دودمان آرتاشسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish
دودمان آرتاشسی
Artaxiad Dynasty
Standard of the Artaxiad dynasty.svg
پرچم دودمان آرتاشسی
شروع و پایان سال دودمان آرتاشسی ۱۹۰ (پیش از میلاد) - ۱ (پیش از میلاد)
پایتخت آرتاشات، تیگراناکرت
دولت پادشاهی
دولت قبلی دودمان اروندی
دولت بعدی سلسله اشکانی ارمنستان

دودمان آرتاشسی یا "آرتاشسیان" (به ارمنی Արտաշեսյան արքայատոհմ - به انگلیسی Artaxiad dynasty)، دودمانی ارمنی است که توسط آرتاشس یکم در ۱۹۰ (پیش از میلاد) در شهر آرتاشات بنیانگذاری کرد.

تاریخ[ویرایش]

بعد از شکست آنتیوخوس سوم حاکم ارمنستان بزرگ در سال ۱۹۰ پیش از میلاد از دولت روم، ایجاد و احیای ارمنستان مستقل را تسهیل نمود؛ و آرتاشس یکم در ۱۹۰ پیش از میلاد پادشاه ارمنستان شد. او شهری به نام (آرتاکساتا)، آرتاشات در دامنه کوه آرارات بنا کرد که پایتخت آن روز ارمنستان گردید.

پس از آرتاشس یکم دو فرزندش آرتاوازد یکم و تیگران یکم به حکومت رسیدند. در همین زمان در ایران حکومت تازه‌ای به نام پارت روی کار آمده بود. پارت‌ها که با نام اشکانیان هم معروفند از تیره ایرانی بودند. پادشاه پارتی ایران مهرداد دوم (زندگی: ۱۱۵ پیش از میلاد) تا ۸۸ پیش از میلاد - مرزهای غربی قلمرو خود را تا رود فرات گسترش داد. او با آرتاوازد یکم درگیر شد و تیگران برادرزاده شاه ارمنستان را به گروگان برد. وقتی پدرش در سال ۹۵ پیش از میلاد فوت کرد اشکانیان آزادش کردند، ولی او ناگزیر شد به بهای آزادیش از دره‌های مرز جنوبی ارمنستان واقع در منطقه‌ای را که امروزه ارمنستان غربی است به آنان واگذارد. در زمان فرمانروایی تیگران دوم، قلمرو ارمنستان سه برابر گشت و ارمنستان به یکی از نیرومندترین حکومت‌های آن روز تبدیل شد. به همین علت تیگران دوم را در تاریخ تیگران بزرگ می‌نامند.[۱]

در سال ۸۸ پیش از میلاد، با مرگ مهرداد دوم شاه پارت که داماد و هم پیمان تیگران بزرگ بود، لشکریان ارمنی وارد هفتاد جلگه شدند و به مرزهای آتورپاتکان و ماد حمله کردند و تا همدان، پایتخت پارت، پیش رفتند و پس از تصرف این شهر کاخ شاه را به آتش کشیدند. پس پیمان آشتی‌ای بسته شد که طی آن هفتاد جلگه، آتورپاتکان، ماد و سرزمین‌های شمالی میان‌رودان به تیگران دوم سپرده شد. تیگران دوم در سامانهای گوناگون زیر دست خود شهرها و آبادی‌هایی به نام تیگراناکرت (به معنای ساخته تیگران) بنا کرد. تیگراناکرت اصلی در جایی بوده که اکنون شهر دیاربکر کردستان ترکیه امروزی قرار دارد.[۲]

لوکولوس بعد از شکست از تیگران دوم در نبرد تیگراناکرت سرداری به نام پومپه به فرماندهی سپاهیان روم منصوب شد. پومپه به وعده واگذاری قسمتی از سرزمین‌های متصرفی لوکولوس در میان رودان به فرهاد سوم پادشاه اشکانی وی را با خود متحد ساخت و وادارش کرد که به ارمنستان حمله کند. در خلال این اوقات فرهاد سوم بر ارمنستان تاخت. از بخت بد تیگران دوم پسر نوجوانش شاهزاده تیگران دست به یک خیانت شرم‌آور زد، به این معنی که با گروهی از سربازان به اردوگاه اشکانیان پیوست. اشکانیان با کمک سربازانی که شاهزاده تیگران در اختیارش گذاشته بود پیش آمدند و شهر آرتاشات پایتخت ارمنستان را محاصره کردند. وقتی بر اثر شکست مهرداد و فروپاشی حکومت پنتوس، پومپه به سمت ارمنستان پیشروی کرد وضع تیگران دوم وخیم و یاس‌انگیز شد. این جنگی بود که او می‌بایست در دو جبهه انجام دهد، با بیگانگان یک جنگ داخلی هم افزوده شده بود. تیگران توانست بقدر کافی نیرو تجهیز کند و پس از گردآوری نیروهایش به لشکری که آرتاشات را محاصره کرده بود حمله کرد، شکست سنگینی برآن وارد آورد و اشکانیان را از ارمنستان بیرون راند. لیکن با وجود این پیروزی تیگران حس کرد که غیرممکن است بتواند به نبرد ادامه بدهد، زیرا ارتش روم اکنون از جبهه دیگری داشت وارد خاک کشور او می‌شد. پومپه به پیشروی خود به طرف قلب ارمنستان ادامه داد و بی‌آنکه با مقاومتی برخورد کند به منطقه فعلی ارزروم رسید تیگران دوم از او تقاضای صلح کرد و پومپه هم پذیرفت.[۲][۳]

در سال ۵۶ پیش از میلاد، با مرگ تیگران دوم آرتاوازد دوم به فرمانروایی رسید. آرتاوازد دوم به سبب قراردادی که پومپه با ارمنستان بسته بود به اجبار متحد روم شد. او به کراسوس نقشه جنگی عاقلانه‌ای پیشنهاد کرد دایر براینکه نامبرده لشکریان رومی را به ارمنستان بیاورد، چون در آنجا بهتر می‌تواند ایران اصلی را که هم نزدیک است و هم پایه واقعی قدرت اشکانیان، مورد حمله قرار دهد.

لیکن کراسوس خواه از روی غرور و خودخواهی و خواه به انگیزه حرص و آز و به طمع اینکه هر چه زودتر تیسفون پایتخت اشکانیان را با همه گنجینه‌هایش به تصرف درآورد، این نقشه را رد کرد، سرانجام بخش عمده‌ای از آن در نبرد حران نابود شد. کراسوس در حین نبرد کشته شد و کاسیوس که فرماندهی بازماندگان را برعهده گرفته بود پس از یک عقب‌نشینی وحشتناک خود را به سوریه رسانید.[۴]

پس از شکست کراسوس و عقب‌نشینی بازمانده سپاهیان رومی به سوریه دیگر برای ارمنستان غیرممکن بود به تنهایی بار سنگین جنگ را تحمل کند، و لذا پادشاه آرتاوازد مجبور شد با اشکانیان قرار داد ببندد. آرتاوازد به شرایط آن قرار داد گردن نهاد و به موجب آن قسمت جنوبی ارمنستان را به ایران واگذاشت و به‌علاوه با پادشاه اشکانی هم پیمان اتحاد بست، این پیمان با ازدواج خواهر پادشاه ارمنستان با یکی از پسران اشکانی تحکیم شد.

مارکوس آنتونیوس بنا به اندرزهای خائنانه کلئوپاترا که می‌خواست ثروتهای ارمنستان را تصاحب کند و یکی از فرزندان خود را بر تخت سلطنت آنجا بنشاند آرتاوازد را با فریب و نیرنگ به نزد خود به شهر نیکوپولیس خواند، کلئوپاترا آنان را مورد آزار و شکنجه قرار داد تا محل اختفای گنجینه‌های ارمنستان را فاش کنند. سپس کلئوپاترا و مارکوس لشکریانی برای اشغال ارمنستان فرستادند و اسکندر جوان را که ارشد فرزندان حاصل از ازدواجشان بود بر تخت سلطنت آن کشور نشاندند. آرتاوازد دوم به دست کلئوپاترا کشته شد. اسکندر پسر مارکوس آنتونیوس تازه به زور بر تخت سلطنت ارمنستان نشسته بود که یک شورش بزرگ ملی وی را از مملکت راند و به جای او پسر آرتاوازد دوم به نام آرتاشس دوم بر تخت نشانید. آنگاه لشکریان مارکوس باردیگر کشور را اشغال کردند و آرتاشس دوم (یا آرتاکسیاس دوم) به دربار پادشاه اشکانی که همچنان با رومیان در جنگ بود پناه برد. اسکندر دوباره بر تخت سلطنت ارمنستان نشست و در حمایت سپاهیان رومی از ۳۴ تا ۳۱ پیش از میلاد سلطنت کرد.[۵]

مارکوس در آخرین مرحله مبارزه اش با آگوستوس مجبور شد که نیروهای خود را از ارمنستان بیرون بکشد. آرتاشس دوم با کمک پادشاه اشکانی به ارمنستان بازگشت، دوباره مقام سلطنت را به دست گرفت، و از سال ۳۰ تا ۲۰ پیش از میلاد سلطنت کرد. آرتاکسیاس (آرتاشس) دوم به دست گروهی که توسط رومیان اجیر شده بودند کشته شد و برادرش تیگران سوم بر تخت سلطنت ارمنستان نشست. از آن پس ارمنستان وضع مملکت خودمختاری را پیدا می‌کرد که متحد روم بود و روم بر او سلطه‌ای کم یا بیش واقعی اعمال می‌نمود.[۲]

پس از تیگران سوم، تیگران چهارم برتخت نشست با سلطنت این پادشاه سلسله آرتاشس‌ها توأم با جنگ‌های داخلی بود که ارمنستان را روبه ضعف برد. پس از مرگ تیگران چهارم، به نام آریوبرزن دوم بر تخت نشست لیکن استقرار او بر تخت سلطنت ارمنستان بدون زحمت صورت نگرفت برای اینکه ارمنی‌ها برضد نفوذ روم دست به نبرد و شورش زده بودند.

بعد از آریوبرزن پسرش به نام آرتاوازد سوم به جایش نشست. با روی کار آمدن او دوران اغتشاش‌ها دوباره آغاز شد. دیون کاسیوس نقل می‌کند که: «سال بعد، ارمنیان به جان هم افتادند و بجز این کار دیگری نکردند.»

ارمنستان بجز در یک دوره کوتاه از آرامشی نسبی برخوردار نشد، و آن هم پس از سال ۱۷ میلادی بود که ژرمنیکوس ژولیوس سزار با سپاه خود به ارمنستان آمد تا آرتاشس سوم معروف به زنون را بر تخت سلطنت بنشاند.

دودمان آرتاشسی

پادشاهان[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Ancient Armenian Coins: The Artaxiad Dynasty (189 BC-AD 6),By Jack Antoine Nurpetlian
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «[[هراند پاسدرماجیان]]. تاریخ ارمنستان. تهران: انتشارات زرین،مترجم:محمد قاضی». بایگانی‌شده از اصلی در ۲ نوامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۹.
  3. تاریخ ارمنستان، از دوران ماقبل تاریخ تا سده هجدهم، جلد اول، ترجمه آ. گرمانیک، تهران
  4. Plutarch’s Lives: Life of Crassus
  5. The Armenian People from Ancient to Modern Times: Volume I
  • پاسدرماجیان، هراند (۱۳۷۷). تاریخ ارمنستان. تهران: انتشارات زرین. ص. ۵۵۶ صفحه.
  • خداوردیان، ک. س (۱۳۶۰). ارمنستان از دوران ماقبل تاریخ تا سده هجدهم. تهران: آ. گرمانیک. ص. جلد اول و دوم.
  • Hovannisian, Richard G. (2004). The Armenian People From Ancient to Modern Times: Vol. I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. Palgrave Macmillan. p. 372 pages. ISBN 1-4039-6421-1.
  • Grousset, René (originally 1947; 1995 ed.). Histoire de l'Arménie des origines à 1071. Payot. p. 644 pages. ISBN 2-228-88912-1
Artaxiad
Արտաշեսյան
Artashessian
Artaxiad coat of arms by PeopleOfAr
Parent houseOrontid dynasty
CountryArmenia
Syria
Cilicia
Albania
Iberia
Founded190 BC
FounderArtaxias I
Current headExtinct
Final rulerErato I
Titles
Dissolution12 AD

The Artaxiad dynasty or Ardaxiad dynasty (Artashesian Dynasty, Armenian: Արտաշեսյան արքայատոհմ) ruled the Kingdom of Armenia from 189 BC until their overthrow by the Romans in AD 12. Their realm included Greater Armenia, Sophene and intermittently Lesser Armenia and parts of Mesopotamia. Their main enemies were the Romans, the Seleucids and the Parthians, against whom the Armenians had to conduct multiple wars.

Historical background

Dynasty of Artaxiad

According to the geographer Strabo, Artaxias and Zariadres were two satraps of the Seleucid Empire, who ruled over the provinces of Greater Armenia and Sophene respectively. After the Seleucid defeat at the Battle of Magnesia in 190 BC, they revolted and declared their independence, with Artaxias becoming the first king of the Artaxiad dynasty of Armenia in 188.

Scholars believe that Artaxias and Zariadres were not foreign generals but local figures related to the previous Orontid dynasty, as their Irano-Armenian (and not Greek) names would indicate.[1][2] According to Nina Garsoian / Encyclopaedia Iranica, the Artaxiads were a branch of the earlier Orontid (Eruandid) dynasty of Iranian origin attested as ruling in Armenia from at least the 5th century BCE.[3][4]

Consolidation of Armenian lands under Artaxias

Artaxias is regarded as one of the most important kings in Armenian history. He presented himself as a legitimate descendant of Orontids, although it is unknown if he was in fact related to that dynasty. In the beginning of his rule, parts of the Armenian Highlands with Armenian speaking populations remained under the rule of neighbouring states. Artaxias made the reunification of those lands under his domain a priority. Greek geographer and historian Strabo recounts the conquests of Artaxias towards West, East, North and South as well as stating that the population of those territories was Armenian speaking. Strabo, Geography, book 11, chapter 14:

"According to report, Armenia, though a small country in earlier times, was enlarged by Artaxias and Zariadris, who formerly were generals of Antiochus the Great, but later, after his defeat, reigned as kings (the former as king of Sophene, Acisene, Odomantis, and certain other countries, and the latter as king of the country round Artaxata), and jointly enlarged their kingdoms by cutting off for themselves parts of the surrounding nations,--I mean by cutting off Caspiane and Phaunitis and Basoropeda from the country of the Medes; and the country along the side of Mt. Paryadres and Chorsene and Gogarene, which last is on the far side of the Cyrus River, from that of the Iberians; and Carenitis and Xerxene, which border on Lesser Armenia or else are parts of it, from that of the Chalybians and the Mosynoeci; and Acilisene and the country round the Antitaurus from that of the Cataonians; and Taronitis from that of the Syrians; and therefore they all speak the same language."

According to Strabo and Plutarch, Artaxias also founded the Armenian capital Artaxata with the aid of the Carthaginian general Hannibal who was being sheltered from the Romans within Artaxias' court. The population of the previous Orontid capital of Ervandashat was transferred to Artaxata. Over a dozen stone boundary markers have been discovered on the territory of modern Armenia from the time of the reign of Artaxias with Aramaic inscriptions; before their discovery, the existence of these stones was attested by Moses of Khorene. In these inscriptions Artaxias claims descent from the Orontid Dynasty: King Artaxias, the son of Orontid Zariadres.

Hellenistic influences

Though Greater Armenia had only been superficially affected by the conquests of Alexander the Great, the country began to be influenced by the Hellenistic world under the Orontids in the 3rd century and this process reached its peak under the Artaxiads, particularly King Tigranes the Great. During this time, the Armenian rulers incorporated many Greek elements. This is shown by the contemporary Armenian coins (which had first appeared under the Orontids). They followed Greek models and have inscriptions in the Greek language. Some coins describe the Armenian kings as "Philhellenes" ("lovers of Greek culture").[5] Knowledge of Greek in Armenia is also evidenced by surviving parchments and rock inscriptions. Cleopatra, the wife of Tigranes the Great, invited Greeks such as the rhetor Amphicrates and the historian Metrodorus of Scepsis to the Armenian court, and - according to Plutarch - when the Roman general Lucullus seized the Armenian capital Tigranocerta, he found a troupe of Greek actors who had arrived to perform plays for Tigranes.[6] Tigranes' successor Artavasdes II even composed Greek tragedies himself. Nevertheless, Armenian culture still retained a strong Iranian element, particularly in religious matters.[7]

Religion

As Prof. James R. Russell states; "It was only natural that the Artaxiad monarchs should declare themselves philhellenes, yet it must not be thought that their religious beliefs ceased to be what they had been of old: staunchly Zoroastrian."[8] Prof. David Marshall Lang adds that the Hellenistic religion and the pantheon of the Classical divinities had undoubtedly become popular amongst the upper classes in the later Artaxiad period.[9]

Armenian Empire

The Armenian empire under Tigranes the Great

During the reign of Tigranes the Great (95–55 BC), the kingdom of Armenia was at the zenith of its power and briefly became the most powerful state to the Roman east. Artaxias and his followers had already constructed the base upon which Tigranes built his empire. Despite this fact, the territory of Armenia, being a mountainous one, was governed by nakharars who were largely autonomous from the central authority. Tigranes unified them in order to create internal security in the kingdom. The borders of Armenia stretched from the Caspian Sea to the Mediterranean Sea. At that time, the Armenians had become so expansive, that the Romans and Parthians had to join forces in order to beat them. Tigranes found a more central capital within his domain and named it Tigranocerta.

Large territories were taken from Parthians, who were forced to sign a treaty of friendship with Tigranes. Iberia, Albania, and Atropatene also lost territories and the remainder of their Kingdoms became vassal states. The Greeks within the Seleucid Empire offered Tigranes the Seleucid crown in 83, after which the Armenian empire reached as far south as modern Acre, Israel resulting in a conflict with Hasmoneans.

Decline

Roman involvement in Asia Minor brought Tigranes' empire to an end. Tigranes had allied himself with Rome's great enemy Mithridates the Great, King of Pontus, and during the Third Mithridatic War, in 69 BC, a Roman army led by Lucullus invaded the Armenian empire and routed Tigranes outside Tigranocerta. In 66, Lucullus' successor Pompey finally forced Tigranes to surrender. Pompey reduced Armenia to its former borders but allowed Tigranes to retain the throne as an ally of Rome. From now on, Armenia would become a buffer state between the two competing empires of the Romans and the Parthians.

Tigranes' heir Artavasdes II maintained the alliance with Rome, giving helpful advice to the Roman general Marcus Licinius Crassus on his campaign against the Parthians – advice which went unheeded and led to Crassus' disastrous defeat at the Battle of Carrhae. When Mark Antony became ruler of Rome's eastern provinces, he began to suspect the loyalty of Artavasdes, who had married his sister to the heir to the Parthian throne. In 35, Antony invaded Armenia and sent Artavasdes into captivity in Egypt, where he was later executed. Antony installed his own six-year-old son by Cleopatra, Alexander Helios, on the throne of Armenia. Artavasdes' son Artaxias II gained help from the Parthians, seized the throne back and massacred the Roman garrisons in Armenia, but after a reign of ten years he was murdered. The kingdom broke down into a civil war between pro-Roman and pro-Parthian parties until it decisively became a Roman protectorate under the emperor Augustus. The Artaxiad dynasty petered out in chaos and it was a considerable time before the Arsacid dynasty emerged as their undisputed successors.[10]

Artaxiad Kings of Armenia

(Note: Some dates are approximate or doubtful).[11]

Genealogy of the Artaxiads

See also

Notes

  1. ^ Hovannisian pp.47-48
  2. ^ Chahin, M. (2001). The Kingdom of Armenia: A History. Psychology Press. p. 226. ISBN 978-0700714520. The Artsruni Princes were, like the Artaxiads, related to the ancient Orontid line.
  3. ^ Garsoian, N. (2005). "TIGRAN II". Encyclopaedia Iranica. Tigran (Tigranes) II was the most distinguished member of the so-called Artašēsid/Artaxiad dynasty, which has now been identified as a branch of the earlier Eruandid dynasty of Iranian origin attested as ruling in Armenia from at least the 5th century B.C.E
  4. ^ Garsoian, Nina (2004). "ARMENO-IRANIAN RELATIONS in the pre-Islamic period". Encyclopaedia Iranica. However, the recent discovery in Armenia of boundary stones with Aramaic inscriptions, in which the ruler Artašēs proclaims himself “the son of Zareh” and an “Eruandid king” (Perikhanian, 1966), demonstrates that both “generals” [Artaxias and Zariadris], far from being Macedonians, belonged in fact to the earlier native dynasty, albeit probably to collateral branches, and that the Eruandids, or Artaxiad/Artašēsids as they came to be known, with their Iranian antecedents, continued to rule Armenia as before. An unexpected corroboration of this dynastic continuity is also provided by Xenophon’s much earlier choice of the name “Tigranes” for the crown prince of Armenia in his historical romance, the Cyropaedia (Xen., Cyr. 3.1.7). (...) Except for the occasional princes imposed by the Romans, none of whom succeeded in consolidating himself on the throne, all the dynasties to rule pre-Islamic Armenia were of Iranian stock.
  5. ^ Russel, James R. (1987). Zoroastrianism in Armenia. Harvard University, Department of Near Eastern Languages and Civilizations. p. 85. ISBN 978-0674968509.
  6. ^ Grousset pp.90-91
  7. ^ This section: Hovannisian pp.50-52
  8. ^ Russel, James R. (1987). Zoroastrianism in Armenia. Harvard University, Department of Near Eastern Languages and Civilizations. p. 85. ISBN 978-0674968509.
  9. ^ Lang, David Marshall (1980). Armenia, cradle of civilization (3 ed.). Allen & Unwin. p. 148. ISBN 978-0049560093.
  10. ^ This section: Hovannisian pp.58-62
  11. ^ Dates from Hovanissian page 62
  12. ^ (in French) Cyril Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle: Tables généalogiques et chronologiques, Rome, 1990, pp. 500-501

Bibliography

Primary sources

Secondary sources

  • Hovannisian, Richard G. (2004). The Armenian People From Ancient to Modern Times: Vol. I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. Palgrave Macmillan. p. 372 pages. ISBN 1-4039-6421-1.