گروه عاملی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
گروه‌های عاملی بنزیل استات یک استر (خط قرمز) است. این گروه خود متشکل از یک واحد استیل (دایره خط‌‌چین سبز) و یک واحد بنزیلوکسی (دایره خط‌‌‌چین نارنجی) است

گروه عاملی (به انگلیسی: Functional group) در شیمی آلی، به گروه‌های معینی از اتم‌های یک مولکول گفته می‌شود که در واکنش‌های شیمیایی ویژه آن مولکول شرکت می‌کنند و دارای خصلت شیمیایی مخصوصی هستند که یک مولکول از خویش در طول واکنش نشان می‌دهد. گروه‌های عاملی یکسان در مولکول‌های مختلف به واکنش شیمیایی یکسان در آن مولکول‌ها می‌انجامند و حتی برخی خواص فیزیکی مشابه در مولکولها را نیز سبب می‌شوند. برای نمونه گروه عاملی آلدئید می‌تواند در واکنش‌های مانند کاهش و اکسایش شرکت نماید و به‌طور کلی تمام مولکول‌های دارای این گروه عاملی، در چنین واکنش‌هایی شرکت می‌کنند.

جدول گروه‌های عاملی رایج[ویرایش]

در زیر لیستی از گروه‌های عاملی متداول آمده‌است. در فرمول، نمادهای R و 'R معمولاً به معنی هیدروژن یا زنجیره‌های هیدروکربن با هر طول ممکن است، ولی برخی اوقات ممکن است به هر گروه از اتمها برگردد.

هیدروکربن‌ها[ویرایش]

هیدروکربن‌ها گروهی از ترکیبات آلی هستند که در دسته‌بندی گروه‌های عاملی آن‌ها را هیدروکربیل می‌نامند به این معنی که تنها حاوی کربن و هیدروژن هستند. با این‌حال هیدروکربن‌ها خود شامل دسته‌های متفاوتی هستند چرا که وجود پیوندهای غیراشباع و ساختار حلقوی خود باعث ایجاد تفاوت‌های شیمیایی می‌شود.

رده شیمیایی گروه فرمول فرمول ساختاری پیشوند پسوند مثال
آلکان آلکیل RH Alkyl آلکیل- -ان methane
اتان
آلکن آلکنیل R2C=CR2 آلکن آلکنیل- -اِن ethylene
اتیلن
(اتن)
آلکین آلکینیل RC≡CR آلکین آلکینیل- -این acetylene
استیلن
(اتین)
مشتقات بنزن فنیل RC6H5
فنیل فنیل- -بنزن کومن
کومن
(۲-فنیل پروپان)
مشتقات تولوئن بنزیل RCH2C6H5
بنزیل بنزیل- ۱-تولوئن بنزیل برمید
بنزیل برمید
(۱-بروموتولوئن)

گروه‌های شامل هالوژن‌ها[ویرایش]

هالوآلکان‌ها گروهی از ترکیبات آلی هستند که شامل حداقل یک پیوند کربن-هالوژن هستند. بسته به نوع هالوژن این نوع پیوند می‌تواند خیلی ضعیف (مثل کربن–ید) یا خیلی قوی (کربن–فلوئور) باشد. به‌صورت عمومی و با استثنا گرفتن فلوئور، بقیه ترکیب‌های آلی هالوژن‌دار، به آسانی وارد واکنش‌های جانشینی هسته‌دوستی (تک‌مولکولی یا دومولکولی) یا حذفی می‌شوند.

رده شیمیایی گروه فرمول فرمول ساختاری پیشوند پسوند نمونه
هالوآلکان هالوژن RX Halide group هالو- هالید Chloroethane
کلرواتان
(اتیل کلرید)
فلوئوروآلکان فلوئور RF Fluoro group فلورو- فلورید Fluoromethane
فلوئورومتان
(متیل فلوئورید)
کلرومتان کلر RCl Chloro group کلرو- کلرید Chloromethane
کلرومتان
(متیل کلرید)
برموآلکان برم RBr Bromo group برمو- برمید Bromomethane
برمواتان
(متیل برمید)
یدومتان ید RI Iodo group یدو- یدید Iodomethane
یدومتان
(متیل یدید)

گروه‌های عاملی اکسیژن‌دار[ویرایش]

ترکیبات حاوی پیوند کربن-اکسیژن بسته به محل و نوع هیبریداسیون پیوند کربن-اکسیژن دارای خواص متفاوتی هستند. یکی از دلایل این موضوع تفاوت الکترون کشندگی هیبریداسیون‌های مختلف است.

رده شیمیایی گروه فرمول فرمول ساختاری پیشوند پسوند مثال
الکل هیدروکسیل ROH
Hydroxy-group-bw.svg
هیدروکسی- -اُل Methanol
متانول
آلدهید آلدهید RCHO Skeletal formula of an aldehyde group.svg فرمیل- -ال استالدهید
استالدهید
(اتانال)
کتون کربونیل R'COR کتون اُکسو- -اُن بوتانون
بوتانون
(اتیل متیل کتون)
کربوکسیلیک اسید کربوکسیل RCOOH کربوکسیلیک اسید کربوکسی- -اوییک اسید استیک اسید
اتانوییک اسید
(استیک اسید)
استر استر R'COOR استر آلکوکسی کربونیل- آلکیل آلکانوات اتیل بوتیرات
اتیل بوتانوآت
(اتیل بوتیرات)
اتر اتر R'OR
اتر
آلکوکسی- آلکیل اتر دی‌اتیل‌اتر
دی‌اتیل‌اتر
(اتوکسی اتان)
هیدروپراکسید هیدروپراکسی ROOH Hydroperoxy هیدروپراکسی- هیدروپراکسید tert-Butyl hydroperoxide
ترشری-بوتیل‌هیدروپراکسید
پراکسید پراکسی R'OOR Peroxy پراکسی- پراکسید Di-tert-butyl peroxide
دی‌-ترشری‌-بوتیل‌پراکسید
اتر اتر R'OR
Ether
آلکوکسی- اتر Diethyl ether
دی‌اتیل اتر
همی‌استال همی‌استال R2CH(OR1)(OH) Hemiacetal آلکوکسی اُل -همی‌استال
همی‌کتال همی‌کتال R'C(ORʺ)(OH)R Hemiketal اُل -همی‌کتال
استال استال R"CH(OR')(OR) Acetal دیالکوکسی- -استال
کتال
(یا استال)
کتال
(یا استال)
RC(OR")(OR‴)R' Ketal دیالکوکسی- -کتال
استال استال RC(OR')(OR")(OR‴) Orthoester تری‌آلکوکسی-
ناجورحلقه متیلن دیوکسی PhOCOPh Methylenedioxy chemical structure. متیلن‌دیوکسی- -دیوکسول 1,3-Benzodioxole.png
۱و۳-متیلن‌دیوکسی بنزن
استر ارتوکربنات استر ارتوکربنات C(OR)(OR')(OR")(OR‴) ارتوکربنات استر تترالکوکسی- تتراآلکیل ارتوکربنات Tetramethylorthocarbonat.svg
تترامتوکسی متان
انیدرید اسید انیدرید R1(CO)O(CO)R2 Carboxylic anhydride انیدرید Butyric anhydride
بوتیریک انیدرید


گروه‌های عاملی نیتروژن‌دار[ویرایش]

آمین‌ها، آمیدها، ایمین‌ها، ایمیدها، ترکیبات آزو، سیانات‌ها و نیتریل‌ها از ترکیب‌های آلی دارای نیتروژن می‌باشد.

گروه‌های عاملی شامل گوگرد[ویرایش]

تیول‌ها، سولفیدها، دی‌سولفیدها، سولفون‌ها و سولفونیک اسیدها از گروه‌های مختلف مواد آلی هستند که در مولکول خود، اتم گوگرد دارند.

گروه‌های عاملی دارای فسفر[ویرایش]

فسفین‌ها، فسفات‌ها، فسفودی‌استرها و فسفونیک اسیدها، چهار گروه مهم از مواد آلی دارای فسفر هستند.

منابع[ویرایش]