حبیب‌الله خان

حبیب‌الله خان
ملقب به سراج الملة و الدین، پنجمین امیر افغانستان
حبیب‌الله‌خان
سلطنت	از ۱ اکتبر ۱۹۰۱ تا ۲۰ فوریه ۱۹۱۹
تاج‌گذاری	اکتبر ۱۹۰۱
پیشین	عبدالرحمن‌خان
جانشین	امان‌الله‌شاه
زاده	۱۲۸۸ ه‍.ق (۱۸۷۲) سمرقند
درگذشته	جمادی‌الاول ۱۳۳۷ ه‍. ق (۲۰ فوریه ۱۹۱۹) کله‌گوش، لغمان، افغانستان
آرامگاه	جلال‌آباد
همسر	سرور سلطنه بیگم
فرزند(ان)	امان‌الله شاه عنایت‌الله شاه
دودمان	بارکزی
پدر	عبدالرحمن خان
مادر	عسل بیگم

حبیب‌الله (۱۴ جوزای ۱۲۵۱ سمرقند تا ۲۹ دلو ۱۲۹۷ لقمان)(۱۸۷۲ تا ۱۹۱۹)، مشهور به حبیب‌الله خان، امیر افغانستان (میزان ۱۲۸۰ تا دلو ۱۲۹۷)(اکتبر ۱۹۰۱ تا فوریه ۱۹۱۹) پنجمین خان بارکزی و پسر عبدالرحمن‌خان امیر افغانستان بود.

اقدامات

حبیب‌الله خان در سمرقند، زمانی که پدرش عبدالرحمن در آنجا به اجبار اقامت داشت، زاده شد و علوم رایج زمان خود را در همان‌جا فراگرفت. در دوران حکومت پدرش، عبدالرحمان‌خان، مسئولیت‌ها و مأموریت‌هایی در ولایت‌های مختلف داشت و پس از مرگ پدر، در شرایطی به قدرت رسید که رقیبانش حذف شده بودند. این نخستین انتقال قدرت در تاریخ افغانستان بود که بدون جنگ داخلی انجام شد.

حبیب‌الله در آغاز سلطنت، کوشید چهره‌ای مذهبی و مشروع از خود نشان دهد و برخی محدودیت‌های اجتماعی و دینی را اعمال کرد. هم‌زمان، برای کاهش فشارها و خشونت‌های دوره پدرش گام‌هایی برداشت؛ هزاران زندانی سیاسی را آزاد کرد، برخی مجازات‌های خشن مانند کور کردن و گوش بریدن را لغو نمود و تبعیدشدگان را عفو کرد. بازگشت این افراد، از جمله خانواده طرزی به رهبری محمود طرزی، زمینه ورود اندیشه‌های نو، ملی‌گرایانه و تجددطلبانه را به افغانستان فراهم کرد.

حبیب‌الله با وجود حفظ ساختار استبدادی حکومت، نسبت به دوره پیشین رویکردی ملایم‌تر داشت و خود را «سراج‌الملة والدین» نامید. از مهم‌ترین اقدامات او، توجه به آموزش و فرهنگ بود. در سال ۱۳۲۱ق (۱۲۸۲) دارالعلوم حبیبیه و سپس مدرسه حربیه (نظامی) را در کابل تأسیس کرد که در آن‌ها، افزون بر دروس سنتی، علوم جدید نیز تدریس می‌شد. در این دو مدرسه، معلمان هندی و افغانستانی افزون بر دروس قدیمی به تدریس دروس جدید می‌پرداختند. در ۱۲۸۶، عده‌ای معلم ترکیه‌ای در این مدارس استخدام شدند این اقدامات، آغاز آموزش نوین در افغانستان به‌شمار می‌رود. همچنین با حمایت از انتشار سراج‌الاخبار، نقش مهمی در شکل‌گیری مطبوعات جدید افغانستان داشت.

حبیب‌الله پس از سفر به هند بریتانیا (۱۲۸۵) و آشنایی با پیشرفت‌های فنی، اصلاحاتی در حوزه زیرساخت‌ها انجام داد؛ از جمله توسعه معماری نو، ساخت بناهای جدید، ایجاد کاروان‌سرا، راه‌اندازی تلفن و تأسیس نیروگاه برق. در سیاست خارجی، هرچند به‌طور کلی وابسته به بریتانیا بود، اما در برخی موارد در برابر خواسته‌های آن مقاومت می‌کرد. با این حال، در سال ۱۹۰۵م قراردادی با بریتانیا امضا شد که استقلال افغانستان در سیاست خارجی را عملاً محدود می‌کرد. اختلاف با ایران بر سر آب هیرمند و نیز پیامدهای قرارداد ۱۹۰۷ میان روسیه و بریتانیا از مسائل مهم این دوره بود.

در جریان جنگ جهانی اول، حبیب‌الله خان سیاست بی‌طرفی را حفظ کرد و با وجود فشارهای آلمان، عثمانی و برخی نیروهای داخلی، از اعلان جنگ علیه بریتانیا خودداری نمود. این سیاست، همراه با سرکوب مشروطه‌خواهان و مخالفان سیاسی، نارضایتی گسترده‌ای ایجاد کرد. او در زمستان ۱۲۸۷ (۱۹۰۹) نامه‌ای از سوی چند مشروطه‌خواه به رهبری محمدسرور واصف قندهاری دریافت کرد که از او درخواست‌هایی برای محدود کردن قدرتش کرده بودند. حبیب‌الله در دم دستور بازداشت و اعدام چند نفر از آنان را در جلال‌آباد و کابل داد. پس از این سرکوب، چندین تلاش برای ترور او ناکام ماند تا اینکه در شب ۱۹ فوریه ۱۹۱۹م، هنگام اقامت در شکارگاه کله‌گوش در ولایت لقمان، به ضرب گلوله کشته شد. پس از مرگ او، برادرش نصرالله خان به‌طور کوتاه‌مدت قدرت را در دست گرفت، اما به‌زودی کنار گذاشته شد و امان‌الله خان، پسر حبیب‌الله، به پادشاهی رسید..

حبیب‌الله‌خان سوار بر اسبش

منابع

• • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «حبیب‌الله‌خان». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۳ اکتبر ۲۰۰۷.