فهرست ایزدان ایرانی

آنچه اقوام آریایی (هندوایرانی) را در هزارهٔ دوم پیش از میلاد از تمامِ اقوام جهان باستان متمایز می‌سازد آن است که اینها برخلاف دیگر اقوام جهان هیچگونه عقاید بت پرستانه نداشتند بلکه خدایانشان عموما ذاتهایی بودند که ما آنها را «مظاهر طبیعت» می‌نامیم. مهمترین خدایان آریایی خورشید، ماه، سیارات، آذرخش و طوفان بودند و عموما با القاب دَیوا (پارسی باستان: دَیوا-/daiva-٬ اوستایی:دَئیووا-/ daēuua-) و اَهورا (سانسکریت: اَسورا) مورد ستایش قرار می‌گرفتند. در فهرست زیر مهمترین ایزدان آریایی ایرانی آمده است.

فهرست ایزدان ایرانی

نام امروزی	نام اوستایی	نام پارسی باستان	نام پارسی میانه	شرح
ناهید	-	آناهیتا (Anāhitā)	آناهید (ANĀHĪD)	ایزدبانوی آب و باران و باروری است. «اَرِدوی سورا آناهیتا» (Arədvī Sūrā Anāhitā) ایزد معروف زرتشتی است که سورا بمعنای نیرومند و آناهیتا بمعنای ناآلوده (پاک و بی‌آلایش) است. همچنین آناهیتا همتای ایرانی آفرودیت، الههٔ عشق و زیبایی در یونان به شمار می­رود.
مِهر	میثره (Miθra)	میترا (Mitra)	-	از کهن‌ترین ایزدان ایرانی و هندی پیش از ظهور زرتشت است.
ایندرا	-	-	-	ایزد جنگاوری. در اوستا برابر با دیو آمده است.
آذر	آتَر (ātar)	-	-	آتش. ایرانیان به چهار آخشیج (عنصر) آب، باد، خاک و آتش توجه بسیار داشتند و آنها را می‌ستودند. در این میان آتش بیش از سه‌دیگر این آخشیجها در میان ایرانیان جای داشت.
بهرام	ورثرَینه (Vərəθraγna)	-	وَرَهران (Warahrān) یا وَهران (Wahrān)	ایزد پیروزی.
وای	وایو (Vāyu)	-	-	ایزد باد.
تیر	تیشتریه (Tishtrya)	-	تیشتر (Tishtar)	ایزد نگهبان باران
هوم	هئومه (Haoma)	-	-	نام نوعی شراب که که به ویژه در میان روحانیان ایرانی پیش از دوران زرتشت به کار میرفت.

واژگان و مفاهیم هم‌ریشه در ادیان هندوایرانی

فهرست زیر واژگان و مفاهیم هم‌ریشه را در ادیان هندوایرانی نشان می‌دهد که از راه تحلیل زبان‌شناسی در ریگ‌ودا و اوستا گردآوری شده‌است.

واژهٔ هندوایرانی	واژهٔ ودایی	واژهٔ اوستایی	معنی مشترک
*اَپ (ap)	آپ (āp)	آپ (āp)	"آب،" آپاس (āpas) "آب‌ها"
	آپام نپات (Apām Napāt)	آپام نپات	"سرچشمهٔ آب‌ها"
*اَریامَن (aryaman)	اریامن	ائیریامن	"رامش‌دهندهٔ آریایی‌ها"
*رتا (rta)	رتا (rta)	اَشَه/اَرتَه (asha/arta)	"راستی و درستی"
*اَثَر-وَن- (athar-van-)	اَثَروَن	اَثرَوُوَن (āϑrauuan)	"پیشوا"؛ با واژهٔ اوستایی آذر (-ātar) بمعنای "آتش" اشتباه نشود.
*اَزی (azi)	اَهی	اَژی	"اژدها، مار"، "افعی"
*دَیوا (daiva)	دیوا	دَئیووَه (daēuua)	نام خدا یا ایزد نزد اقوام هندوایرانی
*مَنو (manu)	مَنو	مَنو	"بشر، انسان"
*می-ترا- (mi-tra-)	میترا	میثرَه (Miθra)	"سوگند، عهد و پیمان"
*اَسورا (asura)	اسورا	اهوره	نام خدا یا ایزد نزد اقوام هندوایرانی
*سَروَتات (sarvatāt)	سَروَتات	هَئورووَتات (Hauruuatāt)	"بی عیب و نقص"، "فرآراستگی"؛ هَئورووَتات در فارسی امروز، خرداد که نام سومین ماه از سال خورشیدی است.
*سَرَس-وَنتِ-یه (saras-vnt-ih)	سَرَسوَتی	هَرَخوائیتی (Haraxᵛaitī) (اَرِدوی سورا آناهیتا)	رودی بحث‌انگیز (معمولا افسانه‌ای پنداشته می‌شود)، ایزد رودخانه
*سو-مَه- (sau-ma-)	سوما (soma)	هَئومَه (haoma)	نام درختی است.
*سوَ(ه)ر- (sva(h)r-)	سوَر	هوَر، خوَر	آفتاب، خورشید؛ هم‌ریشه با واژهٔ یونانی هِلیوس، لاتین sol
*ور-ترَه- (vr-tra-)	ورتره- (Vrtra-)	ورثرَه (vərəθra) (مقایسه شود با ورثرَینَه (Vərəθraγna))	"رهگیر"؛ ورثرینه همان بِهرام در فارسی امروز است.
*یاما (yama)	یاما	ییمَه (Yima)	پسر ایزد آفتاب ویوَسوَنت/ویووَه‌هووَنت Vivasvant/Vīuuahuuant، همان جمشید پادشاه پیشدادی
*یج-نا- (yaj-na-)	یجنا	یسنه، خویشاوند است با: یَزَتَه	"پرستش، قربانی، نذر"

جستارهای وابسته

• اساطیر ایرانی
• مهرپرستی
• مزدیسنا

منبع

• دانشنامه ایرانیکا، سرواژگان «INDO-IRANIAN RELIGION»٬ «DAIVA»٬ «ANĀHĪD»٬ «MITHRA»٬ «INDRA»٬ «BAHRĀM (1)»