فهرست شاهنشاهان ساسانی

ساسانیان ایرانشهر
۲۲۴–۶۵۱ میلادی
سیمرغ، نشان شاهنشاهی ساسانی
پایتخت	تیسفون، استخر، بیشاپور، همدان، شوشتر(زمستانی)
زبان‌(ها)	پهلوی
دین	مزدیسنا (دین رسمی), مسیحیت، یهودیت، کیش مزدکی، مانوی، بودایی‌گری
دولت	شاهنشاهی
شاهنشاه
- ۲۲۴-۲۴۱/۴۲	اردشیر بابکان (نخستین)
- ۶۳۲-۶۵۱	یزدگرد سوم (واپسین)
تاریخچه
- تأسیس	۲۲۴
- اشغال ایران به دست عرب‌ها	۶۵۱ میلادی
جمعیت
- حدود ۶۲۱	۳۱٬۷۰۰٬۰۰۰

شاهنشاهی ساسانی نام خاندانی ایرانی است که از سال ۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی (۴۲۷ سال) بر ایران فرمانروایی کردند؛ بنیان این شاهنشاهی یکپارچه را اردشیر بابکان (یا ارتخشتره؛ از ارت: مقدس، خشتره: شهریار) بنا کرد. دودمان ساسانی آخرین دودمان پیش از دوره اسلامی در ایران بودند. شاهنشاهان ساسانی که ریشه‌شان از استان پارس بود، بر پهنه بزرگی از آسیای باختری چیرگی یافته، گستره فرمانروایی خود؛ کشور ایران (به پهلوی کتیبه‌ای          ) را برای نخستین بار پس از هخامنشیان، یکپارچه ساخته و زیر فرمان تنها یک دولت شاهنشاهی آوردند. پایتخت ایران در این دوره، شهر تیسفون در نزدیکی بغداد در عراق امروزی بود.

جامعه ساسانی به صورت طبقاتی اداره می‌شد. جامعه به چهار طبقه موبدان - جنگاوران - دبیران و پیشه وران تقسیم می‌شد. دین رسمی نیز زرتشتی بود و اوستا و زند منابع اصلی حقوقی و دینی حکومتی محسوب می‌شدند. دودمان ساسانی، چهار سده بر ایران، فرمان راند.

توضیحات

اردشیر دوم (ساسانی)

برخی از محققان عقیده دارند که اردشیر دوم برادر ناتنی بزرگ‌تر شاپور کبیر یا شاپور دوم بود که بعد از او به تخت نشست. برخی دیگر عقیده دارند که در باب برادریش با شاپور دوم محل تردیداست، به سبب اینکه تا آنجائیکه از سکه‌های او بر می‌آید وی باید خویشاوند شاپور اما از یک شاخهٔ دیگر خاندان ساسان بوده باشد.

شاهان اواخر دوره

در مورد ترتیب و نام‌های شاهان ساسانی، بعد از شهربراز، اتفاق نظر بین همهٔ مؤرخین وجود ندارد. پورداود نوشته است که از مرگ خسروپرویز تا به سرکار آمدن یزدگرد سوم یازده تن به شاهی رسیدند. این شاهان نزد برخی از نویسندگان ده تن و نزد برخی دیگر یازده و دوازده تن یاد گردیده‌اند.

پادشاهی ویستهم

ویستهم دائی خسرو پرویز بود که پس از پادشاه او در سال ۵۹۱ میلادی بر ضد او قیام کرد و در دیلم تاج شاهی بر سر گذاشت. در زمان تسلط و حکومت خود در قلب سرزمین ساسانیان اقدام به ضرب سکه‌های طلا، نقره و برنز کاملاً به سبک سکه‌های شاهان ساسانی نمود. در پشت سکه آتشدان و دو روحانی و همچنین نام شهر و سال ضرب سکه دیده‌می‌شود. بر پشت سکه‌های موجود از ویستهم به ترتیب سال های دوم، سوم، چهارم، پنجم و ششم حکومت او نقش گردیده‌است. سکه‌ها اغلب ضرب ری بوده و تعدادی نیز در نیشابور ضرب شده‌اند. این سند بیانگر تسلط ویستهم بر قسمت وسیعی از جاده ابریشم یعنی ری، کومش و خراسان در آن زمان می‌باشد.

پادشاهی خسرو سوم

بنابر نظر زرین کوب در خراسان، دعوی سلطنت داشت و تنها قسمت‌های شرقی ایران، پادشاهی او را پذیرفتند. از طرفی دیگر برخلاف نظر تاریخ‌دانان سکه‌های کم‌یابی از خسرو سوم کشف شده‌است که در تیسفون، استخر و کرمان ضرب شده‌اند.

جوانشیر

جوانشیر پسر خسرو پرویز و گردیه بود و بمدت یکماه سلطنت کرد. سلطنت جوانشیر پسر خسرو پرویز و گردویه خواهر بهرام چوبین کوتاه بود و با مرگ او بسر آمد و سلطنت به پوران‌دخت رسید.

پیروز دوم

از پیروز دوم در ویکی‌پدیای انگلیسی نامی برده نشده‌است. بعد از بوران باید به عهد سلطنت کوتاه شخصی، به نام پیروز دوم که به شاهی نصب شد، اشاره کنیم. بعد از او آزرمیدخت، خواهر بوران، در تیسفون تاج بر سر نهاد. در تاریخ طبری بعد از سلطنت بوران به سلطنت چشنسده، اشاره شده است. یکی را که میسان مقیم بود و فیروز پسر مهران جشنس نام داشت و او را جشنسده نیز گفتند، بیاوردند. بنابر گفتهٔ طبری پیروز دوم همان جشنسده است.

پادشاهی هرمز پنجم

کریستن سن نوشته‌است، هرمز پنجم و خسرو چهارم که جز نامی از آنها معروف نیست، این دو تن فقط در بعضی از قسمت‌های کشور، به پادشاهی پذیرفته شدند. از طرفی دیگر برخلاف نظر کریستن سن بررسی‌های سکه‌شناسان نشان می‌دهد که، هرمز پنجم فقط در قسمتی از ایران پادشاهی نکرد‌است و تعداد زیادی از سکه‌های او ضرب تیسفون است همچنین سکه‌های دیگری نیز از وی ضرب ری و استخر پیدا شده‌اند. هیچ سکه‌ای از سال اول پادشاهی او یافت نشده‌است اما سکه‌های سال دوم او بسیار فراوان هستند. به نظر برخی از محققان هرمز پنجم کسی جز سپاهبد فرخ هرمزد پدر رستم فرخزاد نمی‌تواند باشد.

فرخزاد خسرو یا خسرو چهارم

فرخزاد خسرو، بمدت شش ماه یا به گفتهٔ دیگر یکسال پادشاهی کرد و به پایتخت ایران تیسفون دست یافت. بلعمی نوشته است، مردی دیگر از نصیبین به پادشاهی به تیسفون آوردند که نام او فرخ زاد خسرو و از فرزندان خسرو پرویز بود، از دست شیرویه گریخته و زنده مانده بود. او را به پادشاهی نشاندند ولی ملک سامان نگرفت. او را نیز بکشتند و پس از او هیچکس را نیافتند که شایسته پادشاهی باشد. همچنان متحیر بودند تا یزدگرد پسر شهریار را که پنهان بود به پادشاهی برگزیدند. فرخزاد خسرو مدتی کوتاه پادشاهی کرد و بعد از او یزدگرد را از استخر بیافتند. دکتر ملک ایرج مشیری (سکه‌شناس) عقیده دارد که برخلاف آنچه در متون تاریخی آمده‌است، سکه‌هایی از خسرو چهارم موجود‌است که ضرب تیسفون است و این نشان می‌دهد که این این پادشاه فقط بر قسمتی از ایران حاکم نبوده‌است.

گاهشمار شاهنشاهان ساسانی

(تاریخ بر پایه سالنمای میلادی)

فهرست شاهان ساسانی به ترتیب زمان حکومت :

ردیف	پادشاه	تصویر	شهرت	آغاز به کار	پایان دوره	سال حکومت	همسر	گسترۀ سرزمین
۱	اردشیر یکم		اردشیر بابکان اَرْتَخْشْثْرَ یکم	۲۲۶ م	۲۴۱ م	۱۵ سال	میرُد دینک بابکان
۲	شاپور یکم		شاهپور یکم	۲۴۱ م	۲۷۲ م	۳۱ سال	دخت مهرک نوشزاد گوردزاد آذرآناهید خورانزم
۳	هرمز یکم		هرمزداردشیر اورمزد یکم هرمیزد یکم	۲۷۲ م	۲۷۳ م	۱ سال	*	*
۴	بهرام یکم		وهرام یکم	۲۷۳ م	۲۷۶ م	۳ سال	*	*
۵	بهرام دوم		وهرام دوم	۲۷۶ م	۲۹۳ م	۱۷ سال	شاپوردختک ایزد آناهیتا	*
۶	بهرام سوم		وهرام سوم	۲۹۳ م	۲۹۳ م	تقریباً ۱ سال	*	*
۷	نرسه		نرسی نارسس	۲۹۳ م	۳۰۲ م	۹ سال	شاپوردختک	*
۸	هرمز دوم		اورمزد دوم هرمیزد دوم	۳۰۲ م	۳۰۹ م	۷ سال	ایفراهرمز	*
۹	آذرنرسه		آدهور نرسه	۳۰۹ م	۳۰۹ م	چند ماه	*	*
۱۰	شاهپور دوم		شاهپور ذوالاکتاف شاهپور کبیر	۳۰۹ م	۳۷۹ م	۷۰ سال	سیتیل‌هورا
۱۱	اردشیر دوم		اَرْتَخْشْثْرَ دوم	۳۷۹ م	۳۸۳ م	۴ سال	*	*
۱۲	شاپور سوم		شاهپور سوم	۳۸۳ م	۳۸۸ م	۵ سال	*
۱۳	بهرام چهارم		بهرام کرمانشاه وهرام چهارم	۳۸۸ م	۳۹۹ م	۱۱ سال	*
۱۴	یزدگرد یکم		یزدگرد بزه گر یزدیگرد یکم جزدگرد یکم	۳۹۹ م	۴۲۰ م	۲۱ سال	سوشاندخت	*
۱۵	بهرام پنجم		بهرام گور وهرام پنجم	۴۲۱ م	۴۳۸ م	۱۷ سال	سپینود	*
۱۶	یزدگرد دوم		کی بَغِ مزداپرست یزدیگرد دوم جزدگرد دوم	۴۳۸ م	۴۵۷ م	۱۹ سال	دیناک	*
۱۷	هرمز سوم		اورمزد سوم هرمیزد سوم	۴۵۷ م	۴۵۹ م	۲ سال	*	*
۱۸	پیروز یکم		فیروز یکم	۴۵۹ م	۴۸۴ م	۲۵ سال	*	*
۱۹	بلاش		ولاش ولاخش	۴۸۴ م	۴۸۸ م	۴ سال	*	*
۲۰	قباد یکم		کُباد یکم کواذ یکم	۴۸۸ م	۴۹۶ م	۸ سال	پیروزدخت (با خواهر خود) نیواندخت	*
۲۱	جاماسپ		زاماسب ژاماسب	۴۹۶ م	۴۹۹ م	۳ سال	*	*
(پادشاهی دوباره)	قباد یکم		کُباد یکم کواذ یکم	۴۹۹ م	۵۳۱ م	۳۲ سال	پیروزدخت (با خواهر خود) نیواندخت	*
۲۲	خسرو یکم		انوشیروان عادل خسرو انوشیروان خسرو دادگر	۵۳۱ م	۵۷۹ م	۴۸ سال	کِیِن اُفِمیا
۲۳	هرمز چهارم		اورمزد چهارم هرمیزد چهارم	۵۷۹	۵۹۰	۱۱ سال	*	*
۲۴	خسرو دوم		خسرو پرویز اَپرویز	۵۹۰ م	۵۹۰ م	چند ماه	شیرین مریم (دختر قیصر موریکیوس) گردیه (زن و خواهر بهرام چوبین)
۲۵	بهرام ششم		بهرام چوبین وهرام چوبینه وهرام ششم	۵۹۰ م	۵۹۱ م	۱ سال	گردیه (با خواهر خود)	*
۲۶	ویستهم		گستهم بیستام ویستاخم	۵۹۱ م	۵۹۵ م	۴ سال	*	*
(پادشاهی دوباره)	خسرو دوم		خسرو پرویز اَپرویز	۵۹۱ م	۶۲۸ م	۳۷ سال	شیرین مریم (دختر قیصر موریکیوس) گردیه(زن و خواهر بهرام چوبین)
۲۷	قباد دوم		شیرویه کواذ دوم	۶۲۸ م	۶۲۸ م	چند ماه	انزوی (رومی)	*
۲۸	اردشیر سوم		اَرْتَخْشْثْرَ سوم	۶۲۸ م	۶۳۰ م	۲ سال	*	*
۲۹	شهربراز		فرُخان شهروَراز شهرگراز	۶۳۰ م	۶۳۰ م	۴۰ روز	پوراندخت میهَران
۳۰	خسرو سوم		*	۶۳۰ م	۶۳۰ م	چند ماه	*	*
۳۱	جوانشیر		*	۶۳۰ م	۶۳۰ م	چند ماه	*	*
۳۲	پوراندخت		بوراندخت بوران پوران	۶۳۰ م	۶۳۱ م	۱ سال	شهربراز	*
۳۳	پیروز دوم		گشتاسب جشنسده گشسب بنده	۶۳۰ م	۶۳۰ م	چند ماه	*	*
۳۴	آزرمیدخت		آزرم آزرمی	۶۳۰ م	۶۳۱ م	چند ماه	*	*
۳۵	هرمز ششم (هرمز پنجم)		اورمزد ششم هرمیزد ششم	۶۳۰ م	۶۳۲ م	۲ سال	*	*
۳۶	خسرو چهارم		فرخزاد خسرو خوره‌زاذ خسرو خوره‌زاد خسرو	۶۳۰ م	۶۳۲ م	۲ سال	*	*
۳۷	یزدگرد سوم		یزدیگرد سوم جزدگرد سوم	۶۳۲ م	۶۵۱ م	۱۹ سال	*	*
فتح ایران توسط اعراب در سال ۶۵۱ م	*	*	*	*	*	*	*
۳۸	پیروز سوم		فیروز سوم	۶۵۱ م	۶۷۹ م	۲۸ سال	*	*
۳۹	نرسی (نوه یزدگرد سوم)		نرسه نرسیه	۶۷۹ م	نامشخص	نامشخص	*	*

شجره نامه

اردشیر بابکان ۲۴۱–۲۲۴ میلادی

شاپور یکم ۲۷۲–۲۴۱

هرمز یکم ۲۷۳–۲۷۳

بهرام یکم ۲۷۶–۲۷۳

نرسه ۳۰۲–۲۹۳

بهرام دوم ۲۹۳–۲۷۶

هرمز دوم ۳۱۰–۳۰۲

بهرام سوم ۲۹۳

آذر نرسه ۳۰۹

شاپور دوم ۳۷۹–۳۱۰

اردشیر دوم ۳۸۳–۳۷۹

شاپور سوم ۳۸۸–۳۸۳

بهرام چهارم ۳۹۹–۳۸۸

یزدگرد یکم ۴۲۱–۳۹۹

بهرام گور ۴۳۹–۴۲۱

یزدگرد دوم ۴۵۷–۴۳۹

هرمز سوم ۴۵۹–۴۵۷

پیروز یکم ۴۸۴–۴۵۹

بلاش ۴۸۸–۴۸۴

جاماسپ ۴۹۹–۴۹۷

قباد یکم ۴۹۷–۴۸۸ بار نخست ۵۳۱–۴۹۹ بار دوم

خسرو انوشیروان ۵۷۹–۵۳۱

هرمز چهارم ۵۹۰–۵۷۹

قباد

خسرو پرویز ۵۹۰ بار نخست ۶۲۸–۵۹۱ بار دوم

خسرو سوم ۶۳۰

شهریار شاهزاده

قباد دوم ۶۲۸

جوانشیر ۶۳۰

پوراندخت ۶۳۱–۶۳۰

آزرمی دخت ۶۳۱

فرخزاد خسرو ۶۳۲–۶۳۱

یزداندار شاهزاده

یزدگرد سوم ۶۵۱–۶۳۲

اردشیر سوم ۶۳۰–۶۲۸

دختر

پیروز سوم ۶۷۷–۶۵۱

مهران جشنسده

نرسی (نوه یزدگرد سوم) نامشخص-۶۷۷

پیروز دوم ۶۳۰

جستارهای وابسته

• تاریخ ساسانیان
• سکه‌های ساسانی
• ساسانیان

منابع

• آورزمانی، فریدون. «بررسی سکه‌های ساسانی». ماهنامهٔ فروهر (تهران: سازمان انتشارات فروهر)، ش. ۳۲۰ (مرداد و شهریور ۱۳۶۹). 
• بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد. تاریخ بلعمی. تهران: کتابفروشی زوار، ۱۳۵۳. 
• پورداوود، ابراهیم. آناهیتا، پنجاه گفتار پورداوود. تهران: مؤسسهٔ انتشارات امیرکبیر، ۱۳۴۳. 
• پیرنیا، حسن. تاریخ باستانی ایران. تهران: انتشارات دنیای کتاب، ۱۳۶۲. 
• چراغعلی، ملک ایرج. «سکه‌های ساسانی». نشریه انجمن فرهنگ ایران باستان، ش. ۱۵ (اسفند ۱۳۵۲). 
• زرین‌کوب، عبدالحسین. تاریخ مردم ایران، پیش از اسلام. تهران: مؤسسهٔ انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۴. 
• زرین‌کوب، عبدالحسین. روزگاران. چاپ دوازدهم. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۹۰. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۶۹۶۱-۱۱-۱-. 
• شریفی، محمد. محمد‌رضا جعفری. فرهنگ ادبیات فارسی‌. تهران: فرهنگ نشر نو و انتشارات معین، ۱۳۸۷. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۷۴۴۳-۴۱-۸. 
• کریستن سن، آرتور. ایران در زمان ساسانیان. ترجمهٔ رشید یاسمی. تهران: مؤسسهٔ انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۷. 
• مشیری، ملک ایرج. «سکه‌های ساسانی». نشریه انجمن فرهنگ ایران باستان، ش. ۱۵ (اسفند ۱۳۵۲). 
• طبری، محمد بن حریر. تاریخ طبری، جلد دوم. ترجمهٔ ابولقاسم پاینده. تهران: انتشارات اساطیر، ۱۳۶۲.