دبستان مذاهب

دبستان مذاهب کتابی‌است که در آن به دین‌ها و فرقه‌های به ویژه خاوری پرداخته شده‌است. این کتاب از نوشته‌های متاخر پارسیان هند است. در این کتاب شرحی نیز از داستان زندگی سنتی زرتشت و مزدیسنا آمده‌است. نویسندهٔ آن موبدی زرتشتی به نام کی‌خسرو اسفندیار پسر آذرکیوان و از پیروان آذرکیوانیه بوده‌است. نسخهٔ تصحیح شدهٔ این کتاب به دست رحیم رضازاده ملک به سال ۱۳۶۲ در ایران به چاپ رسیده‌است. پژوهشگرانی چون هاشم رضی این کتاب را برای پژوهش دربارهٔ مزدیسنا قابل اعتماد نمی‌دانند.

می‌نماید که نویسنده در شرح زندگی زرتشت از دیوان زراتشت‌نامه پیروی کرده باشد چه که جا به جا شعرهای این کتاب را هم در نثر گنجانده‌است. نویسنده همچنین می‌کوشد تا فلسفه‌ای را که آذرکیوان با آمیزش حکمت اشراق و مزدیسنا در هندوستان پدید آورد را در این کتاب به رخ کشد.

گروهی به غلط محسن فانی را نویسندهٔ این کتاب پنداشته‌اند. برخی نیز میرذوالفقار اردستانی معروف به موبد را که در سدهٔ یازدهم هجری می‌زیسته را نویسندهٔ این کتاب دانسته‌اند.

نمونه‌ای از نثر کتاب

باید دانست که بهدینان ظاهرپرست همه برآنند که بهمن بر پیکر انسان‌است و زردشت به جسد عنصری بر آسمان برآمد و بر کیشِ خردمندان آبادی، چنان‌است که آمدن بهمن به پیکرِ انسانی و گفتن سخن مردم‌آسا اشارت‌است بدان که حقیقت آدمی مجرد است و بسیط نه جسم و جسمانی بدین رنگ، یعنی تجرد بهمن بر زردشت ظاهر شد و آنچه با زردشت گفت چشم فروبند. چشم پوشیدن عبارت‌است از خلع تعلقات و ظلمات بدن عنصری...

نقد

احمد مهدوی دامغانی در مورد این کتاب می‌گوید:

سرتاسر کتاب آمیخته‌ای از مطالب غث و سمین، صحیح و سقیم است، و بسیاری از مندرجات آن مجعولات و مخترعاتی است که با تزویر و تقلب به وسیله فراهم آورنده یا فراهم آورندگان آن جعل و اختراع شده‌است که گاه این جعلیات با چنان حماقت و بلاهتی آلوده‌است که خواننده بی‌طرف را در سو نیت مولف کتاب و دشمنی آشکار او با اسلام مطمئن می‌سازد.

مهدوی دامغانی می‌افزاید مطالب این کتاب را مولف از افرادی نچندان نامدار و محقق شنیده‌است .

منابع

• هاشم رضی، متون شرقی و سنتی زرتشتی، جلد دوم، انتشارات بهجت، ISBN 964-6671-64-0