ملک‌جهان خانم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
مهدعلیا
Antoin Sevruguin 43 8 SI.jpg
مهدعلیا
مهدعلیا
سلطنت۱۲۶۴ - ۱۲۹۰
پیشینگلین خانم
جانشینشکوه‌السلطنه
همسرمحمدشاه قاجار
فرزند(ها)سلطان ملک میرزا
سلطان محمود میرزا
کشور خانم
ناصرالدین شاه قاجار
عزت‌الدوله
نام کامل
نواب علیه عصمه الدنیا و الدین اُلُغ مهدعلیا ملکه نساء‌العالمین
پدرمحمدقاسم خان قاجار قوانلو
مادربیگم جان خانم
زادروزتهران
۱۲۲۰ قمریتبریز
مرگتهران
۶ ربیع‌الثانی ۱۲۹۰ قمری (۷۰ سالگی)
خاک‌سپاریآرامگاه محمدشاه در قم
دین و مذهباسلام

ملک جهان خانم ملقب به مهد علیا و نواب عِلیّه (۱۲۲۰/ ۱۸۰۵ - ۶ ربیع‌الثانی ۱۲۹۰/۱۸۷۳) امیربانوی ایرانی، همسر محمدشاه و مادر ناصرالدین شاه قاجار بود، او را از چهره‌های درباری مهم این دوره می‌دانند.[۱][۲] با تحریک او میرزا تقی‌خان امیرکبیر از مقام صدارت اعظم برکنار و کشته شد.[۳]

زندگی‌نامه[ویرایش]

ملک جهان خانم دختر امیر محمد قاسم خان قاجار قوانلو (ملقب به ظهیرالدوله) و بیگم جان (دختر دوم فتحعلیشاه قاجار) بود. در ۱۶ سالگی او را به عقد پسردایی‌اش محمدمیرزا که آن زمان ولیعهد بود درآوردند.[۲] او پس از آنکه پسرش شاه شد، مهد علیا لقب گرفت.[۴]

حاصل ازدواج او با محمدشاه، پنج فرزند به نام‌های سلطان ملک میرزا، سلطان محمود میرزا، کشور خانم مادر بزرگ محمد، ناصرالدین میرزا و عزت الدوله بود که سه فرزند نخست در کودکی درگذشتند.[۵] او در ۲۵ سالگی، پسرش ناصرالدین میرزا و در ۳۰ سالگی، دخترش، عزت ملک (ملک نسا خانم) را به دنیا آورد. محمدشاه با اینکه ناصرالدین میرزا را از ۵ سالگی به عنوان جانشین خود معرفی کرده بود چند بار قصد کرد پسر دیگرش عباس میرزا (پسر خدیجه کردستانی که نسبش به شیخ‌های نقشبندیه می‌رسید) را ولیعهد کند. در سال ۱۲۶۴ ق که محمدشاه درگذشت، مهد علیا پسرش را که در تبریز بود به تهران فراخواند و خود نیز به کمک هوادارانش و سفارت انگلیس برای ۴۵ روز امور مملکت را به دست گرفت و آرامش شهر را حفظ کرد. او به عنوان ملکه مادر نایب السلطنه شورای سلطنت را تشکیل داد و حاج میرزا آقاسی وزیر محمدشاه را که هوادار عباس میرزا بود، عزل کرد. عباس میرزا و خدیجه کردستانی نیز که از جانب او احساس خطر جانی می‌کردند با کمک فرهاد میرزا معتمدالدوله به سفارت انگلیس پناه بردند و در آنجا تحصن کردند.[۲]

مهدعلیا بسیار باهوش بود. بر ادبیات فارسی و زبان عربی مسلط بود، با موسیقی و آواز آشنا بود و خط ریز و خط درشت می‌نوشت. شعر می‌گفت و در سخنانش از مثل‌ها و روایات زیادی استفاده می‌کرد. او قرآن را به صورت دودانگ در آهنگ حجاز می‌خواند. مهد علیا به ساختن و نوسازی بناها مانند باغ مادر شاه در مرقد شاه عبدالعظیم، مدرسه حکیم‌باشی (یا مدرسه مهد علیا)، ساختن بارگاه و بقعه زبیده خاتون، تعمیر و اتمام مسجد امیرقاسم خان، پدرش (یا مسجد مادر شاه) توجه داشت. از مهد علیا چند سجع مُهر با عنوان‌های «ملک النساء العالمین»، «عصمة الدنیا و الدین» و … باقی است.[۲] او به مطالعه دیوان شعرا و کتب تاریخ رغبت فراوان داشت و کتابخانه خصوصی او را این دو نوع کتاب تشکیل می‌داد.[۴]

مهد علیا نشسته بر تخت طاووس (در وسط)، پسرش ناصرالدین‌شاه و دخترش عزت‌الدوله

مهد علیا در روزگار پادشاهی پسرش تا هنگام مرگ به نفوذ بسیار بالایی در کارهای امور کشور و دیوان دست یافت و با کشتن امیرکبیر وی با میرزا آقاخان نوری متحد شد و او را به صدراعظمی گماشت و از آن روز تمام امور کشور به خواست وی انجام می شد. دختر مهد علیا، ملک‌زاده خانم ملقب به عزت‌الدوله با وجود ناخرسندی مهد علیا، در ۱۳ سالگی در روز جمعه ۲۲ ربیع‌الاول از سال ۱۲۶۵ ق.[۶] به همسری میرزا محمد تقی‌خان فراهانی (امیر کبیر) درآمد و کینه مهد علیا نسبت به میرزا محمد تقی‌خان فراهانی بیشتر شد. او در جناح مخالف امیرکبیر تمام کوشش خود را برای مبارزه با اصلاحات وی و براندازی‌اش صرف کرد. سرانجام امیر کبیر با دخالت او در سال ۱۲۶۸ در حمام فین کاشان به قتل رسید. پس از مرگ امیرکبیر، موجب صدراعظم شدن میرزا آقا خان نوری اعتمادالدوله شد و دخترش عزت ملک خانم را که سیاهپوش امیرکبیر بود به اجبار به عقد میرزا کاظم خان پسر آقاخان نوری درآورد.[۲]

برخی منابع او را از نظر اخلاقی و روابط خصوصی منحط می‌دانند.[۷] میرزا تقی خان امیر کبیر نیز در هنگام آخرین ملاقات و مشاجره با وی او را روسپی خواند.[۸][نیازمند منبع]

مهد علیا در سن ۷۰ سالگی در ۶ ربیع‌الثانی ۱۲۹۰ ق. هنگامی که ناصرالدین شاه به سفر اروپا رفته بود در تهران درگذشت و در آرامگاه محمدشاه در قم دفن شد.[۲]

تاریخچه استفاده نام مهد علیا[ویرایش]

اسم و لقب مهد علیا سابقه‌ای طولانی‌تر از عهد قاجار دارد و در دوران صفویه و قبل از صفویه نیز متداول بوده‌است. یکی از همسران شاه عباس مهد علیا دختر عمویش بود. همچنین خیرالنساء بیگم همسر سلطان محمد خدابنده لقب مهد علیا داشت. به اسامی و القاب مهد علیا (سلجوق شاه خاتون) همسر حسن پادشاه و مادر سلطان خلیل واغرولو محمد و همچنین مهد علیا (گوهر شاد بیگم یا گوهر شاد آغا) برمی‌خوریم و همان‌طور که گفته شد، این خود نشانگر آن است که این لقب پیش از سلسله صفویه نیز رایج بوده و در سلسله قاجار نیز رسم بر این شد که مادر شاه را مهد علیا بنامند؛ در نتیجه مادر محمدشاه قاجار یعنی همسر عباس میرزا نایب السلطنه و مادران سایر شاهان بعدی قاجار لقب مهد علیا گرفتند.[۹]

دودمان[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «مادر ناصرالدین شاه / عکس». پایگاه خبری تحلیلی جمهوریت. ۲۰۱۴-۰۸-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۴-۰۸-۲۳.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ فرخ‌زاد ص. ۸۰۱ خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karnama» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  3. ألتونجی، محمد (۲۰۰۱). معجم أعلام النساء. بیروت: دارالعلم للملایین. ص. ۱۶۹.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ معیری، دوستعلی، ص ۲۳۳
  5. «Children of Mohammad Shah Qajar». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۹ فوریه ۲۰۱۲.
  6. د. صادقی، زنان نامدار در دوران قاجار وبگاه آشنا
  7. هزار فامیل، علی شعبانی، انتشارات بوعلی، ۱۳۶۶
  8. دست پنهان انگلیس در ایران، خان ملک ساسانی
  9. زنان نامدار تاریخ ایران، مهد علیا مادر ناصرالدین شاه، نگارش و تألیف فریبرز بختیاری اصل، انتشارات زوار، تهران ۱۳۷۵

منابع[ویرایش]

پادشاه پیشین:
محمدشاه
مهدعلیا
شاهنشاه ایران

۱۲۲۷

جانشین:
ناصرالدین شاه قاجار