مهد علیا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Shir & Khorshid1.svg مهدعلیا Shir & Khorshid1.svg
Antoin Sevruguin 43 8 SI.jpg
مهد علیا
دوران سال ۱۲۶۴ قمری (۱۲۲۷ خورشیدی)[۱]
نام کامل ملک جهان خانم
لقب(ها) نواب علیه
مهدعلیا
زادروز ۱۲۲۰ قمری
مرگ ۶ ربیع‌الثانی ۱۲۹۰ قمری (۷۰ سالگی)
محل مرگ تهران
آرامگاه آرامگاه محمدشاه در قم
پیش از ناصرالدین شاه
پس از محمد شاه
همسر محمد شاه قاجار
دودمان قاجار
پدر محمدقاسم خان قاجار قوانلو
مادر بیگم جان خانم
فرزندان سلطان ملک میرزا
سلطان محمود میرزا
کشور خانم
ناصرالدین شاه قاجار
عزت‌الدوله
دین شیعه

مهدِ عُلیا ملقب به ملک جهان خانم و نواب عِلیّه (۱۲۲۰/ ۱۸۰۵ - ۶ ربیع‌الثانی ۱۲۹۰/۱۸۷۳) امیربانوی ایرانی، همسر محمدشاه و مادر ناصرالدین شاه قاجار بود ، او را از چهره‌های درباری مهم این دوره می‌دانند.[۲][۱] به امر او میرزا تقی‌خان امیرکبیر برکنار شد.[۳]

زندگی‌نامه[ویرایش]

ملک جهان خانم دختر امیر محمد قاسم خان قاجار قوانلو (ملقب به ظهیرالدوله) و بیگم جان (دختر دوم فتحعلیشاه قاجار) بود. در ۱۶ سالگی او را به عقد پسردایی‌اش محمدمیرزا که آن زمان ولیعهد بود درآوردند.[۱] او پس از آنکه پسرش شاه شد، مهد علیا لقب گرفت.[۴]

حاصل ازدواج او با محمدشاه، پنج فرزند به نام‌های سلطان ملک میرزا، سلطان محمود میرزا، کشور خانم مادر بزرگ محمد، ناصرالدین میرزا و عزت الدوله بود که سه فرزند نخست در کودکی درگذشتند.[۵] او در ۲۵ سالگی، پسرش ناصرالدین میرزا و در ۳۰ سالگی، دخترش، عزت ملک (ملک نسا خانم) را به دنیا آورد. محمدشاه با اینکه ناصرالدین میرزا را از ۵ سالگی به عنوان جانشین خود معرفی کرده بود چند بار قصد کرد پسر دیگرش عباس میرزا (پسر خدیجه کردستانی که نسبش به شیخ‌های نقشبندیه می‌رسید) را ولیعهد کند. در سال ۱۲۶۴ ق که محمدشاه درگذشت، مهد علیا پسرش را که در تبریز بود به تهران فراخواند و خود نیز به کمک هوادارانش و سفارت انگلیس برای ۴۵ روز امور مملکت را به دست گرفت و آرامش شهر را حفظ کرد. او به عنوان ملکه مادر نایب السلطنه شورای سلطنت را تشکیل داد و حاج میرزا آقاسی وزیر محمدشاه را که هوادار عباس میرزا بود، عزل کرد. عباس میرزا و خدیجه کردستانی نیز که از جانب او احساس خطر جانی می‌کردند با کمک فرهاد میرزا معتمدالدوله به سفارت انگلیس پناه بردند و در آنجا تحصن کردند.[۱]

مهدعلیا بسیار باهوش بود. بر ادبیات فارسی و زبان عربی مسلط بود، با موسیقی و آواز آشنا بود و خط ریز و خط درشت می‌نوشت. شعر می‌گفت و در سخنانش از مثل‌ها و روایات زیادی استفاده می‌کرد. او قرآن را به صورت دودانگ در آهنگ حجاز می‌خواند. مهد علیا به ساختن و نوسازی بناها مانند باغ مادر شاه در مرقد شاه عبدالعظیم، مدرسه حکیم‌باشی (یا مدرسه مهد علیا)، ساختن بارگاه و بقعه زبیده خاتون، تعمیر و اتمام مسجد امیرقاسم خان، پدرش (یا مسجد مادر شاه) توجه داشت. از مهد علیا چند سجع مُهر با عنوان‌های «ملک النساء العالمین»، «عصمة الدنیا و الدین» و … باقی است.[۱] او به مطالعه دیوان شعرا و کتب تاریخ رغبت فراوان داشت و کتابخانه خصوصی او را این دو نوع کتاب تشکیل می‌داد.[۴]

مهد علیا نشسته بر تخت طاووس (در وسط)، پسرش ناصرالدین‌شاه و دخترش عزت‌الدوله

مهد علیا در روزگار پادشاهی پسرش به نفوذ بالایی در کارهای کشور دست یافت. دختر مهد علیا، ملک‌زاده خانم ملقب به عزت‌الدوله با وجود ناخرسندی مهد علیا، در ۱۳ سالگی در روز جمعه ۲۲ ربیع‌الاول از سال ۱۲۶۵ ق.[۶] به همسری میرزا محمد تقی‌خان فراهانی (امیر کبیر) درآمد و کینه مهد علیا نسبت به میرزا محمد تقی‌خان فراهانی بیشتر شد. او در جناح مخالف امیرکبیر تمام کوشش خود را برای مبارزه با اصلاحات وی و براندازی‌اش صرف کرد. سرانجام امیر کبیر با دخالت او در سال ۱۲۶۸ در حمام فین کاشان به قتل رسید. پس از مرگ امیرکبیر، موجب صدراعظم شدن میرزا آقا خان نوری اعتمادالدوله شد و دخترش عزت ملک خانم را که سیاهپوش امیرکبیر بود به اجبار به عقد میرزا کاظم خان پسر آقاخان نوری درآورد.[۱]

برخی منابع او را از نظر اخلاقی و روابط خصوصی منحط می‌دانند.[۷] میرزا تقی خان امیر کبیر نیز در هنگام آخرین ملاقات و مشاجره با وی او را روسپی خواند.[۸][نیازمند منبع]

مهد علیا در سن ۷۰ سالگی در ۶ ربیع‌الثانی ۱۲۹۰ ق. ، هنگامی که ناصرالدین شاه به سفر اروپا رفته بود در تهران درگذشت و در آرامگاه محمدشاه در قم دفن شد.[۱]

تاریخچه استفاده نام مهد علیا[ویرایش]

اسم و لقب مهد علیا سابقه‌ای طولانی تر از عهد قاجار دارد و در دوران صفویه و قبل از صفویه نیز متداول بوده است. یکی از همسران شاه عباس مهد علیا دختر عمویش بود. همچنین خیرالنساء بیگم همسر سلطان محمد خدابنده لقب مهد علیا داشت. به اسامی و القاب مهد علیا (سلجوق شاه خاتون) همسر حسن پادشاه و مادر سلطان خلیل واغرولو محمد و همچنین مهد علیا (گوهر شاد بیگم یا گوهر شاد آغا) برمی خوریم و همان طور که گفته شد، این خود نشانگر آن است که این لقب پیش از سلسله صفویه نیز رایج بوده و در سلسله قاجار نیز رسم بر این شد که مادر شاه را مهد علیا بنامند؛ در نتیجه مادر محمدشاه قاجار یعنی همسر عباس میرزا نایب السلطنه و مادران سایر شاهان بعدی قاجار لقب مهد علیا گرفتند.[۹]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ فرخ‌زاد، ص .۵۴ خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است
  2. «مادر ناصرالدین شاه / عکس». پایگاه خبری تحلیلی جمهوریت. ۲۰۱۴-۰۸-۲۴. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴-۰۸-۲۳. 
  3. ألتونجی، محمد. معجم أعلام النساء. بیروت: دارالعلم للملایین، ۲۰۰۱. ۱۶۹. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ معیری، دوستعلی، ص ۲۳۳
  5. Children of Mohammad Shah Qajar
  6. د. صادقی، زنان نامدار در دوران قاجار وبگاه آشنا
  7. هزار فامیل، علی شعبانی، انتشارات بوعلی، ۱۳۶۶
  8. دست پنهان انگلیس در ایران، خان ملک ساسانی
  9. زنان نامدار تاریخ ایران، مهد علیا مادر ناصرالدین شاه، نگارش و تالیف فریبرز بختیاری اصل، انتشارات زوار، تهران ۱۳۷۵

منابع[ویرایش]

پادشاه پیشین:
محمدشاه
مهدعلیا
شاهنشاه ایران

۱۲۲۷

جانشین:
ناصرالدین شاه قاجار