال 330 رم جدید را در محل بیزانتیوم بعنوان پایتخت امپراتوری روم شرقی بنا نهد که پس از مرگ وی این شهر قسطنطنیه یا کنستانتینوپولیس نامیده شد و نام روم جدید به فراموشی سپرده شد.

امپراتوری عثمانی: در 29 ماه می سال 1453 سلطان محمد دوم فاتح بعد از 53 روز محاصره در حالی وارد قسطنطنیه شد که توپ او یک حفره بسیار عظیم و بزرگی را در دیوارهای قسطنطنیه ایجاد کرد. محل این حفره امروزه به توپکاپی (دروازه توپ) معروف است. سلطان محمد فاتح پس از فتح استانبول آن را به عنوان سومین پایتخت امپراتوری عثمانی اعلام نمود. پس از فتح استانبول سلطان محمد فاتح کاخ توپکاپی و بازار استانبول را بنا می نهد و مدارس، حمام ها و بناهای زیادی در شهر ایجاد می کند. نقش معمار سینان در خلق آثار معماری این دوره برجسته بوده است.

جمهوری ترکیه: زمانی که جمهوری ترکیه در سال 1923 تشکیل شد پایتخت آن از استانبول به آنکارا تغییر پیدا کرد. اما استانبول محوریت خود بعنوان مرکز تجاری، صنعتی ترکیه را حفظ نمودو و هم اکنون نیز بزرگترین شهر ترکیه می باشد.

جغرافیا: استانبول در ساحل دریای مرمره قرار دارد و تنگه بسفر که این دریا را به دریای سیاه متصل می کند، از وسط این شهر می گذرد. بخش غربی شهر در قاره اروپا (شبه جزیره تراکیه) و بخش شرقی آن در آسیا (شبه جزیره آناتولی) واقع است. وسعت شهر استانبول 1539 کیلومتر مربع است.

(پلی که دو قسمت آسیایی و اروپایی استانبول را به هم متصل می کند)

زمین شناسی: استانبول نزدیک گسل آناتولـــی شمالی واقع شده است. این گسل از شبه جزیره آناتولـــی تا دریای مرمره ادامه دارد. دو صفحه از طبقات زمین شناســی، آفریقا و اروپا – آسیا به یکدیگــر فشار می آورند. این خط مـــرزی مسئول چند لرزش و لغزش مهلک در تاریخ معاصـــر بوده است. در سال 1509 زمین لـــرزه ای مهیب موجب ایجاد سونامـی شد و دیوارهای ساحلی شهر را تخریب و بیش از 100 مسجــد را ویران نمود و موجب کشته شدن 10000 نفر شد. در سال 1766 مسجـــد ایوب کاملاً تخریب گشت. در سال 1894 لرزش بسیاری از قسمت های بازار بزرگ استانبول را نابود کرد. یک لرزش در آگوست سال 1999 در کوجاالی در 100 کیلومتـــری شرق استانبول موجب مرگ 18000 نفـــر شد.

آب و هوا: تابستان های گرم و مرطوب و زمستان های سرد، بارانی و برفی ویژگی آب و هوای استانبول است. میزان بارش سالیانه استانبول بطور میانگین 870 میلی متر می باشد، میزان رطوبت اغلب زیاد است. بطور متوسط بیشترین درجه حرارت در طول ماه های مختلف زمستان بین 7 درجه سلسیوس (46 درجه فارنهایت) و 9 درجه سلسیوس (50 درجه فارنهایت) می باشد. بارش برف در استانبول برای یک یا دو هفته در طول فصل زمستان عادی است اما یکی از این بارش ها می تواند سنگین باشد. غالباً این بارش در بین ماه های دسامبر و مارس رخ می دهد. در ماه های تابستان از ژوئــن تا انتهای سپتامبـــر بطور میانگین درجه حرارت روزها از 28 درجـــه سلسیوس (82 درجه فارنهایت) شروع می شود. گرمترین ماه، جولای با متوسط درجـــه حرارت 2/23 درجه سلسیوس و سردترین ماه، ژانویـــه با متوسط درجه حرارت 4/5 درجه سلسیوس می باشد، بالاترین درجه حرارت ثبت شده در استانبول 5/40 درجـــه سلسیوس (105 درجه فارنهایت) در آگوست سال 2000 و پائین ترین درجـــه حرارت 1/16- درجه سلسیوس (3 درجه فارنهایت) در فوریه سال 1927 بوده است. این شهر تا حدودی بادخیز است و بطور متوسط سرعت بادی حدود 17 کیلومتر در ساعت دارد. تابستان خشک ترین فصل است، هرچند تابستانها هم بارش باران وجود دارد.

بافت شهر: نواحی استانبول به 3 قسمت اصلی تقسیم می شود: • شبه جزیره تاریخی استانبول قدیمی بخش ها و نواحی امین اونو و فاتح را دربر می گیرد. این مناطق در سواحل شمالی شاخل طلائی (خلیج) واقع شده اند که مرکز قدیمی شهر را از قسمت های شمالی و جوانتر سمت اروپایی جدا و متمرکز می کند. شبه جزیره تاریخی با دیواره های قسطنطنیه در غرب به انتها می رسد. شبه جزیره توسط دریای مرمره در جنوب و بسفر در شرق احاطه شده است. • شمال شاخ طلائی، مناطق تاریخ بَی اوغلو و بشیکتاش هستند که محل اسکان آخرین سلطان بوده و زنجیره ای از روستاهای سابق مانند اورتاکوی و بیک در میان سواحل بسفر ادامه می یابد. در بخش های اروپایی و آسیایی بسفر، استانبولی های ثروتمند عمارت های بزرگ چوبی زیبائی را ساخته اند که این عمارت و ساختمان ها یالی نامیده می شوند که به عنوان اقامتگاه تابستانی مورد استفاده قرار می گیرند. • کوی های اوسکودر و کادیکوی که در سمت آسیایی قرار گرفته اند، در واقع شهرها مستقلی هستند و امروزه مناطق تجاری و مسکونی مدرنی در آنها ایجاد شده و حدود یک سوم از جمعیت استانبول در خود جای داده است. افزایش رشد اداره و ساختمان های مسکونی بطور غالب در مناطق شمالی سمت اروپایی متمرکز گشته است و بخصوص در زمینه تجارت و مراکز خرید ماسلاک، لونت و اتیلر که بین پل بسفر و پل سلطان احمد فاتح قرار گرفته اند، اشتهار خاصی دارند. رشد جمعیت: جمعیت شهرهای بزرگ در طول 25 سال یعنی بین سالهای 1980 و 2005 بیشتر از 3 برابر شده است. 70 درصد از تمام استانبولی ها در بخش اروپایی و نزدیک به 30 درصد در بخش آسیایی زندگی می کنند. با توجه به بیکاری بالا در جنوب شرقی ترکیه، بسیاری از مردم به استانبول مهاجرت کرده اند. در جایی که آنها خودشان در حومه و کناره های زیاگوکالپ پراکنده بودند. مهاجران بطور قابل ملاحظه ای از آناتولیای شرقی به استانبول وارد شدند، با بهبود شرایط زندگی و استخدامی که معمولاً با موفقیت های بیشتر همراه بود این افراد برای همیشه ساکن استانبول می شوند. به طور کلی جمعیت استانبول در فاصله سالهای 1980 تا 1985 تقریباً به 2 برابر رسیده است.

اقتصاد: استانبول همیشـــه مرکز زندگی اقتصادی کشور بوده است که این به خاطر موقعیت اتصالـــی بین المللی راه های مرزی زمینی و دریایی می باشد. استانبول تقریباً 20 درصد از کار صنعتـــی و 38 درصد از فضای کاری صنعتی ترکیه را شامل می شــود. بعلاوه 55 درصد از تولیدات این شهر از تجارت و 45 درصد از داد و ستد کشور از طریق عمــــده فروشی و 2/21 درصد درآمد از تولیدات انبوه ملـــی به دست می آید. تا سال 1980 تولید ناخالص ملی استانبول به طور میانگین در یک سال 5 درصـــد رشد داشته است. یکی از راه های اصلی درآمدزایی در استانبول صنعت گردشگری و توریسم است. هتلهای زیادی در استانبول وجود دارد که به گردشگران و بازدیدکنندگان از این شهر قدیم با آثار تاریخی بسیار زیبا به طور حرفه ای خدمات ارائه می کنند. این شهر همچنین شاهراه ارتباطی بین نواحی مختلف دنیا می باشد جاده های بین المللی فراوانی از این شهر عبور می کنند.

وضعیت حمل و نقل: استانبول 2 فرودگاه بین المللـــی دارد، بزرگترین فرودگاه، فرودگاه بین المللی آتاترک در یسیلوک، در 24 کیلومتری مرکــز شهر واقع می باشد که از طرف و قسمت اروپایـــی استفاده می شود اما در حال حاضر درون شهر قرار دارد. فرودگاه جدید دیگـــری نیز ساخته شده به نام فرودگاه سابیها جوکین در 20 کیلومتری شرقی از طرف آسیایی و در 45 کیلومتـــری شرقی اروپایی مرکز شهر قرار گرفته است. همچنین استانبول دارای سیستم راه آهن بزرگی می باشد در تمام روز در حال فعالیت برای جابجایی مسافران می باشد. وضعیت کشتیرانی هم به خاطر استقرار این شهر در کنار دریا از شرایط خوبی برخوردار است و بسیاری از سفرها به کشورهای اطراف از طریق مسیرهای آبی و به وسیله کشتی انجام می شود.

آثار تاریخی استانبول: استانبول دارای آثار تاریخی بسیاری می باشد. این شهر به لحاظ قدمتی که دارد خود به مانند یک موزة زنده عمل می کند و در دل خود بناهایی زیبا از روزگاران قدیم را جای داده است. بیشتر این بناها شامل مساجدی است که در کل شهر پراکنده شده اند. که معروفترین آنها بنای ایاصوفیا (که این بنا در روزگاران قدیم کلیسا – مسجد و فعلاً به نام موزه خوانده می شود) – مسجد سلطان احمد – مسحد فاتح – مسجد سلیمانیه و مسجد بایزید را می توان نام برد. ما در این نوشتار سعی بر آن داریم تا در حد امکان و وسعمان به بررسی بنای تاریخی ایاصوفیا بپردازیم.

ایاصوفیا

ایاصوفیـــه یا حاجیا صوفیا به معنای فرزانه مقدس از معروفترین بناها و یکی از زیباترین آنها در استانبول است که در میدان "سلطان احمد" در شهر استانبول ترکیه واقع شده است. این بنا یکی از بزرگ ترین اثر های تاریخی دوران بیزانس است و در زمان کنستانتینوپل اول بنا که شد که به مدت 916 سال به عنوان کلیسا و به مدت 481 سال در دوران عثمانی به عنوان مسجد فعال بود. این ساختمان ابتدا کلیسای مسیحیت شرق بود که در دورة امپراتوری بیزانس به سال 532 میلادی به دستور امپراتور کنستتانتین بزرگ ساخته شد و سپس در قرن 6 میلادی توسط جاستینانوس مورد بازسازی و مرمت قرار گرفت برای بازسازی بنا دو معمار به نام های ایسیدوروس (از میلتوس یا سوکلی فعلی) و آنتییوس (از تراللس یا آیدنلی فعلی) مأموریت یافتند. بنا با کار ده هزار کارگر در طول 5 سال و تحت نظر 100 استاد تکمیل شد و به تاریخ 27 آرالیک 537 افتتاح شد. این کلیسا، نخست بنام "مِگاله اِکلسیا" یعنی کلیسای بزرگ ولی بعدها به "تئاسوفیا" یعنی حکمت مقدس تغییر نام یافت، اما تا سدة 5 میلادی، مردم به آن "صوفیا" می گفتند. بعدها این کلیسا به سانتاصوفیا و یا سنت صوفی شهرت پیدا کرد که به همان معنی حکمت مقدس و نمازخانه مقدس است و یونانی ها آن را "هاگیا صوفیا" یا "اگیا صوفیا" می نامیدند. بعد از فتح استانبول ترکها با تغییر اندکی نام این کلیسا را "ایاصوفیا" خواندند. پس از فتح استانبول، سلطان محمد دوم دستور داد کلیسای ایاصوفیا را به مسجد تبدیل کنند. سلیمان اول دستور داد نقاشی ها و نگارگری های داخل ایاصوفیا را بپوشانند تا نماز جمعه در آنجا برگزار شود. سلیم دوم به معماری به نام سنان دستور داد که ایاصوفیا را مرمت نماید. در زمان مراد سوم مناره و منبر و محراب به ساختمان ایاصوفیا افزوده شد، در زمان مراد چهارم، آیاتی از قرآن به خط مصطفی چلبی در دیوارها و سقف ایاصوفیا نگاشته شد، علاوه بر این لوحه هایی دور تا دور سقف ایاصوفیا نصب شد که بر آن نام الله، محمد، ابوبکر،عمر، عثمان، علی، حسن، حسین نوشته شده بود. این لوحه ها در زمان سلطنت عبدالمجید با الواح مدوری که به وسیله ابراهیم افندی نوشته شده بود جایگزین گردید. پس از اعلام حکومت جمهوری در ترکیه و به قدرت رسیدن آتاتورک، ایاصوفیا به موزه تبدیل شد و تا به امروز به همین شکل باقی مانده است.

ارتفاع گنبد این مسجد از سطح زمین 55 متر فاصله دارد و قطر آن 31 متر می باشد که به وسیلة 40 پشت بند بزرگ و روی چهار ستون اصلی سوار شده است. لحظه ای درنگ و تأمل در این مسجد کافی است تا توجه شما به وجود موزائیک های متعلق به دوره بیزانس که در ساخت این مکان مورد استفاده قرار گرفته معطوف شود. ایاصوفیا برای 1000 سال بزرگترین کلیسای جهان شناخته شد و مکه مسیحیان جهان بود.

تاریخچة ایاصوفیا: کلیسای اول در محل کنونی ایاصوفیا ابتدا کلیسایی وجود داشت که اکنون اثری از آن به جای نمانده است. در آن زمانها معمولاً محل احداث اماکن مقدس با توجه به وجود معبد مقدس در زمانهای گذشته انتخاب میشد. ساخت کلیسای ایاصوفیا در کنار محلی که قصر شاهنشاهی در یک طرف و در طرف دیگرش کلیسای کوچکی به نام حاجی آیرین در حال احداث بود شروع شد. این کلیسای کوچک در طول مدت احداث ایاصوفیا محل عبادت مسیحیان بود تا این که ساختمان ایاصوفیا اتمام یافته و مورد بهره برداری قرار گرفت. هر دو کلیسای موجود در این محل در طول دوران امپراتوری بیزانس محل های اصلی جمع شدن معتقدین بود.

کلیسای دوم: پس از وقوع تضادی عمیق فی ما بین ملکه آلیا اوداکسیا (Aleia Eudoxia) همر آراکدیاس (Arcadius) و کشیش کنستانتینابولیس، جان کریسوستر (Jan Chrysostor)، کشیش در 20 جون 404 به تبعید محکوم شد. این امر باعث وقوع شورشی بزرگ گردید که در طول آن کلیسای اول تقریباً کاملاً سوزانده شد. تنئودوسیوس دوم (Theodosius II) سپس دستور ساخت کلیسای دوم را داد. این کلیسا در 10 اکتبر 415 میلادی افتتاح گردید. آرشیتکت Basilico Rufinos با سقف چوبی این بنا را احداث نمود. در اول ژانویه 532 بار دیگر شورشی بزرگ در استانبول بین ساکنان شهر شروع شد. این شورش به دلیل وسعت و مدت آن باعث خسارات جبران ناپذیری به مردم، شهر و زیربنای حکومت حاکم گردید. در طول مدت این شورش افسران حکومت بسیاری از شورشیان را جمع آوری نموده و به زندان منتقل نمودند. دو گروه بزرگ در شهر که به گروه های سبز و آبی معروف بودند و در واقع تضاد بین آنها باعث شروع شورش گردیده بود در این زمان با توجه به دخالت دولت و دستگیری تعداد زیادی از افراد هر دو گروه، بین دو گروه خود اعلام صلح نموده و توجه خود را به سوی حکومت و به هم زدن ثبات آن معطوف نمودند. این دو گروه سپس به زندان حمله نموده آنرا تصرف کردند و زندانیان را آزاد نمودند. سپس آنها شروع به آتش زدن اماکن و بناها اقدام کرده به طوری که تصور می شد این شهر، شهر آنها نبوده و سرزمین بیگانه ای را تصرف کرده باشند. سران سلطنت، اشرافیان و تعدادی از نمایندگان مجلس خود را در طبقة بالای قصر مخفی نمودند. در این روز گروه های شورشی کلماتی از قبیل "فتح شهر" به کار می بردند که در لاتین Nika تلفظ می شود و برای همین این شورش را "شورش تصرف" یا “Nika Revolt” نامگذاری کردند. در این زمان تمام امید پادشاه جاستیسیان و همسرش تئودورا (Theodora) معطوف به دو سردار ارشد ارتش خود به نامهای بلی ساروس(Belisarius) و ماندوس (Mundus) شده بود. بلی ساروس که تقریباً همان روزها با ارتش توانمند خود از جنگ پیروزمندانه با ایران بازگشته بود هدایت ارتش آبدیده و دلار خود را در مبارزه با شورشیان به دست گرفت و موفق شد پس از کشتن بیش از 30 هزار نفر منجمله رهبران شورشیان هایپاتیوس (Haipatius) و پامپیوس (Pampeus) و به دریا انداختن جنازة آنها شورش را خاموش کرده و بار دیگر حکومت موجود را تثبیت نماید همانطور که عنوان کردند در طول مدت چند روزه این شورش بزرگ خسارات فراوانی را به شهر وارد کرد که احتمالاً مصیبت بارترین آن آتش زدن کلیسای ایاصوفیا و نابودی تقریباً کامل این بنای تاریخی و زیبا بود. برخی از سنگهای مرمر کلیسای دوم در طول مدت آتش سوزی و خرابی کلیسا از بین نرفته و هنوز هم موجود می باشند و اکنون باغ موزة کنونی (با کلیسای سوم در آن زمان) به نمایش گذارده شده اند. این سنگهای مرمر بزرگ که در ابتدا بخشی از ورودی جلوئی کلیسا بودند، در سال 1935 در حیاط غربی کلیسا در زیر خاک کشف شدند. در سال 1935 مجسمه های مرمر 12 گوسفند، و دیگر بخشهائی از کلیسای دوم نیز کشف شدند. خاکبرداری جهت کشف آثار دیگر باقیمانده از کلیسای دوم به خاطر صدمات احتمالی به ساختمان کنونی بعد از 1935 دیگر انجام نگردید.

کلیسای سوم: در 23 فوریه سال 532 میلادی، تنها چند روز پس از نابودی کلیسای دوم، جاستینیان اول (Justininan I) تصمیم به ساخت کلیسای سوم که بزرگتر و با عظمت تر بود گرفت. جاستینیان فیزیکدان معروف ایسیدور از مایل توس (Isidore of Miletus) و ریاضیدان معروف آن زمان آنتی میوس از ترالس (Anthemius of Tralles) را برای نقشه کشی و رهبری بنای کلیسای سوم انتخاب نمود. اگرچه آنتی میوس در سال اول ساخت درگذشت. برای ساخت ایاصوفیا یا کلیسای سوم، جاستین دستور وارد نمودن تمامی مواد و بهترین آنها از سراسر امپراتوری را داد. این شامل ستونهای Hellenistic از معبد Artemis، سنگهای بسیار بزرگ از مناطق دورافتاده، سنگ آذرین (Porplyry) از مصر، مرمرهای سبز از Thessaly، سنگهای سیاه از منطقه Bosporus و سنگهای زرد از سوریه می باشد. برای ساخت کلیسای سوم بیش از 10000 نفر در طول ساخت کار می کردند. حتی از همان ابتدا هم روشنفکران این را بعنوان بزرگترین پروژة مهندسی زمان خود که نشان دهندة خلاقیت و توانائیهای بسیار بالای متخصصین و آرشیتکتهای آن دوره بود تشخیص دادند. به نظر می رسد آرشیتکتها جهت پوشش دادن فضای بسیار بزرگ روی ساختمان از تئوری Heron of Alexandria برای ساختن گنبد استفاده نموده باشند. فرمانروا به همراه کشیش اوتی چیوس (Eutychius) در 27 دسامبر 537 کلیسا را در مراسمی با شکوه افتتاح نمودند. لازم به ذکر است که بخش عظیمی از موزائیک کاری داخل کلیسا اگرچه در زمان حکومت امپراتور جاستین دوم (Justin II) انجام گردید که بین سالهای 578 – 565 میلادی بود. زلزله های مهلکی در ما اوت 553 و دیگری در دسامبر 557 باعث بروز ترکهای بزرگی در سقف گنبد اصلی و نیمه گنبد بخش شرقی ساختمان گردیده و بالاخره گنبد اصلی در زمین لرزه 7 می 558 کاملاً فرو ریخت که ریزش آن همچنین باعث نابودی محراب و Ciberium روی آن گردید. امپراتور فوراً دستور بازسازی مجدد گنبد و بقیه خرابی ها را داد و این امر را به خواهرزادة جوان آرشیتکت اول به نام Isodorus داد. این بار Isodorus از مواد سبکتری استفاده نمود و همچنین گنبد را به اندازه 25/6 متر (در حدود 5/20 متر) بالاتر برد که این ساخت تا کنون باقی مانده و برای همین ارتفاع گنبد 6/55 متر در حال حاضر است. اتمام بازسازی کلیسا تا سال 562 به طول انجامید و فرم قرن ششم کنونی آن می باشد. (11) در 23 دسامبر 562 ایاصوفیا کلیسا بار دیگر درهای خود را به روی پرستش کنندگان گشود و کشیش اوتی چیوس (Eutychius) مراسم را اجرا نمود. ایاصوفیا از آن به بعد محل پرستش ارتدوکسهای استانبول و همچنین محل برگزاری مراسم امپراتوری منجمله Coronations شد. کلیسا همچنین محل یتیم خانه و محل اعتراف خطاکاران و گناهکاران و همچنین بازدیدکنندگان از سرتاسر جهان گردید که به شدت مورد توجه آنها قرار می گرفت. در سال 726 لیو ایساریون (Leo the Isaurian) فرمانهائی مبنی بر غیرقانونی بودن ستایش و نیایش تصاویر صادر کرد و دستور داد که ارتش او تمامی سمبلهای مذهبی را نابود کند. در این زمان تمام تصاویر و مجسمه های موجود در کلیسا ایاصوفیا از آنجا برداشته و به محل دیگری منتقل شدند. سپس در زمان حکومت امپراتور آیرین (Irene) بین سالهای 797 تا 802 بار دیگر سمبلهای مذهبی بازگردانده شدند. در زمان حکومت امپراتور تئوفیلیلوس (Theophilus) بین سالهای 829 تا 842 که شدیداً تحت تأثیر هنرهای اسلامی بود، دستور نصب در نقره ای با تصویر حک شده خود بر آن را در ورودی جنوبی کلیسا صادر نمود. در سال 859 بار دیگر کلیسا در نتیجه آتش سوزی بزرگی دچار خسارت گردید و متعاقباً در ژانویه 869 زمین لرزه دیگری موجب سقوط نیمه گنبد موجود در ایاصوفیا گردید. امپراتور باسیل اول (Basil I) نیز دستور ترمیم مجدد آن را داد. پس از زمین لرزة بزرگ 25 اکتبر 989 که این بار باعث فروریختن گنبـــد بزرگ ایاصوفیا شـــد، باسیل دوم با بایزنتاین (Byzantine Basil II) از آرشیتکت ارمنی به اسم ترادات (Trdat) که کلیساهای باشکوهی مثل آنی (Ani) و آجاین (Agine) را طراحی نموده بود خواست که گنبد را ترمیم نماید. انجام این کار و بازسازی کامل ایاصوفیا شش سال بطور انجامید و کلیسا بار دیگر در 13 می 994 افتتاح شد. پس از تسخیر استانبول در انتهای جنگ صلیبی چهارم، ایاصوفیا مورد تجاوز و بی حرمتی مسیحیان لاتین قرار گرفت، بسیاری از یادگارهای باستانی و آثار مقدس منجمله سنگ قبر عیسی مسیح، تصویر شیردهی مریم مقدس، کفن عیسی مسیح، استخوانهای برخی از امامان مسیحی دفن شده در ایاصوفیا دزدیده شده و به کلیساهای غرب فرستاده شدند. این آثار هنوز هم در برخی موزه های غرب نگهداری می شوند، در طول تصرف استانبول توسط لاتینها بین سالهای 1204 تا 1261 ایاصوفیا تبدیل به کلیسای کاتولیکهای رم شد. بالادوین اول (Baldwin I) در 16 می 1204 به امپراتوری رسید و مراسم در ایاصوفیا انجام گردید. انریکو داندولو (Enrico Dandolo) رئیس جمهور آن زمان ونیس که رهبری حمله و تصرف استانبول توسط جنگ طلبان لاتین را در سال 1204 به عهده داشت در داخل ایاصوفیا دفن گردیده است. قبر انریکو که بخشی از دکوراسیون کف ایاصوفیا شد، مدتها مورد اهانت و تف انداختن بایزنتاینیها (Byzantines) بود، (شرحی مختصر در مورد امپراتوری بایزنتانیها در پایان این تحقیق آورده خواهد شد) که در سال 1271 بار دیگر استانبول را تصرف نمودند. اگرچه، بازسازی ایاصوفیا بین سالهای 1848 تا 1849 باعث بروز سوءظن در موجود بودن واقعی قبر انریکو در ایاصوفیا شد و بسیاری معتقدند که در واقع قبر موجود سمبلی از وجود انریکو در آن محل است که در جهت زنده نگهداشتن دوران تصرف استانبول او می باشد. پس از تصرف سال 1261 ایاصوفیا توسط بزانتانیها، ایاصوفیا در شرایط بسیار اسفناکی بود. 4 مجرای موجود کنونی احتمالاً در آن دوره ساخته شدند. در سال 1317 امپراتور آنرانیکوس دوم (Andronicus II) دستور ساختن 4 مجرای جدید در سمت شرقی و شمالی کلیسا را داد. پس از بروز ترکهای جدید بخاطر زلزله اکتبر 1344، برخی از قسمتهای کلیسا در 19 می 1346 فرو ریختند. پس از آن تا سال 1354 کلیسا بسته باقی ماند تا این که آرشیتکتها استراس (Astras) و پیرالتا (Peralta) بازسازی آنرا شروع نمودند.

مسجد: فوراً پس از تصـــرف استانبول توسط آتمن ترک ها (Ottoman Turks) در سال 1453، ایا صوفیا، به مسجد ایاصوفیا تبدیل گـــردید. (سلطان محمد در همان روز فتح استانبول فرمان تبدیل کلیســـای ایاصوفیا به مسجد را صادر کرد و سه روز پس از فتح استانبول، ضمن برپا داشتن مراسم نماز جمعـــه در ایاصوفیا به امامت آق شمس الدین، خطبـــه به نام پادشاه فاتح عثمانـــی خوانده شد. در وقف نامه های فاتح که نسخه های مختلف آن تا امروز باقـــی مانده، نام ایاصوفیا "الجامع الکبیر العتیق" آمده است. این اتفاق در سال 875 هجری (1453 میلادی) رخ داد.) این امر در واقع سمبلـــی از پیروزی ترکها بر استانبول بود، در آن زمان کلیسا در شرایط بسیـــار اسفناکی قرار داشت منجملـــه برخی از درها افتاده بودند و مسافران غربی از جمله پروتفـــور (Pero tafur) که از نخبگان باستانشناسی زمان خود بود مقالاتی دال بر شرایط کلیسا در اروپا چاپ نمـــود. سلطان محمد دوم، دستور داد سریعاً پاکیزه سازی و تبدیل نمودن کلیسا به مسجد شروع شود. امپراتور بعدی سلطان بایزید دوم (Bayezid II) مناره جدیدی جایگزین مناره ای که توسط پدرش ساخته شده بود را ساخت. در قرن 16، سلطان سلیمان کبیـــر (1566 – 1520) دو شمعدان بسیار بزرگ از فتح مجارستـــان به ایاصوفیا آورد. آنها را در دو طرف محراب جایگـــذاری کردند. در طول سلطنت سلیم دوم (Selim II) بین سالهای 1566 و 1577 جهت استحکام بخشیـــدن به مسجد، ساپورتهای سازه ای در خارج ساختمـــان مسجد توسط آرشیتکت بزرگ آلمانـــی به نام سینان (Sinan) ساخته شـــد. سینان از نقطه نظر تاریخی اولین آرشیتکتـــی بود که طراحی هایش با توجـــه به زمین لرزه انجام می گردیـــد. در کنار ضد زلزلـــه نمودن ساختمان، سینان همچنین 2 مناره دیگر در سمت غـــربی ساختمان و مقبره سلیم دوم را در سمت جنوب شرقـــی مسجد در سال 1577 ایجاد نمود. در سال 1600 آرامگاه مراد سوم (Murad III) و مِحمِد سوم (Mehmed III) در کنار مقبره سلیم دوم ایجاد گردید. دیگر آثار اضافه شده در آن وقت شامل گالری سلطان، منبر با دکور سنگ مرمر، تخت مخصوص پادشاهی و ایوان سرپوشیده جهت مؤذن را می توان نام برد. سلطان مـــراد سوم (Murad III) که دوران 1574 تا 1995 حکومت کرد. 2 گلدان مرمر سفیـــد مربوطه به یونان و رم از پرگامـــون (Pergamon) آورد که آنها را در دو طرف سالـــن ورودی کلیسا قرار داد. سلطان محمود اول در سال 1739 دستـــور بازسازی مجــدد مسجـــد را داد و به آن مدرسه ای که شامل مدرسه قرآن که هم اکنون به صورت کتابخانـــه است و 300 هزار جلد کتاب در آن جـــای دارد و همچنین یک آشپزخانه برای پختن غذا برای پخش غذا به بینوایان و یک کتابخانـــه اضافه نمــود، در سال 1740 حوضـــی جهت غسل کردن ایجاد نمـــود که همه اینها در مجموع مسجد را تبدیل به یک محل اجتمـــاع نمود. در همان زمان نیز یک راهرو بـــزرگ و یک محراب جدید در داخل ساختـــه شد.

معروفتـــرین بازسازی ایاصوفیا توسط سلطان عبداالمسید (Abdulmecid) و زیر نظر دو برادر آرشیتکت سوئیســـی به نام گاسپر و جیوسپ فوستی (Gaspare & Giuseppe Fossati) و با کمک هشتصد کارگـــر بین سالهای 1847 و 1849 صورت گرفت. برادران مهندس گنبد و هلال طاق را مستحکم نمـــوده، ستونها را راست کردند و دکوراسیون داخلی و خارجی ساختمان را ترمیم و اصلاح نمودند. موزائیک هــای راهروهای بالا تعمیـــر شدند، لوسترهای کهنه قدیمــی با لوسترهای جدید و مجلل تعویض گردیــد. دیسکهای بسیار عظیم گرد از ستونها آویزان گردیــد. این دیسک ها حاوی اسامــی نام الله، محمد، ابوبکر، عمر، عثمان، علی، حسن و حسین بودند. در سال 1850 آرشیتکت فوستـــی (Fossati) گالری امپراتوری با سبک نئوبیزانس (Now-Byzantine) جدیــد که دو سالن سلطنتـــی را در پشت مسجد به هم متصل می نمود احداث کرد. در بیرون ایاصوفیا محل اقامت نگهدارنـــده ساختمان و مدرسه جدید احداث شـــد، و بالاخره مناره ها را یک اندازه کردنـــد. وقتی که بازسازی به اتمام رسیـــد، مسجد در یک مراسم باشکـــوه در 13 جولای 1849 مجدداً باز گـــردید. در ساختار بنا در ایاصوفیا تدبیر هوشمندانه ای برای هماهنگی طاقها و ستون ها به کار رفته است. 4 ستون عظیم از سنگ خارای مصری، شبیه پای فیل، 4 طاق بالا را نگه داشته است و گنبد بر روی آن ها آرمیده است. در ساقه گنبد، حلقه ای از 40 پنجره نزدیک به هم قرار گرفته، که نور از آن ها به درون می تابد. ژرفای گنبد 18 متر و بلندی گنبد 56 متر از سطح زمین است و قطر آن 33 متر است که پشت بند آن دو و نیم گنبد است، که خود در هر پهلو بر یک تو رفتگی ستون دار کوچک قرار دارند. در طرفین فضای بسیار بزرگ مرکزی، با گنبدی با بلندی 56 متر از کف دو طبقه، راهرو جانبی قرار دارد که بار گنبد را منتقل می کند به قوس های عظیمی که سینه سر درهایی پر پنجره را در بر گرفته است. ردیف دیگری از پنجره در پایین و دو تا دور گنبد قرار دارد. این بنا مجموعاً دارای 107 ستون و 9 در است. بزرگترین آنها در وسطی است با چارچوب برنزی و قاب مرمر که مخصوص ورود امپراتور بود. این بنا کلاً از آجـــر ساخته شده و با مرمر پوشانـــده شده است. دیوارهای آن با معرق های آجین شـــده به سنگهای قیمتی تزئین یافتـــه است. در تزئینات بنای آن، از فلزات گـــرانبهای منتسب به هنر بیزانســـی استفاده شده است. ستون های مرمرین این بنا از معبـــد "آرتمیس" و نیز از نقاط مختلف دنیا به آنجا آورده شـــده است. در حیاط داخلـــی، فواره هایی برای وضو قرار دارد. در زاویة جنوبـــی مسجد به جای گلدستـــه ای از جنس سنگ، گلدستـــه ای آجرین بنا گردیده است. موزائیک ها و تزئینات داخلـــی ایاصوفیا نیز از اهمیت بسیاری برخـــوردار است. از زیباترین بخش های این بنا، تزئینات ایاصوفیا و موزائیک های بیزانســـی آن است. در میان آن قطعات و تابلوهای ساختـــه شده از طلا، نقره، مرمر و سفال لعاب دار رنگارنگ دیده می شود. تابلوهای موزائیک ایاصوفیا را می توان بر سطح داخلـــی نیم گنبدها، دیوارها، طاق ها و رواق ها و بر سر در ویـــژة امپراتور و... دید. بر اثر ویرانی ها و تعمیـــرات پی در پی، بخشی از موزة ایاصوفیا از میان رفتـــه است، از جمله تابلوی موزائیک تصویـــر حضرت عیسی مسیح (ع) که در 1355 میلادی آن را بر سطح داخلی گنبـــد ساخته بوده. این اثر گویا تا میانه ســـده 17 میلادی نیز بر جای بوده و در زمان سلطان عبدالمسیـــد، قاضی عسکر عزت افنــــدی با نوشتن آیاتی از سوره نور آن را پوشانـــده است. همچنین بخش هــای برنــــزی به کار رفته در قسمت جنوبی کتابخانه آثار هنـــری نفیسی به شمار می آید. دیوارهای این بخش را تخته سنگ هــای ارزشمند و گران قیمتی پوشانده که قدمت آن به قرن چهارم میلادی باز می گردد.

موزه: در سال 1935 نخستین رئیس جمهور ترکیه و پدر جمهوری ترکیه مصطفی آتاترک، این بنا را به موزه تبدیل نمود. فرشها برداشته شدند و برای اولین بار در چندین قرن کف مرمر ساختمان با جلوه خاص خود نمایان گردید. همچنین گچ روی موزائیک ها با زحمت بسیار زیاد توسط متخصصین کنده شدند.

معماری ساختمان: ایاصوفیا یکی از بارزترین و زیباتــرین نمونه های باقی مانـــده معماری دوره بیزانس است، یکی از با ارزشترین هنرهای موجـــود در این بنا دکوراسیون داخلی با موزائیک و ستونهای مرمر آن است، این معبـــد با چنان شکوه و زیبائی ای دکــــور شده بود که جاستینیان ها (Justinian) اظهار داشتند، "سولومان، ما با ساخت این بنا از شما جلو افتادیم". جاستینیان خودش ساخت این کلیسای جامع را دقیقاً دنبال نموده و زیر نظر داشت و بزرگترین کلیسای زمان خود بوده و این امر برای 1000 سال واقعیت داشت تا این که کلیسای جامع در سیویل (Seville) اسپانیا ساخته شد. کلیسای جاستینیان در یک زمان هم یک دستاورد بی نظیـــر معماری روزگار باستان و هم یک شاهــکار معماری عرصه بایزنتاین بود. اثرات ساخت چنین بنـــای باشکوهی چه از نقطه نظر معمـــاری و همچنین علم العبادات به زودی در تمامـــی فرهنگها منجمله ارتودکس شرقـــی، کاتولیکهای رومـــی و بالاخره بر دنیای اسلامـــی غیرقابل انکار است. بلندترین ستونهــا بین 19 تا 20 متر ارتفاع و حداقل 5/1 متر قطـــر دارند. آنها از سنگ گرانیت ساخته شـــده و بزرگترین آنها وزنـــی در حدود 70 تن دارند. به دستور جاستینان 8 ستون ساختـــه شده در کورنیت یونان (Cornit) که در بعلبک لبنان (Baalbek) قرار داشتنـــد، برداشته شده و جهت استفاده در ایاصوفیا به محل احداث منتقـــل شدند. فضای وسیع داخلـــی دارای سازه ای بسیار پیچیده است. سالن اصلـــی کلیسا توسط گنبدی مرکـــزی با شعاعی 24/31 متری و ارتفاع 6/55 متری پوشیـــده شده است. این گنبد به نظر می رسد با یکســـری سقف های متوالی حاوی 40 پنجره کمانـــی در زیر آن بدون وزن در فضا قـــرار گرفته است. وجــود این پنجره ها باعث ورود سیل وار نور از همه طرف به داخل سالـــن می گردد. با توجه به ترمیمـــات متعدد گنبـــد در طول قرنهـــا به نظر می رســـد که گنبـــد حالت دایره ای کامل خود را از دست داده و بیشتر به یک بیضـــی می مانـــد که شعاع آن در نقاط مختلف بین 86/30 تا 24/31 متـــر می باشـــد. گنبـــد بر روی طاسچه های قرار گرفتـــه تا 4 بخش مقعـــر (واگرا) مستطیلـــی که مشکل قرار گــرفتن پایة مدور گنــبد بر روی یک پایه مستطیلـــی را حل می نمایـــد. وزن عظیم گنبد ایا صوفیا از طاقچه ها عبـــور کرده و به 4 موج شکن تا ستون در گوشه های سالن منتقل می شونـــد. در بین این 4 ستون، گنبد به نظر می رســـد که بر روی 4 قوس عظیم شناور گردیـــده است. این قوسها در زمـــان اوتمن ها (Ottoman) زیر نظر معمار معروف سینـــان (Sinan) با استفاده از تعدادی آرمـــاتور مستحکم گردیـــده بودند. در انتهای بخش غربـــی (ورودی) و شرقـــی (محل عبادت) فضاهای موجود در قوسها دارای نیمه گنبدهائی می باشنـــد که خود آنها بر روی سازه های شبیه به گنبد های دیگری قرار گرفته اند. همة این گنبدها و شبهه گنبدها به ترتیبی که در کنار هم قرار گرفته اند باعث بوجود آمدن فضای مستطیلی و دراز درونی می گردند که گنبد اصلی شامل تاجی بر روی همة آنها قرار گرفته است. تمام سطوح داخلی ساختمان با استفاده از سنگ مرمر چند رنگ، سبز و سفید یا سنگ آذرین بنفش و موزائیک های طلائی پوشیده شده اند. ستونهای بزرگ نیز همین نوع روکش را داشته و در نتیجه براق به نظر می آیند.

گنبد: عظمت و زیبائی گنبد ایاصوفیا و ظرافتی که معماران اولیه در ساخت آن به خرج داده اند در طول قرنها همواره موضوع بحث و تحسین تاریخدانان، معماران و مهندسین بوده است. گنبـــد ایاصوفیا بر روی چهار طاسچه قرار گـــرفته است. در ساختمان طاسچه ای گنبد بر روی گنبد دومی قرار می گیرد که در واقع بزرگتر از آن است و بخش بالایی به اضافة چهار جزء گرداگرد لبة گنبد از آن حذف شـــده اند. و این چهار جزء اخیر به شکل چهار قوس یا طاقی درآمده اند که سطوح شان به هم می پیوندند و تشکیل یک مربع می دهند. ساختمان طاسچه ای با منتقل کردن سنگینی بنا به جرزها و جلوگیری از وارد شدن آن به خود دیوار، ساختن فضای درونـــی رفیع و گشاده ای چون فضای درونی ایاصوفیا را میسر می گرداند. روش طاسچه ای راه حلی پویا برای مسألة قرار دادن گنبدی مدور بر یک صحن مربع یا مستطیل شکل است. این روش ساخت گنبد با استفاده از طاسچه ها هرگز قبل از ساخت ایاصوفیا مورد استفاده قرار نگرفته بود. طاسچه ها به گنبد اجازه می دهند که به زیبائی و بصورت مدور بر روی ستونهای پائین قرار گیرند. طاسچه ها نه تنها به فضای گنبد زیبائی می بخشند بلکه همچنین نیروی های جانبی گنبد را کنترل نموده، و باعث انتقال مؤثر وزن گنبد به طرف پائین می گردند. اگرچـــه این نوع طراحی گنبد باعث استقامت آن و دیوارها و قوسهـــای دور آن می گردند، اما ســـازة واقعی دیوارها در نهایت موجب تضعیف کل سازه می شونـــد. دلیل این امر استفادة بیش از حد ملاط (شن آهک) در ساخت دیوارها به جای آجر می باشـــد. اگر معماران حداقل اجازه می دادند که آهک کمی خمیدگی پیدا نمایـــد قبل از اینکه لایة بعدی روی آن قرار گیرد، استقامت دیوارها به طور قابل توجهـــی بیشتر می شد، وقتی گنبد بر روی ساختمان قرار گرفت وزن گنبـــد باعث خمیدگـــی دیوارها به طرف بیرون شدنـــد که دلیل اصلی آن خیس بودن ملاط در دیـــوارها بود. وقتی ایزی دوروس (Isidorus) ترمیم گنبد اولیه را شروع نمود، او ابتدا قسمت درونی دیوارها را پر نمود تا آنها عمودی شوند و بتوانند وزن گنبد جدید را تحمل نمایند. تغییر دیگری که در طراحـــی گنبـــد جدید داده شد ارتفاع آن بود. ایزی دوروس، ارتفاع گنبد را در حدود 5/6 متر ارتفاع داد که این امر نیروی جانبی را کمی خنثی نمود و اجازه داد که وزن گنبد به صورت شناور به سمت پائین منتقل گردد. نکتـــة دیگر قابل توجه در مورد گنبـــد اولیه قرار دادن 40 پنجره در دور پایه گنبد توسط معماران بود. ایا صوفیا به دلیل انعکاس نور به تمامـــی محیط داخلی آن از طریق این پنجره ها که باعث می شود که به نظر می رسد که گنبد یک کیفیت عرفانی دارد. شباهت گنبد مثل چتری است که سقفش توسط باریکه هائی از بالا به طرف پائین شناور می شود. این باریکه ها انتقال وزن سنگین گنبد را بصورت شناور بین پنجره ها، پائین به سوی طاسچه ها و بالاخره به روی فونداسیون امکان پذیر می سازد. آنچه نخستین بازدیدکنندگان ایاصوفیا و بازدیدکنندگان نسل بعد را شگفت زده می کرد نور درونی آن و تأثیرش بر روحیة آنها بود. انعکاس نور این احساس را به دست می دهد که این گنبد توسط زنجیر طلائی از آسمان آویخته شده است. بنحوی که پاولوس در این باره گفته است: "روی طاق بندی با چندین مربع طلای پوشانده شده است، و از همین جاست که امواج نور به درون می تابند و چشمهای تماشاگران را چنان خیره می کنند که به ندرت جرأت می کنند سرشان را بالا بگیرند و به منبع نور نگاه کنند". بدین ترتیب فضایی پهناور داریم که در معرض امواج سیل آسای نور قرار گرفته، و گنبدی مرکز داریم که به نظر می رسد بر نوری تکیه دارد که از پنجره ها به درون می فرستد. نور عنصر اسرارآمیز این بناست، نوری که بر سطح موزائیک می تابد و می درخشد، نوری که از سطح مرمرها منعکس می شود.

طراحی براستی منحصر به فرد ایاصوفیا نشانگر سازه ای بسیار پیشرفته و پروژه بلند همت و منحصر بفرد در عهد عتیق است.

کوزة مرمر: کوزة مرمر موجود در ایاصوفیا در زمان سلطنت سلطان مراد سوم از یونان باستان به آنجا آورده شد. این کوزه از تنها یک قطعة عظیم سنگ مرمر ساخته شده است.

ایوان غربی کلیسا (هشتی) و مدخل: دروازة سلطنتی ورودی اصلی بین حیاط خارجی و سالن داخلی کلیسا بود. این ورودی منحصراً جهت شرفیابی سلطان در نظر گرفته شده بود. تزئینات موازئیک بایزنتاین در بالای مدخل شامل سمبلی از عیسی مسیح و لیوششم (Leo VI) است. سربالائی موجود که از شمال ورودی شروع می شود سالن ستایش را به گالری بالا متصل می سازد.

سرسرای بالا: سرسرای بالا که بصورت نعل اسب طراحی گردیده سالن کلیسا و محراب را در برمیگیرد. تزئینات موزائیک موجود کنونی در سرسرای بالا بسیار زیبا نگهداری گردیده است. سرسرای بالا سنتاً جهت ملکه و همراهانش در نظر گرفته شده بود. بهترین موزائیک های حفظ شده در بخش جنوبی گالری قرار دارند.

لژ مخصوص ملکه: لژ مخصوص ملکه در مرکز سرسرای بالای ایاصوفیا قرار دارد. از این مکان ملکه و دیگر زنان همراهشان می توانستند مراسم در حال برگزاری در پائین را تماشا نمایند. یک سنگ گود سبز رنگ محل قرار گرفتن صندلی سلطنتی برای ملکه است.

دَر مرمر: دَر مرمر درون ایاصوفیا در بخش جنوبی گالری قرار دارد. شرکت کنندگان در شورای کلیسا و دیگر مجالس مباحثه که در آن محل انجام می شد از این دَر تردد می کردند.

دکوراسیون: ابتدا در زمان فرمانروائی جاستینیان، دکوراسیون داخلی ایاصوفیا شامل طراحی با تخته سنگهای مرمر روی دیوارها و موزائیک بر روی منحنی های هلال طاق بود. البته، ما هنوز می توانیم دو فرشته، گابریل (Gabrial) و میکائیل (Michael) بر روی پشت و بغل سکوی خطابه کلیسا ببینیم. همچنین تعدادی دکور تلویحی (مجازی) مثل مداحی پال (Paul) نیز را می توان دید. در برخی نقاط گالری نیز طرحهائی مثل اشکال گلها و پرندگان در قطعات کوچک دقیق مرمر سفید بر روی سطح مرمر سیاه می توان دید. در مراحل بعدی موزائیک های تزئینی مجازی به این اضافه گردید که در زمان جنگهای ضد مذهبی نابود شدند (843 – 726). تزئینات موزائیکی فعلی باقی مانده از زمان پس از جنگهای مذهبی است. در طول سالها موزائیک های تزئینی، گنجها، عتیقه های مذهبی، تصویرهای نقاشی شده حضرت مسیح، مریم مقدس و دیگر مقدسین مسیحی در ایاصوفیا کم کم اضافه شدند و باعث بوجود آمدن کلکسیون اعجاب آور موجود کنونی شدند. در کنار موزائیک های تزئینی و دکوراسیونهای مجازی و بادی در طی نیمه دوم قرن نهم مثل تصوری از مسیح در گنبد مرکزی روحانیون و مقدسین ارتدکس، پیامبران و پدران کلیسا، افراد تاریخی در ارتباط با کلیسا مثل موسفیدهای ایگناتیس (Ignatius) و مناظری از انجیل به گالری اضافه گردیدند.

موزائیک ها: در طول قرنها کلیسا به نحو بسیار زیبائی با موزایئک تزئین شده بود. آنها هر کدام به نحوی نمایشگر مادر پاکدامن، عیسی مسیح، روحانیون مذهبی مسیحیت و یا پادشاه و ملکه بودند، دیگر بخشها با طرحهای هندسی زیبا فقط تزئینی درست شده بودند. در طول قرنها فرو ریختن قسطنطنیه در سال 1204، مبارزان لاتین در جنگهای صلیبی مقدار زیادی آثار تاریخی و هنری در تقریباً تمامی ساختمانهای بازنتین(Bazentine) را نابود کردند. این شامل موزائیک های طلا در ایاصوفیا نیز بود. بسیاری از آیتم های گرانبها هم به ونیس (Venis) و برای رئیس جمهوری آن که سازماندهندة حمله به قسطنطنیه بود ارسال گردید. پس از تبدیل ایاصوفیا به مسجد در سال 1453 بسیاری از موزائیک های تزئینی با گچ پوشانده شدند. این به دلیل تضاد اسلام با تزئینات تصویری بود. این پروسه یکباره انجام نگردید به صورتی که برخی مسافران بازدیدکننده از مسجد حتی در طول قرن هفدهم می توانستند هنوز آثاری از کلیسای قبلی در مسجد ببینند. در سال های 49 – 1847 دو برادر سوئیسی به نام گاسپر (Gaspare) و جیوسپ (Goiuseppe) فاستی (fossati) شروع به بازسازی مسجد کردند. در آن زمان سلطان عبدالمرسید (Sultan Abdulmersid) به آنها اجازه داد تا پرونده ای از تمامی موزائیک های تزئینی که پیدا می کردند درست کنند، کار دو برادر مهندس شامل بازسازی موزائیک ها نمی شد و در نتیجه پس از پیدا کردن آنها و ثبت موجودیت، کیفیت و شکل آن دوباره بر روی آن گچ می گرفتند. برادران حتی دو موزائیک دارای تصویرهای فرشتگان مسیحی در مرکز ساختمان که قبلاً گچ گیری نشده بود را پوشش دادند. ساختمان کنونی دارای مجموعاً 4 قطعه از این تصاویر است که 2 تا از آنها نقاشی مجدد هستند که برادران فاستی آنها را انجام دادند چرا که تصاویر قبلی کاملاً محو گردیده بودند. در موارد دیگر برادران فاستی طرحهای موزائیک هائی را که صدمه دیده بودند کاملاً به شکل دیگری طراحی نمودند. مدارکی که برادران فاستی از تزئینات موزائیک ها ثبت نمودند هم اکنون تنها شواهد موجود از تصاویر روی موزائیک هاست که تاریخ دانان معتقدند در زلزلة سال 1894 نابود شدند. این شامل موزائیک با طرح عیسی مسیح در گنبد، موزائیکی که روی "در ورودی بینویان" (این در مخصوص ورود افراد فقیر و بینوایان بوده است) نصب گردیده بودند. یک تصویر بزرگ صلیبی که تزئین جواهر داشت و تعداد زیادی تصاویر فرشتگان، روحانیون مقدسین و پدران کلیسا. اکثر تصاویر گمشده بعداً در دو غشاء ساختمان پیدا شدند. برادران فاستی همچنین یک خطابه و 4 مدالیون عظیم با اسامی محمد و چهار خلیفه اول اسلام بر روی دیوارها نصب نمودند.

موزائیک های درب ورودی امپراتور: تزئینات موزائیک در ورودی امپراتوط بر روی غشاء این در که مخصوص ورود و خروج امپراتور بود نصب شده بودند. براساس تحقیقات تاریخی انجام شده بر طرح روی این موزائیک می توان آنرا به اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم ارتباط داد. تصویر روی موزائیک این در را می توان نقش امپراتور که احتمالاً لیو ششم خردمند با پسرش کنستانتین هفتم بود توجیح کرد که در حال سجده در جلوی عیسی مسیح است که بر روی یک صندلی جواهری نشسته و در حال اهداء عنایت و بخشیدگی است و در دستش کتاب باری را نگهداشته است. متن کتاب در دست عیسی مسیح به شرح زیر است: "آرامش بر شما باد. من نو دنیا هستم". در هر طرف شانه های عیسی مسیح یک مدالیون قرار دارد، مدالیون طرف شانة چپ فرشته گابریل (بنیانگذار کلیسا) قرار دارد و در سمت راست مادر عیسی مسیح مری (Mery) جای گرفته است. این موزائیکها به صراحت توانائی و کنترل بی حد و حساب عیسی مسیح را بر امپراتورهای بایزنتاین(Byzantine) نشان می دهد.

موزائیک ورودی جنوب غربی: این موزائیک در سه در ورودی جنوب غربی قرار دادو تاریخ نصب آن به سال 944 برمی گردد. برادران فاستی در حین بازسازیهای خود در سال 1849 آن را کشف نمودند. مادر مری پاکدامن بر روی صندلی سلطنتی ای که پشت ندارد نشسته است. پاهایش بر روی پایه ای قرار گرفته و با مقدار زیادی سنگهای قیمتی تزئین گردیده است. فرزندش عیسی مسیح بر روی پاهای مری قرار گرفته و در حال اهداء بخشودگی در حالیست که خطبه ای در دست دارد. درست چپ مری پاکدامن امپراتور کنستانتین با لباس مهمانی ایستاده و در حال اهداء مدل شهر به مری است. نوشتة حک شده کنار او می گوید: "امپراتور کنستانتین بزرگ از فرشتگان". در سمت راست مری امپراتور جاستینیان اول (Justinian I) در حال اهداء مدل ایاصوفیا به مری ایستاده است. دو مدالیون در دو سمت عقب مری دارای حکاکی ای می باشند که معنای "مادر خدا" را دارند.

موزائیک های محراب انتهای شرقی کلیسا: مری مقدس و کودک این اولین موزائیک بعد از دوران بت شکنی بود. این موزائیک در 29 مارچ 876 توسط ریش سفید قوم بنام فوتیوس (Photius) و سلطان مایکل سوم (Michal III) و باسیل اول (Basil I) افتتاح گردید. این موزائیک در نقطه ای بلند در نیمه گنبد APSC قرار گرفته است. مری مقدس بر روی صندلی سلطنتی ای بدون پشتی نشسته است و عیسی کوچک را بر روی پاهای خود نگه داشته است. پاهای مری بر روی سکوی کوچکی قرار گرفته. صندلی سلطنتی و سکو هر دو بوسیله جواهرات زینت داده شده اند. کارشناسان معتقدند این موزائیک ها تعمیر شده از باقی ماندة موزائیک های اولی است که در دوران ضد دینی تخریب گردیده بودند. موزائیک ها در جلوی دیوار طلائی اولیة مربوط به قرن ششم قرار داده شده اند. تصاویر فرشتگان گابریل (Gabriel) و مایکل(Michal) که تا حدود زیادی تخریب شده اند، و بر روی سکوی خطابه قرار دارند و مربوط به قرن 9 می باشند.

موزائیک سلطان الکساندر (Alexander): یافتن موزائیک سلطان الکساندر برای فردی که برای بار اول ایاصوفیا را بازدید می کند چندان راحت نیست. این موزائیک در گوشة تاریکی در سقف طبقة دوم واقع شده است. این موزائیک نشان دهندة سلطان الکساندر در لباس پادشاهی است و در دست راست او خطبه ای و دست چپش شیئی مدور قرار دارد. نقاشی ای ترسیم شده توسط مهندس فوستی (Fossati) نشان می دهند که این موزائیک تا سال 1849 باقی ماند و آقای توماس وایت مور(Thomas Whittemore) بنیان گذار مؤسسة بایزنتاین(Byzantine Institute) که وظیفة نگهداری و مراقبت از موزائیک به او محول شده بود معتقد است که موزائیک سلطان الکساندر در طی زمین لرزه 1894 از بین رفته است. قابل ذکر است که 8 سال پس از فوت آقای وایت مور این موزائیک توسط تلاشهای آقای رابرت ون نایس (Robert Van Nice) کشف گردید. برعکس بقیة موزائیک های ایاصوفیا که بر روی آنها گچ معمولی گرفته شده بود تا پنهان گردند، موزائیک سلطان الکساندر کاملاً بر رویش رنگ کاری شده بود و این امر باعث پوشش کامل و پنهان ماندن آن برای مدتهای مدیدی شده بود. آقای ارنست آندر وود (Ernest J.W. Underwood) که بعد از آقای وایت مور مدیر مؤسسة بایزنتاین بود این موزائیک را تمیز نموده و در معرض دید همگان قرار داد.

موزائیک های ملکه ذو(Empress Zoe Mosaics): این موزائیک که بر روی دیوار شرقی سالن جنوبی قرار دارد مربوط به قرن یازدهم میلادی می باشد. این موزائیک دارای نقش رهبر میسحیان عیسی مسیح است، که با عبائی به رنگ آبی تیره (که رنگ مرسوم هنر بایزنتاین) است، در محیطی که جلوی یک فضای طلائی است نشسته و مشغول اهدای رحمت خود بادست راست است در حالیکه در دست چپ خود جلدی از انجیل را در دست دارد. در دو طرف شانه های مسیح حروف حک شدةIC وXC به معنای عیسی مسیح (Iesous Khristos) را می توان دید. همچنین در دو سمت عیسی مسیح تصاویر کنستانتین نهم (Constantine IX) و ملکه زو(Empress Zoe) را می توان در لباسهای تشریفاتی مشاهده نمود. کنستانتین نهم در حال نگهداشتن کیفی پر از جواهر که سمبل نذر او به کلیسا است و ملکه زو در دست خود کتیبه ای دارد که سمبل اهداء ملکه به کلیسا می باشد. نوشته ای در بالای سر کنستانتین نهم است که مضمون آن "کنستانتین، سلطان پرهیزگار" است. باور بر این است که سرهای کنستانتین و ملکه زو که در زمان حال دیده می شوند در واقع سرهای افراد دیگری بطور مثال همسر اول ملکه یعنی رومانوس سوم (Romanus III) و یا فرزند خواندة او (غیرخونی) مایکل چهارم (Michael IV) بوده است. فرضیة دیگر باور بر این دارد که این موزائیک ها برای سلطان و ملکة اولیه دیگری ساخته شده بودند و بعداً سرهای آنها تراشیده شد و تصاویر سرهای کنستانتین نهم و ملکه زو بجای آنها ترسیم گردیده بودند.

موزائیک های کامننوس (Comnenus Mosaics): این موزائیک که همچنین بر روی دیوارهای شرقی سالن جنوبی ترسیم شده اند به سال 1122 باز می گردد. این موزائیک ها دارای تصویری مقدس با شال آبی تیره در وسط موزائیک در حالیکه کودک عیسی مسیح را بر روی پاهای خود نشانده تصویر نموده است. عیسی مسیح در حال اهداء آمرزش خود با یک دست است در حالیکه خطبه ای در دست دیگرش قرار دارد. در سمت راست مری مقدس جان دوم کامننوس (John II Comnenus) در لباس مجللی مملو از جواهرات ایستاده است. او در دست خود کیفی حاوی جواهر که سمبل نذر سلطان به کلیسا است قرار داده است. ملکه آیرین (Irene) در لباس مجلسی در حال ارائه مدرکی در سمت چپ مری مقدس ایستاده است. تصویر پسر بزرگ آنها الکسس کامننوس(Alexius Comnenus) بر روی صفحه ای که روی پایة مبل قرار دارد نقش بسته است. این تصویر چهرة اندوهناک الکسس را که در همان سال در نتیجة ابتلا به سل فوت کرد را نشان می دهد. تفاوت شایان ذکر این موزائیک که یک قرن از موزائیک مربوط به ملکه زو (Empress Zoe) تازه تر است را می توان به این صورت تشریح نمود که این موزائیک یک تجلی بسیار واقعی تر است در حالیکه موزائیک ملکه زو بیشتر به صورت ایده آل و خیال پردازانه است. در این موزائیک ملکه را با موهای بافته، لپ هائی پر رنگ و چشمانی خاکستری می توان مشاهده نمود که بخوبی نشانگر اجداد مجارستانی اوست. سلطان در این موزائیک در حالتی جدی و تکریمی دیده می شود.

موزائیک دیزیز (Deesis Mosaic): موزائیک دیزیز (به معنای موزائیک استدعا یا التماس) احتمالاً مربوط به سال 1261 می باشد. این موزائیک جهت نشان دادن انتهای دورة 57 سالة سلطة کاتولیک رومی و بازگشت دین و عقیدة ارتودکس (Orthodox) می باشد. این سومین قطعة قرار گرفته در بخش سلطنتی سالن طبقة دوم می باشد. به دلیل زیبائی خیره کنندة چهره های روی این موزائیک، مهربانی در حالت چهره ها و تُن موجود در این موزائیک، آن را بهترین موزائیک موجود در ایاصوفیا می توان قلمداد نمود. سبک نقاشی روی این موزائیک را می توان سبک مورد استفادة نقاشان ایتالیائی اواخر قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم مثل کوچی (Cuccio) تلقی نمود. در این قطعه مری مقدس و جان بپتیست (John TheBaptist) در حالی که نیم رخ آنها دیده می شود مشغول استغاثه و میانجی گری و وساطت عیسی مسیح برای بشریت در روز رستاخیز هستند. قسمت پائینی این موزائیک به شدت تخریب گردیده و این امر احتمالاً بخاطر باران است، چرا که این موزائیک ها در کنار پنجره قرار گرفته است. تاریخ شناسان این موزائیک را سرآغاز شیوع هنر نقاشی تصویر دوران رنسانس یا دورة تجدید ادبی و فرهنگی در تاریخ هنر بایزنتاین می شناسند.

موزائیک فضای سنگ فرش شمالی: موزائیک فضای سنگ فرش شدة شمالی نمایان گر اولیاء مقدس متعددی می باشد. این موزائیک از آنجا که در جائی بسیار بالا و غیر قابل دسترسی قرار گرفته اند توانسته اند به خوبی باقی بمانند. آنها نمایشگر مقدسین جان و ایگنا تیوس (Ignatius) هستند. ایگناتیوس در حالی که در یک لباس بلند و گشاد و با تصاویر صلیب ایستاده، انجیل بسیار نفیسی در دست دارد. اسامی مقدسین در اطراف مجسمه به زبان یونانی حک گردیده است تا شناخت آنها برای بازدیدکنندگان آسان باشد. موزائیک های متعدد دیگری که در فضاهای سنگ فرش شمال کلیسا قرار گرفته اند احتمالاً بخاطر وقوع زمین لرزه های متعدد در طول قرنها تخریب گردیده اند و همچنین به خاطر تخریب عمدی توسط جنگجویان عثمانی (Ottoman conquerors) رو به نابودی گذاشته اند.

ترمیم های صورت گرفته در قرن بیستم: تعداد کثیری موزائیک های تزئینی در طول دهه 1930 توسط گروهی از افراد مؤسسه بایزنتاین (Byzantine Institute) به رهبری توماس وایت مور (Thomas Whittemore) کشف گردیدند. این گروه تصمیم گرفتند اجازه دهند تصویر تعدادی صلیب همچنان با گچ پوشیده بماند ولی بقیه موزائیک های اصلی را تمیز کردند. ترمیم ایاصوفیا به جهت این که این مکان هم کلیسا و هم مسجد بوده است باعث بروز مشکلات مشخصی می گردد. موزائیک های دارای تصاویر پیکرنمای مسیحیت تدریجاً در حال آشکار شدن هستند. اگرچه، جهت انجام این امر، هنرهای اسلامی تاریخی می باید از بین بروند، تنها چاره ای که ترمیم کنندگان برگزیده اند سعی در یافتن تعادل در بین دو فرهنگ است. بخصوص، در رابطه با خوش نویسی های اسلامی موجود بر روی گنبد مباحثات بسیار حساسی وجود دارد دال بر اینکه آیا برداشتن پوشش گنبد حاوی این خطبه های اسلامی در راستای نشان دادن موزائیک های تزئین شده با تصاویر عیسی مسیح، پیشوای روحانی مسیحیان فرزند خدا و ارباب دنیا توجیح پذیر است یا خیر. (اگر فرض کنیم که آن موزائیک ها واقعاً موجود می باشند).

منارها: یکی از منارها (در جنوب غربی) ساخته شده از آجرهای قرمز است. در حالیکه دیگر 3 منار موجود از سنگ مرمر سفید ساخته شده اند. یکی از این 3 منار مرمری که از 2 تای دیگر ظریف تر است. توسط سلطان بایزید دوم (Bayezid II) بنا شده است و دوتای بزرگتر دیگر در غرب توسط سلطان سلیم دوم (Selim II) بنا گردیده و توسط آرشیتکت مشهور عثمانی بنام سینان (Sinan) طراحی گردیده اند.

امپراتوری بایزنتاین Byzentine Empre : امپراتوری بازنتین به دلیل این که این امپراتوری ادامة شرقی امپراتوری رم است به نام امپراتوری رم شرقی نیز نامبرده می شود. در دوران اوج خود در طول سالهای 500 میلادی این امپراتوری شامل بخشهائی از جنوب و شرق اروپا، خاور میانه و شمال آفریقا می شد. مردم بازنتین خود را رومی خطاب می کردند. علیرغم این واقعیت که آنها اولادان قومهای متفاوتی بودند و به زبان یونانی صحبت می کردند. در واقع لغت بایزنتاین از لغت بازنتیوم (Byzentium) که اسمی یونانی برای شهری در تنگه ای که اروپا و بخش آسیائی ترکیه را به هم متصل می نماید سرچشمه می گیرد. یونانی ها در اواسط سالهای 600 قبل از میلاد به این محل کوچ کردند. این حتی قبل از ورود سربازان الکساندر کبیر به آناتولیا در سال 334 قبل از میلاد بود. فرهنگ یونانی حتی سالها بعد از این که منطقه بخشی از امپراتوری رم (100 سال پیش از میلاد مسیح) نیز نفوذ خود را حفظ نمود. شروع امپراتوری بایزنتاین را می توان واقعاً از زمانی که سلطان کنستانتین کبیر پایتخت را از رم به کنستانتیناپول (Constantinople) (استانبول فعلی) در سال 330 بعد از میلاد مسیح منتقل نمود طلقی نمود. این امپراتوری بیش از 1000 سال دوام آورد و بالاخره در سال 1453 زمانی که ترکهای عثمانی کنتسانتیناپول را تسخیر نموده و اسم آن را به استانبول تغییر دادند پایان یافت. مسیحیت نفوذ بسیار پرقدرتی بر هنر، موزیک و معماری امپراتوری بایزنتاین داشت. با توجه به این که استانبول آن زمان مرکز سیاسی امپراتوری بود این شهر همچنین مرکز آموزشی امپراتوری نیز بود و در این شهر بود که سران دولت خواندن و نوشتن و زبان یونانی باستان را فرا می گرفتند. در نتیجه این دوره آبستن و زایندة کارهای خیره کنندة تاریخی، اجتماعی و شعر و منشورات دینی بود. تمامی هنرهای بصیری نیز در این دوره شکوفا شدند. بیشتر هنرمندان این دوره بعنوان بردگان دولت و با مذاهب کار می کردند و در نتیجه شهرت شخصی کسب نکردند. برخی از مهارت های این استادان شامل حکاکی عاج، صلیب سازی به روش بایزنتاین و دست خط نویسی را می گردد. تقریباً تمام آنچه از معماری بایزنتاین بجا مانده است کلیساهاست با موزائیک های تزئینی و معماری های بی همتای آنها. بدون شک یکی از شاهکارهای معماری این دوران همان موزه ایاصوفیای کنونی است. برای 110 سال بایزنتاین قادر شدند که امپراتوری خود را حفظ نمایند. اگرچه در این دوران اتفاقات بسیار درونی و جنگها با دشمنان خارجی کم کم این امپراتوری را تضعیف نمود تا این که بالاخره ترکهای عثمانی توانستند بر آنها غلبه کرده و استانبول را تسخیر نمایند و امپراتوری بایزنتاین را نابود نموده و دوران جدید حکومت عثمانی را پایه گذاری کنند. با این حال اثرات و نفوذ امپراتوری بایزنتاینس بر روی فرهنگ و غیره تا به امروزه باقی است.

منابع و مآخذ: 1- آشنایی با معماری اسلامی، محمد کریم پیرنیا، انتشارات دانشگاه علم و صنعت تهران، سال 1382 2- معماری ایران در دوره اسلامی، محمدیوسف کیانی، انتشارات سمت، تهران سال 1379 3- هنر در گذر زمان، هلن گاردنر، ترجمه محمد تقی فرامرزی، انتشارات نگاه، تهران 1375 4- انحطاط و سقوط امپراتوری روم، ترجمه فرنگیس شادمان نازی، تهران 1371 5- تاریخ تمدن از کهن ترین روزگار تا سده ما، لوکاس هنری، ترجمه عبدالحسین آذرنگ، تهران 1366 6- سی و دو هزار سال تاریخ هنر (نقاشی – پیکر تراشی – معماری)، فردریک هارت، مترجمان موسی اکرمی، بهزاد برکت، محمدرضا پورجعفری، فریبا خدامی، هرمز ریاحی، نسرین طباطبائی، سپیده عندلیب، دکتر مجدالدین کیوانی، فریبرز مجیدی، فرشته مولوی 7- دایره المعارف معماری جهان، هانری استیرلن، ترجمه نادر روز رُخ، انتشارات فرهنگیان، تهران 1380 8- تاریخ هنر، تألیف و ترجمه فرهاد گشایش، انتشارات عفاف، تهران 1378 9- کتاب هنر، هیات مولفان، ویراستار هربرت رید، ترجمه دکتر یعقوب آژند، انتشارات مولی، تهران 1367