حروف حی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سید علی محمد باب برای هر یک از حروف حی یک لوح هیکل نگاشته است، لگو آیین بیانی

حروف حَی، لقبی است که به ۱۸ نفر از اولین پیروان سید علی محمد باب اطلاق می‌شود. حرف در آثار باب، در معنای مؤمن به ظهور الهی به کار رفته‌است. به طور مثال، منظور از حروف انجیل و حروف فرقان در آثار او، مؤمنین به ظهور مسیح و محمد هستند.

مقام حروف حی[ویرایش]

باب، حروف حیّ را به نام «أقرب أسماء» در کتاب بیان مورد ستایش قرار داده و گفته است: «ایشان (حروف حی) انواری بوده‌اند لم یزل و لا یزال نزد عرش حق ساجد بوده و هستند.» [۱]

واژه حروف حی[ویرایش]

لفظ «حی» بدون احتساب شد (تشدید) از لحاظ ارزش عددی در حساب جمل، حساب ابجد برابر با هجده‌است و لذا عبارت «حروف حی» بمعنای هجده تن مؤمنین اولیه‌است. همچنین باب، خود و هجده نفر حروف حی را واحد اول شریعت بیان نامیده‌است.[۲][۳]

نظر ادوارد براون در خصوص حروف حی[ویرایش]

در حقیقت باب در تکاپوی عرضه کردن مذهب خویش به دو طریق بود که تا حد ممکن مستقل از شخصیت خودش بود. اول اینکه، همان‌طور که در ابتدا دیدید، او اعلام کرد که این مذهب را اصلاً پایانی نیست و ظهور" من یظهره الله "، را پیش بینی کرده بود که او برای کامل کردن مذهبی که باب آنرا بنیان نهاده بود خواهد آمد. ثانیاً او (باب) صلاحیت معنوی را حتی طی دوران زندگی خود به تنهایی روی خودش متمرکز نکرده بود، بلکه روی آنچه او آنرا یگانگی و وحدت می‌خواند تکیه کرده بود، یعنی نوعی پیشوایی، که شامل خود او نقطه و هجده نفر دیگر بنام "حروف حی" بود. جوانی به نام میرزا یحیی که توسط باب به " صبح ازل " لقب یافته بود بعد از خود باب در آن یگانگی بالاترین مرتبه را گرفته بود.[۴]

حروف واحد اول[ویرایش]

لوح حروف حی به خط سید علی‌محمد باب

آیین بابی
Haykal-Bab-2.gif

شخصیت‌های اصلی

باب
صبح ازل
ملاحسین بشرویه - قدوس
طاهره قرةالعین
حروف حی

نوشته‌ها
کتاب بیان - قیوم الاسماء

کتاب جزآء
کتاب پنج شأن
کتاب الحیات
کتاب لعالی و مجالی

تاریخچه

احمد احسائی
شیخیه
تاریخچه دیانت بیانی
میرزا یحیی نوری
میرزا حسینعلی نوری
یحیی دولت‌آبادی
انشعاب بابی بهائی
ملا محمد جعفر کرمانی
شیخ احمد روحی
ملک المتکلمین
علی‌محمد فره‌وشی
مسیو نیکلا


تقویم وایام محرمه

تقويم بديع - میلاد باب
اعدام باب

شاخه‌های

آیین بیانی
ازلی - بهائیت -نقد بابیه


حروف واحد شامل سید علی محمد باب و حروف حی یا همان ۱۸ نفر پیروان اولیه اوست. واحد به حساب ابجد برابر است با عدد ۱۹ و به معنی یگانگی و وحدت می‌باشد.به اين ترتيب حروف واحد اول که به حساب حروف ابجد، مساوي با عدد 19 است شامل سید علی محمد باب و 18 نفر پیروان اولیه او مي‌شود.

اسامی حروف حی[ویرایش]

حروف حی مأمور بودند که آیین بیانی را بدون ذکر نام و نشان‌شان تبلیغ و منتشر نمایند.[۵] قبل از ذکر اسامی حروف حی، ذکر این نکته ضروری است که ترتیب آنها غیر از چند موردی که تصریح شده مشخص نمی‌باشند. حروف حی بر اساس تاریخ نبیل زرندی عبارت اند از[۶]


۱- ملاحسین بشرویه‌ای (که بابیان به وی اسم‌الله الاول ملقب به قدور و باب‌الباب گویند) ملاحسین بشرویه‌ای، اولین کسی بود که به باب ایمان آورد.[۷]

ملاحسین بشرویه‌ای در پنجم جمادی‌الاول سال ۱۲۶۰ هجری قمری مصادف با روز پنجشنبه (۲۳می ۱۸۴۴میلادی) ایمان آوردند و پس از ایشان تا ۴۰روز شخص دیگری ایمان نیاورد و بعد از آن مابقی حروف حی تا تاریخ بیستم شعبان ۱۲۶۰هجری قمری(۴ سپتامبر ۱۸۴۴)تکمیل شدند و آخرین نفر ملامحمدعلی بارفروشی ملقب به قدوس می‌باشد.

ملاحسین بشرویه‌ای در تاریخ ۲۳ می ۱۸۴۴ به شیراز می‌رسد و در آنجا با باب دیدار می‌کند. ملا حسین به مانند سایر شیخیه‌ها بدنبال جانشین احتمالی سید کاظم رشتی بود. در دیدار به ملاحسین، باب توانست تا بشرویه‌ای را متقاعد نماید که او قائم موعود است. بشرویه‌ای به باب ایمان می‌آورد. به دنبال او عده‌ای دیگر از شیخیان به شیراز می‌آیند و از ایمان آورندگان به باب شده و از حروف حی (حواریون باب) می‌شوند. ملا حسین بشرویه‌ای در جنگ قلعه طبرسی مازندران کشته شدند.[۸]

۲- ملا علی بسطامی (دوم من آمن)

ملا علی بسطامی عالمی بوده که برای تبلیغ به دو قطب عالم شیعه یعنی کربلا و نجف فرستاده شده بودند.او در محضر علمای شیعه از جمله صاحب جواهر (شیخ محمد حسن نجفی) به اثبات مدعای باب پرداخت که از سوی ایشان مورد مخالفت قرار گرفت و جمعی از علمای شیعه و سنی به اتفاق فتوای تکفیر بسطامی را صادر کردند.[۹] به گفته شوقی افندی، نخستین کسی بوده است که در طریق تبلیغ امر باب کشته شده است. [۱۰]


۳- زرین تاج برغانی (طاهره قرةالعین) در میان این افراد یک زن نیز وجود داشت که نامش زرین تاج بَرَغانی بود و بعداً به او لقب «طاهره» داده شد.[۱۱][۱۲]

منابع اولیه موجود در مورد سال‌های بعدی زندگی طاهره متناقضند. بیشتر منابع چنین می‌نویسند که طاهره زمانی که احتمالاً از طریق ملا علی بسطامی اخبار دعوت سیدعلی محمد باب را شنید، دوباره در کربلا حاضر بود.[۱۳] اما طاهره در نامه‌اش به پسر دایی اش ملا جواد ولیانی تأکید کرده‌است که او زمانی که در قزوین بوده، در مورد ظهور باب شنیده‌است. به گفته دنیس مک‌ایون طاهره احتمالاً اندکی پس از این و همزمان با آمدن ملا علی بسطامی به کربلا برگشته‌است.[۱۳] به گفته ادوارد براون، طاهره در زمانی که در کربلا مشغول تدریس بود، عریضه‌ای به شیعه کامل یا همان رکن چهارم ناشناس نوشت و آن را به ملاحسین بشرویه‌ای که از شاگردان برجستهٔ سیدکاظم رشتی بود، سپرد. وی همچنین از ملاحسین خواست تا هرگاه به «رکن چهارم» دست یافت، بدون تأمل این عریضه را تقدیم او کند. شش ماه بعد از درگذشت سیدکاظم رشتی، ملا حسین بشرویه‌ای به شیراز رسید و سیدعلی محمد شیرازی را شایستهٔ احراز مقام «شیعهٔ کامل» دید و نه تنها خود به جرگهٔ مریدان او درآمد، بلکه با ارائه نامهٔ از پیش نوشته شدهٔ قره‌العین، او را نیز در زمرهٔ حروف حی یا هجده نفر اولی که سیدعلی محمد را «باب» ارتباط با امام غایب می‌شناختند، محسوب کرد.[۱۴][۱۵][۱۶] او همچنین نخستین زنی بود که به آئین جدید گروید.[۱۷] به هرحال، طاهره هیچ‌گاه تا پایان عمر، علی‌محمد باب را از نزدیک ندید.[۱۸] در نزد بسیاری از بابیان، طاهره، ظهور مجدد یا رجعت فاطمه (دختر محمد پیامبر اسلام) بود. حتی فارغ از این ادعا، در هر صورت این موضوع غیرقابل چالش است که طاهره در نزد بابیان همان مقام معنوی و سمبلیکی داشت که فاطمه در نزد شیعیان دارد.[۱۹] نخستین اثر سید علی‌محمد باب تفسیر سوره یوسف است در این اثر که به احسن‌القصص و قیوم الاسماء نیز معروف است،[۲۰] بارها و بارها به شکل مستقیم از طاهره نام برده می‌شود. سید علی‌محمد باب در جای دیگر در خصوص طاهره مطلبی گفته که بیانگر تام‌الاختیار بودن او است:[۲۱]

بدانید که او به خدایش ایمان آورد و با نفس خود مخالفت کرد، از عدل خدا ترسان است و از روز دیدار رب رعایت می‌کند. آنچه از آیات و خبرها و آثار بیان می‌کند، از سوی ماست. دوست ندارم کسی او را انکار کند، اگر چه سخن‌های او از عقل شما دور باشد.

قرةالعین پس از جنگ قلعه طبرسی گرفتار و در تهران محبوس شد و در سال ۱۲۶۸ هجری قمری از محبسش که خانه محمود خان کلانتر تهران بود شبانه بیرون آوردند و در باغ ایلخانی – محل کنونی بانک ملی - خفه کردند و درچاه انداختند. برخی وی را متهم به دست داشتن یا مطلع بودن در قتل عمویش شهید ثالث که توسط بابیان کشته شد می‌دانستند.[۸]


۴- میرزا محمد حسن بشرویه ای برادر کوچک ملاحسین او از علمای شیخیه بود که همراه برادرش در آغاز جوانی در شیراز به باب گروید و در غالب حوادث از جمله جنگ قلعه طبرسی همراه ملاحسین بود.[۲۲] سرانجام میرزا محمد حسن در سال 1849 میلادی در قلعه شیخ طبرسی درگذشت.[۲۳]

۵- میرزا محمد باقر بشرویه‌ای همشیره زاده ملاحسین او از علمای شیخیه و از شاگردان سید کاظم رشتی بود که پس از او به باب گروید. او نیز در غالب وقایع همراه ملاحسین و در حوادث قلعه طبرسی نیز دخیل بوده است و نبیل زرندی او را از کشته شده‌های واقعه مازندران محسوب کرده است.[۲۴]


۶- ملاخدا بخش قوچانی، ملقب به ملاعلی وی از شاگردان سید کاظم رشتی بود که پس از درگذشت او همراه ملا علی بسطامی و چند نفر دیگر از شاگردان سید کاظم رشتی به شیراز رفتند و به باب گرویدند. [۲۵] آنگاه براي تبلیغ بعد از شهرهای ایران، به کربلا رفت و به مرگ طبیعی در آنجا درگذشت. [۲۶]


۷-ملا حسن بجستانی او از اهالی خراسان بود و با شنیدن ادعای باب به شیراز رفت و در مدت کمی به باب پيوست. ملا حسن بجستانی از کسانی بود كه سوالات زيادي درباره باب و بابيت داشت و چون با پاسخ‌های بهاء الله قانع نشد، از ایمان به باب روی گرداند. به عنوان مثال، يكي از سوالات وی این بود که باب در آثار خویش حروف حی را به اوصاف عظیم و بی شماری وصف کرده است و من یکی از آنان هستم و می‌دانم که ابدا لیاقت این اوصاف را ندارم. بهاءالله در لوحی در جواب ملاحسن گفته بود که این اوصاف در مورد قدّوس، ملا حسین بشرویه‌ای و تنی چند از دیگر حروف حی است؛ این پاسخ ملاحسن بجستانی را قانع نکرد و از اعتقاد خود برگشت. تاریخ و محل فوت او نامعلوم است. [۲۷]


۸- سید حسین یزدی (عزیز و کاتب)

ادوارد براون می‌نویسد:[۲۸]

باب به نوشتن و تدوین تعالیم و مشیت خود با پشتکاری خستگی ناپذیر ادامه داد. دوبرادر سید حسین و سید حسن از اهالی یزد، نزدیک امارت او بودند. سید حسین دائماً مشغول نوشتن و منظم کردن گفته‌های سرورش بود.

در کتاب نقطةالکاف در خصوص سید حسین یزدی کاتب و شب اعدام سید علی محمد باب چنین نگاشته است:[۲۹]

ای اصحاب فردا که از شما سئوال نمایند از حقیّت من تقیه نمائید و انکار نمائید و لعن کنید زیرا که حکم الله برشما این است خصوصاً بر آقا سید حسین که جواهر علم در نزد اوست و بایست به خلق برساند. اصحاب قبول نمودند.

سید حسین یزدی (کاتب) در آخر ذیقعده سال ۱۲۶۸ هجری قمری در جریان قتل‌عام پیروان کتاب بیان در تهران بدست تجار تهران کشته شد.


۹- میرزا محمد روضه خوان یزدی وی از علمای شیخیه و از شاگردان سیدکاظم رشتی بود و باب را قبل از اظهار امرش در کربلا دیده بود. پس از شنیدن خبر ظهور او، به شیراز رفت و به باب گروید. او سپس براي تبلیغ به یزد رفت و با مخالفت پیشوایان شیعه روبرو شد و علیرغم تذکر باب به ایشان مبنی راه دشوار تبلیغ امر باب، میرزا محمد خیلی زود از پای نشست و زماني كه ترس او را فراگرفت، خودش را به شيخيه منتسب كرد، همزمان با خانواده‌اي كه به حاجی محمد کریمخان ارادت داشتند، وصلت كرد تا از او حمايت كنند. اين اتفاق نيز رخ داد تا جايي كه او را با عنوان شيخي حاجي محمد كريم خاني مي‌شناختند درحالي كه او عملاً و در باطن بابي بود و كساني را كه مستعد مي‌يافت، به دين «باب» دعوت مي‌كرد! [۳۰] لذا به نظر می‌رسد که جناب میرزا محمد به مانند ملاحسن بجستانی از اعتقاد به باب برنگشته و در تبلیغ امر او آن چنان که فاضل مازندرانی گفته، تقیه را برگزیده است. میرزا محمد تا آخر عمر در کرمان به سر برد و از آنجا خارج نشد تا اینکه در همان شهر و در همان حال وفات یافت. [۳۱]


۱۰- شیخ سعید هندی او اهل هندوستان و ساکن کشور عراق و از جمله شاگردان خوش نام سید کاظم رشتی بود. پس از درگذشت سید کاظم رشتی به شیراز رفت و به باب پيوست. باب نيز نام او را در زمره حروف حی در لوح امکان ثبت کرد. او برای تبلیغ امر باب به هند رفت و عده‌ای را به بابيت دعوت كرد اما عاقبت و سرنوشتش هرگز مشخص نشد. [۳۲]


۱۱- ملا جلیل ارومیه‌ای - ملا جلیل ارومیه ای از علمای شیخیه و از معتمدین سید کاظم رشتی بود و در آغاز ظهور باب به او ايمان آورد. باب در توقیعی خطاب به وی و در پاسخ پرسش ملاجلیل گفته است :«ما صغر جسمک و کبر سؤالک» ملا جلیل مدتی در قزوین اقامت داشت و همان‌جا ازدواج کرد و سرانجام در جنگ قلعه شیخ طبرسی کشته شد [۳۳]


۱۲- ملا احمد ابدال مراغه‌ای از شاگردان «سید رشتی» بود و بعد از او به باب مومن شد. او علاوه بر تبلیغ، مسئول رساندن بعضی توقیعات باب به مقاصد مختلف هم بود [۳۴] و در جنگ قلعه طبرسی کشته شد.


۱۳- ملا باقر تبریزی او نیز از علمای شیخیه و شاگردان سید کاظم رشتی بود و بعد از درگذشت سید رشتی به باب گروید. در آذربایجان مکرر با باب دیدار می‌کرد و واسطه ارسال توقیعات باب بود. بعد از وفات باب سال‌ها حیات داشت از این روی به «حرف حی» مشهور شد که هم نشان دهنده عضویت در واحد اول بیان و هم اشاره به طول عمر او بود. او در نهایت در شهر استانبول ترکیه به مرگ طبیعی درگذشت. [۳۵]


۱۴- ملا یوسف اردبیلی او نیز از علمای شیخیه و شاگردان سید کاظم رشتی بود که بعد از درگذشت سید رشتی به باب گروید و از ارادتمندان شیخ احسائی و سید رشتی بود. ملایوسف ابتدا در کرمان به تبلیغ پرداخت که با مخالفت حاج محمد کریم خان روبرو و از آن شهر اخراج شد. ملایوسف در قریه میلان و مدتی هم در قزوین بود و به تبلیغ بابيت پرداخت و سرانجام در جنگ قلعه شیخ طبرسی کشته شدند. [۳۶]



۱۵- میرزا محمّد علی قزوینی او فرزند «حاج عبدالوهاب قزوینی» (از مریدان شیخ احمد احسائی) و شوهر خواهر «قرّة العین» بود؛ و در نهایت در قلعه شیخ طبرسی کشته شدند.

عباس امانت می‌نویسد:

به نظر می‌رسد طاهره فرةالعین نیز ابتدا از حمایت عموی کوچک‌ترش ملاعلی و بعدتر از حمایت شوهر خواهرش ملامحمدعلی قزوینی (که بعدها یکی از حروف حی شد) برخوردار بوده‌است.[۳۷]


۱۶- میرزا هادی قزوینی او پسر ملا عبدالوهاب قزوینی و برادر بزرگتر ملا محمدعلی قزوینی بود که در حوادث آن سال‌ها وارد نشد و سرانجام به یحیی ازل پیوست. در الواح بهاءالله، ذکر مخالفت‌های او آمده و در یکی از الواح نازله در بغداد به پرسش‌های او درباره انقطاع و رجعت و برخی روایات اسلامی پاسخ داده شده است. در اين ميان ديگر حروف حي تلاش كردند تا او را هدايت كنند اما ميرزا هادي قزويني همچنان بر مخالفتش اصرار كرد طوري كه در آثار قلم ابهی، با عناويني همچون «هاءالهاویه»، «مشرک مرتاب» و «مشرک بالله» ناميده شده است. [۳۸]


۱۷- ملا محمود خوئی ملا محمود خوئی برادر ملا محمد خوئی بوده و ماقبل حضرت قدوس می‌باشند.او نیز به همراه برادرش ملا مهدی از شاگردان سید کاظم رشتی بودند که پس از درگذشت او به باب به شیراز رفته و به باب گرویدند. ملا محمود از یاران باوفای ملاحسین بشرویه‌ای و ملا محمدعلی بارفروشی به شمار می‌رفت و سرانجام در سال 1849 میلادی در حادثه قلعه شیخ طبرسی درگذشت. [۳۹]


۱۸- ملامحمدعلی بارفروشی (ملقب به قدوس و اسم‌الله الاخر)

ملامحمدعلی بارفروشی صراحتاً نوزدهمین از حروف واحد اول می‌باشند. محمدعلی بارفروشی (زاده ۱۲۳۸ قمری) معروف به قدوس از شاگردان سیدکاظم رشتی، از اولین گروندگان به آئین باب و از حروف حی بود. ملاحسین بشرویه او را قائم می‌دانست. بارفروشی در ماجرای بدشت نقش مخالف قره‌العین را داشت. سرانجام بارفروشی در سن ۲۷ سالگی در سبزه‌میدان بابل اعدام شد.[۴۰] پیروان کتاب بیان اعتقاد دارند که قدوس در واقعه بدشت بصورت مصلحتی در زمان سخنرانی قرةالعین حضور نداشته و بعداً با یکدیگر مباحثه نموده صحت گفتار قرةالعین را تأیید نمودند.

منابع اسلامی معتقدند که، پس از مدت چهار ماه که قلعه محاصره شده بود، افراد داخل قلعه خود را تسلیم کردند و سعیدالعلماء و دیگر علما، آنها را در محکمه، محکوم و محمدعلی بارفروشی (معروف به قدوس) که از نظر بابیان محمد، عیسی و مهدی است، را اعدام کردند.[۴۱]

شهاب فردوسی کشته شدن ایشان را در جنگ قلعه طبرسی مازندران می‌دانند.[۴۲]

اسامی حروف حی در منابع دیگر[ویرایش]

اسامی زیر نیز بیان شده اند اگر چه تاییدی برای این اسامی در منابع دست دوم قوی مورد تایید لجنه آثار امری موجود نیست.


سیدجواد کربلائی[نیازمند منبع] هدایت الله شهاب فردوسی در قسمت »نکاتی درباره باب» می‌نویسد: از تاریخ بابیه چنین بر می‌آید که سید جواد کربلایی از حروف حی باب بوده است.[۴۳]


ملا محمد خوئی[نیازمند منبع]


ملا محمد خوئی برادر ملا محمود خوئی


سید علی عرب[نیازمند منبع]


ملا عبدالخالق یزدی[نیازمند منبع]


ملا ابراهیم کاتب) اسم رحیم[نیازمند منبع] ملا ابراهیم کاتب از کاتبان بیان است.


ملا علی اکبر اردستانی[نیازمند منبع]


ملاصادق خراسانی )مقدس خراسانی[نیازمند منبع]


ملا محمود خوئی برادر ملا محمد خوئی بوده و ماقبل حضرت قدوس می باشند.[نیازمند منبع]

پانویس[ویرایش]

  1. کتاب حروف حی نوشته هوشنگ گهرریز/ صفحه 6
  2. کتاب حضرت باب، نصرت‌الله محمدحسینی، ناشر: مؤسسه معارف بهائی، صفحه ۱۹۰ پیوند به صفحه کتاب
  3. *Balyuzi, H.M. (۱۹۷۳). The Báb: The Herald of the Day of Days. Oxford, UK: George Ronald. ISBN ۰۸۵۳۹۸۰۴۸۹ Check |isbn= value: invalid character (help).  Check date values in: |date= (help)
  4. Stenstrand'S, August J and Edward G Browne. “BABISM”. Muhammad Abdullah al-Ahari. Daltaban Peyrevi. In THE COMPLETE CALL TO THE HEAVEN OF THE BAYAN. Chicago: Magribine Press, 2006. 200. ISBN ‎ISBN 1-56316-953-3. 
  5. کتاب حضرت نقطه ی اولی نوشته ی محمد علی فیضی صفحه 130
  6. کتاب حضرت باب نوشته نصرت اله محمدحسینی صفحه 189
  7. The Báb,BBC]
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ترابیان فردوسی, محمد. حالات و مقالات استاد شهاب فردوسی. ایران: صحیفه خرد, 1383. 505. ISBN ‎5-5-95414-946. 
  9. کتاب حضرت باب نوشته ی نصرت اله محمدحسینی صفحه 199
  10. همان
  11. حروف حی، هوشنگ گلریز، مؤسسه چاپ و انتشارات مرآت، صفحه ۹۹ تا ۱۰۱
  12. Letters of the Living
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ McEoin، ۲۱۵.
  14. اوحدی، طاهره قرةالعین.
  15. محمدحسینی، حضرت باب، ۳۴۲.
  16. Hakimia Donn.
  17. Munro Sarah، ۱۲.
  18. Abbas Amanat، ۲۹۹.
  19. Linda S. Walbridge، 95-96.
  20. Todd Lawson، Interpretation as Revelation.
  21. مهدویت.
  22. کتاب حضرت باب نوشته ی نصرت اله محمدحسینی صفحه 470
  23. کتاب حروف حی نوشته هوشنگ گهرریز/ صفحه59
  24. کتاب حضرت باب نوشته ی نصرت اله محمدحسینی صفحه ۴۷۱
  25. همان صفحه ۶۶۱
  26. کتاب حروف حی نوشته هوشنگ گهرریز/ صفحه84
  27. همان صفحه99تا 101
  28. Stenstrand'S, August J and Edward G Browne. “BABISM”. Muhammad Abdullah al-Ahari. Daltaban Peyrevi. In THE COMPLETE CALL TO THE HEAVEN OF THE BAYAN. Chicago: Magribine Press, 2006. 200. ISBN ‎ISBN 1-56316-953-3. 
  29. کاشانی, میرزا جانی. نقطةالکاف. هلند: لیدن, 1328. 397. 
  30. کتاب حروف حی نوشته هوشنگ گهرریز/ صفحه 85و86
  31. همان صفحه 86
  32. همان صفحه 88و89
  33. کتاب حضرت باب نوشته ی نصرت اله محمدحسینی صفحه 471
  34. کتاب حروف حی نوشته هوشنگ گهرریز/ صفحه 74تا76
  35. کتاب حضرت باب نوشته ی نصرت اله محمدحسینی صفحه 391
  36. کتاب حضرت باب نوشته ی نصرت اله محمدحسینی صفحه 472
  37. Abbas Amanat، ۲۹۸.
  38. مدرک کتاب حضرت باب نوشته نصرت اله محمدحسینی صفحه 662و663 و 692
  39. کتاب حروف حی نوشته هوشنگ گهرریز/ صفحه 72و 7)
  40. محمدحسینی، ۴۶۱–۴۶۵.
  41. زندگینامه و خدمات سعیدالعلماء مازندرانی؛ نویسنده: هادی لطافتی منبع: ماهنامه درس‌هایی از مکتب اسلام مؤسسه قرآن و نهج‌البلاغه
  42. ترابیان فردوسی, محمد. حالات و مقالات استاد شهاب فردوسی. ایران: صحیفه خرد, 1383. 505. ISBN ‎5-5-95414-946. 
  43. ترابیان فردوسی, محمد. حالات و مقالات استاد شهاب