قانون در طب

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نسخهٔ دستنویس فارسی کتاب قانون که در موزهٔ آرامگاه بوعلی در همدان نگهداری می‌شود.
نسخه‌ای از کتاب قانون ابن سینا به زبان لاتین، چاپ ۱۴۸۴ میلادی در مخزن کتب نفیس کتابخانه مرکز علوم درمانی دانشگاه تکزاس در سن‌آنتونیو.

قانون در طب یکی از کتابهای ابن سینا در زمینهٔ پزشکی‌است که نزدیک به هفتصد سال در مراکز علمی اروپا تدریس می‌شد. اصل کتاب به زبان عربی نوشته شده‌است و عبدالرحمن شرفکندی در دهه‌های ۴۰ و ۶۰ شمسی، آن را به زبان فارسی ترجمه کرده‌است.

این کتاب مهم‌ترین و مفصل‌ترین کتاب ابن سینا در طب و از امهات کتب طبی در تمدن ایران پس از اسلام و از جمله مهم‌ترین آثار پزشکان دنیای قدیم است.[۱]

جایگاه قانون در تمدن طبی اسلام[ویرایش]

در تمدن ایران پس از اسلام سه کتاب در شمار مهم‌ترین کتب طبی پزشکان مسلمان آورده می‌شود. الحاوی از محمد زکریای رازی، کامل الصناعة از مجوسی اهوازی و در نهایت قانون ابن سینا. از این میان قانون ابن سینا از حیث غنای مطالب و حسن بیان بر دیگر آثار برتری دارد.

زمان نگارش قانون[ویرایش]

قانون فی الطب در سه مرحله نوشته شده است: نخست در گرگانج حدود سال 403 ق، بخش دوم در ري و حدود 405 ق و بخش سوم در همدان بين سالهاي 405 و 414 ق .

ساختار و محتوای قانون[ویرایش]

اين کتاب عظيم بيش از يك ميليون كلمه دارد و شامل پنج بخش (كتاب) است كه هر يك به چند فن، تعليم، جمله و فصل تقسيم ميشود. پنج بخش کتاب عبارت است از: کلیات طب، ادویه مفرده، امراض مخصوص اعضاء، امراض عمومی بدن و ادویه مرکبه. بوعلي در كتاب مذكور سعي بليغي در تعريف الفاظ طبي به گونهاي منطقي كرده و در تقسيم موضوعات و شرح مطالب نيز از روشي منطقي پيروي كرده است. قانون را بايد تركيبي علمي از تجارب باليني بوعلي، آثار و تعاليم جالينوس و بقراط و ارسطو و نوشته‌هاي پزشكان ايراني و مسلمان پيش از خود چون رازي، ابن ربن طبري و ابوسهل مسيحي دانست.

كتاب مذكور را بزرگترين سند پزشكي جالينوسي ميدانند ولي مسائل نظري ارسطويي بر اين اثر ارزشمند مسلط است. بوعلي در تشريح به ارسطو استناد ميكرد. وي مباني كلي طب را بر پايه آراي جالينوس و داروگياهشناسياش را بر اساس نوشته‌هاي ديوسكوريوس (داروگياهشناس نامدار يوناني در قرن نخست ميلادي) توضيح داده است.

بوعلي به طب نظري و عملي نظر داشته است. وي در آثار طبي خود و به ويژه در قانون، تعاليم عملي و باليني را در قالب تعريفهاي نظري و علمي بيان كرده است. مشاهدات باليني قانون را ميتوان با مفاهيم تجربي باليني الحاوي مقايسه كرد. ابن سينا، رازي را شايسته نام پزشك و حكيم نميدانست اما عملاً" بسياري از روشهاي درمان و كار تجربي خود را از الحاوي رازي آموخته بود.

بوعلي در شرح داروهاي مفرد و قراباذين، نخست ماهيتشان را ذكر ميكند و بعد نوع عالي و داني آن را شرح ميدهد. اكثر داروهاي ذكر شده از داروهاي گياهي يا حيواني است. او از مواد معدني و تركيبات شيميايي نيز در داروسازي استفاده ميكرده است ازجمله طلا، سرب، نقره، سفيداب، گوگرد، زرنيخ، لاجورد، و زنگار.

ابن سينا ضمن توصيف كاركرد اين مواد اطلاعات جالبي نيز درباره شيمي غيرآلي بيان كرده است. در كتاب اول قانون برخي اطلاعات درباره طرز آزمايش مواد دقيقآ آمده است ازجمله شرح تصفيه آب هنگام مسافرت.

بوعلي سينا در قانون به نكات خاصي اشاره ميكند كه پيش و حتي پس از آن دوره، به آنها توجه چنداني نميشده است.

قانون از منظر دیگران[ویرایش]

کتاب قانون مورد مدح بزرگان عرصه دانش و طب قرار گرفته است که مواردی را ملاحظه می فرمایید:

دیدگاه عروضی سمرقندی[ویرایش]

نظامي عروضي آورده است كه اگر بقراط و جالينوس زنده شوند روا بُوَد كه پيش اين كتاب سجده كنند. او به نقل از قدما روايت ميكند كه «طبيبي مجلد اول از قانون بدانسته باشد و سن او به اربعين كشد اهل اعتماد بود».

آقابزرگ تهرانی[ویرایش]

ترجمه های قانون[ویرایش]

كتاب قانون را ژراردوي كرمونايي در سال 1187 به لاتيني برگرداند. پيش از آن، اين كتاب را به فرمان اسقف اعظم تولدو، ريموند، در 1151 م به لاتيني ترجمه كرده بودند. آندرئا آلپاكو در سال 1520 يا 1521 م اثر بوعلي را به لاتيني برگرداند. قانون در نيمه آخر قرن پانزدهم، شانزده بار و در قرن شانزدهم ميلادي بيش از بيست بار تجديد چاپ شد.

ترجمه عبري كتاب مذكور را يوسف لوركي در سال 1491 م در ناپل انجام داد و در همان جا منتشر شد. كتاب قانون را ملا فتح الله فخرالدين شيرازي در 1306 ق به فارسي برگرداند و اين ترجمه در لكنهو چاپ شد. ترجمه‌اي ديگر نيز از مترجمي نامعلوم منتشر شده است.

از ترجمه ها و پژوهشهاي متأخر نيز ميتوان به نمونه هايي اشاره كرد:

1. ترجمه كتاب اول قانون از كامرون گرونر.

2. ترجمه قسمت تشريح الاعضاء از پ. دوكنينگ. وي مبحث مربوط به كليه و مثانه را ترجمه كرده است.

3. ترجمه فن سوم از كتاب سوم از هيرشبرگ و ليپر، ]درباره بيماريهاي چشم در سال1902 م در آلمان منتشرشد[.

4. ترجمه كتاب پنجم از زونت هايمر.

5. ترجمه قانون به فارسي از عبدالرحمان شرفكندي.

6. ترجمه بخش تشريح از كوپينگ در سال 1900 م به فرانسه.

شروح قانون[ویرایش]

بر قانون شروح فراوانی نگاشته شده‌است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

1. شرح ابوعبيد عبدالواحد جوزجاني؛ شاگرد بوعلي سينا.

2. شرح علي بن رضوان (متوفي 460 ق).

3. شرح فخر الدين رازي (متوفي 606 ق).

4. شرح ابراهيم بن علي بن محمد سلمي القطب المصري در قرن هفتم هجري.

5. شرح نجم الدين احمد نخجواني.

6. شرح محمد بن محمود آملي (متوفي 753 ق).

7. شرح سعد الدين محمد فارسي.

8. شرح فخر الدين محمد خجندي.

9. شرح جمال الدين حلي.

10. شرح رفيعالدين كيلي.

11. شرح يعقوب بن اسحاق ساوي يا السامري در قرن هفتم هجري.

12. شرح ابوالفرج يعقوب بن اسحاق و معروف به ابن القف.

13. شرح محمد بن عبدالله آقسرايي در قرن هشتم هجري.

14. شرح حكيم علي گيلاني يا جيلاني در قرن دهم هجري.

15. شرح كليات قانون از سديد الدين كازروني (متوفي 745 ق).

16. شرح ابوالفضايل محمد بن نامور خونجي (متوفي 646 ق ).

17. شرح علي بن عبدالرحمان مشهور به زين العرب المصري (متوفي 770 ق).

18. شرح عزيز الدين رازي.

19. شرح قطب الدين ابراهيم مصري.

20. شرح مسيح الملك يا حكيم شفايي خان بن حكيم عبدالشافي خان.

21. شرح هبهالله بن جمني.

22. شرح محمود بن مسعود بن مصلح فارسي كازروني معروف به قطب الدين شيرازي (متوفي 710 يا 716 ق) به نام تحفه السعديه.

23. شرح افضل الدين جويني.

24. شرح ربيع الدين عبدالعزيز چلپي.

25. شرح اسحاق خان بن اسماعيل خان دهلوي (در قرن دوازدهم هجري) و با نام غايه المفهوم في تدبير المحموم.

26. شرح و حاشيه بر قانون از ضياء الدين بن بهاء الدين شجاعي.

خلاصه ها[ویرایش]

خلاصه هايي نيز از اين كتاب تهيه شده كه برخي از آنها چنين است:

1. مختصر القانون از ابوعلي محمد بن يوسف بن شرف الدين.

2. خلاصه القانون از ابوسعيد بن ابي السرور الاسرائيلي السامري العسقلاني.

3. موجز ابن نفيس . نويسنده در خلاصه خود از قانون، گردش خون كوچك بين قلب و ريه ها را توضيح ميدهد. بعدها ويليام هاروي گردش كامل خون را در بدن با توجه به آراي بوعلي و ابننفيس اثبات كرد[.

4. التشريح المكنون في تنقيه القانون اثر هبهالله ابن جميع اسرائيلي.

.5 الفصول الايلاقيه تأليف محمد بن يوسف ايلاقي (متوفي 460 ق).

6. قانونچه يا القانونچي في الطب از محمود بن عمر چغميني (متوفي 745 ق).

7. صفوه و اقتضاب و تلخيصي از اثر دوم به نام انتخاب الاقتضاب.

۸. به تازگی انتشارات ارمغان طوبی گزیده ای کامل و کاربردی از این کتاب را ترجمه کرده است

چاپ قانون[ویرایش]

قانون نخست بار در شهر رم با كتاب نجات بوعلي در دو مجلد، در سال 1593م منتشر شد. پس از آن در سال 1290 ق در قاهره، در 1294 ق در بولاق (ممتازترين چاپ)، در 1296 ق در تهران، در سال 1307 و 1324 ق در لكنهو، در سال 1905 م و با شرح فارسي آن در لاهور و كتاب چهارم قانون با شرح فارسي اش در سالهاي 1274 و 1296 و 1298 ق در لكنهو منتشر گرديده است.

منابع[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ قانون در طب موجود است.
  • ابوعلي سينا، قانون در طب، (كتاب دوم)، ترجمه عبدالرحمان شرفكندي، انتشارات سروش، 1364 ش.
  • الگود، سيريل، تاريخ پزشكي ايران، ترجمه محسن جاويدان، اقبال، 1352ش.
  • جشننامه ابن سينا، انتشارات انجمن آثار ملي، ج 2، 1344 ش.
  • ديباجي، سيد ابراهيم، ابن سينا به روايت اشكوري و اردكاني، مؤسسه انتشارات اميركبير، 1364 ش.
  • قانون ابن سینا، شارحان و مترجمان آن، سید ظل الرحمن، انجمن مفاخر، تهران ف 1383ش.
  • kazeroonnema.ir/fa/vip/txt/108/1108

پیوند به بیرون[ویرایش]