محمدتقی دانش‌پژوه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
محمد تقی دانش‌پژوه
Tqdn.jpg
زادروز ۳۰ فروردین ۱۲۹۰
آمل، مازندران
درگذشت ۲۷ آذر ۱۳۷۵
تهران
آرامگاه قطعه هنرمندان بهشت زهرا
محل زندگی ایران
ملیت ایرانی ایران
پیشه مترجم
نویسنده
دانشنامه نویس
موسیقی دان
خاورشناسان
نهاد مدرسه سپهسالار
دانشگاه تهران
لقب پدر علم نسخه شناسی ایران
فرزندان محمد و فاطمه دانش‌پژوه
والدین میرزا احمد درکایی دیلارستاقی


محمد تقی دانش‌پژوه (۳۰ فروردین ۱۲۹۰، آمل - ۲۷ آذر ۱۳۷۵، تهران)[۱] نویسنده، موسیقی‌دان، مترجم مصحح، خاورشناسان و نسخه‌پژوه ایرانی و عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی ایران، استاد دانشگاه تهران و پدر علم نسخه‌شناسی بود.[۲][۳]

تولد و کودکی[ویرایش]

محمدتقی دانش‌پژوه در ۳۰ فروردین سال ۱۲۹۰، در منطقه دلارستاق آمل متولد گردید. پس از سپری کردن دوران کودکی، تحصیلات مقدماتی را نزد پدر آغاز کرد. محمدتقی دانش‌پژوه پس از سپری کردن دوران کودکی تحصیل آغاز کرد و مقدمات ادبی را پس از خواندن قرآن کریم، دیوان حافظ و نصاب الصبیان را فراگرفت. وی در این بین نیز زبان فرانسوی را یادگرفت.[۴]

هجرت به قم[ویرایش]

دانش‌پژوه در سن هجده سالگی با درگذشت پدر برای ادامه تحصیل راهی شهر قم گردید تا از جلسات درس و بحث علمای فقه آن مرکز علمی استفاده کند. او در قم و سپس در تهران نزد علمایی چون مرعشی نجفی، میرزا ابوالفضل گلپایگانی، میرزا هاشم آملی، میرزا مهدی آشتیانی و سید محمد مشکات بهره علمی برد و به تکمیل تحصیلات خود پرداخت و در ۱۳۲۰ از دانشگاه تهران لیسانس گرفت و در دانشگاه به همراه ایرج افشار، عباس زریاب خویی و منوچهر ستوده به خدمتگزاری فرهنگ ایران پرداخت. پس از دو سال اقامت، به سبب گرفتاری‌های زندگی نتوانست در قم بماند و به شهر آمل برگشت و نزد عالمان این شهر به تحصیل پرداخت.[۵]

در تهران[ویرایش]

دانش‌پژوه در سال ۱۳۱۶ راهی تهران شد. چهار سالی در مدرسه سپهسالار قدیم به تحصیل پرداخت، سپس دوره دانشکده معقول و منقول را در مدرسه سپهسالار جدید مدرسه عالی شهید مطهری و دانشسرای عالی را طی کرد تا اینکه سر از دانشکده الهیات دانشگاه تهران درآورد و در سال ۱۳۲۰ به اخذ درجه لیسانس از این دانشگاه نائل آمد. پس از فارغ‌التحصیل شدن به عنوان کمک کتابدار در کتابخانه دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران مشغول به کار شد. لیسانس حقوق دانش‌پژوه به او اجازه داد تا به عنوان رئیس کتابخانه دانشکده ادبیات موقعیت خود را تحکیم بخشد. در سال ۱۳۳۲ به ریاست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران منصوب گردید و در سال ۱۳۴۳ مشاور فنی کتابخانه مرکزی و در سال ۱۳۲۶ عضو کمیته علمی آن شد. محمدتقی دانش‌پژوه از سال ۱۳۳۴ در دانشکده الهیات دانشگاه تهران به تدریس مشغول شد.[۶]

تحقیق و توسعه نسخه شناسی[ویرایش]

محمدتقی دانش‌پژوه پدر علم نسخه شناسی موسیقی قدیم ایرانی و از بزرگ‌ترین کتاب شناسان ایران در جهان علم و دانش بود. کتاب «فهرست آثار دانشمندان ایرانی واسلامی درغنا و موسیقی» وچند مقاله دیگر در این باب از آثار چاپ شده اوست.[۷]

سفر به اروپا و آمریکا[ویرایش]

ورود محمدتقی دانش‌پژوه به دانشگاه سرآغاز ورود او به عرصه تحقیق و پژوهش بود. او در همین راستا و به منظور کسب اطلاعات کتاب‌شناسی و نسخه شناسی به دستور دانشگاه تهران به شهرهای بغداد، نجف، کربلا و کاظمین در کشور عراق و شهرهای مدینه و مکه در عربستان سعودی در سال ۱۳۴۵ و به شهرهای مسکو، لنینگراد سابق، تفلیس، دوشنبه، تاشکند، بخارا، سمرقند و باکو در شوروی سابق و شهرهای پاریس و مونیخ، لین، اوترخت و استانبول در اروپا و شهرهای کمبریج، بوستون، پرنیسول، ان آربر میشینگان، شیکاگو و نیویورک در آمریکا سفر کرد. یادداشتهایی که در این سفرها برداشت آنچه مربوط به کشورهای عربی و اروپایی بود در نشریه کتابخانه مرکزی چاپ شده است و یادداشت‌هایش دربارهٔ نزدیک به شش هزار کتاب در مجلد هشتم نشریه کتابخانه مرکزی چاپ شده است. دانش‌پژوه در بسیاری از مجامع بین‌المللی و ایران‌شناسی عضویت و همکاری داشت که انجمن دوستداران کتاب ایران، کمیته ملی کتابشناسی، کمیته ملی تأسیس بایگانی کشور، انجمن فلسفه و علوم انسانی، کنگره تحقیقات ایرانی، مجله راهنمای کتاب، انجمن تاریخ طب و علوم، شورای ارزشیابی نسخه‌های خطی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، مجلس شورای ملی و مجلس سنا، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و فرهنگستان زبان و ادب فارسی از آن جمله‌اند.[۸]

درگذشت[ویرایش]

وی سرانجام در روز ۲۷ آذر سال ۱۳۷۵، در تهران درگذشت و در قطعه هنرمندان بهشت زهرا در کنار یاران و دوستانش عباس زریاب خویی، محمدجواد مشکور، احمد تفضلی و دیگران به‌خاک سپرده شد.[۹]

آثار[ویرایش]

  • ذخیره خوارزمشاهی (جلد ۱ و ۲)، اسماعیل بن حسن جرجانی، ایرج افشار (به اهتمام)، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، تهران: المعی
  • استرآبادنامه (سه سفرنامه، وقفنامه و سرگذشت)، ایرج افشار (به اهتمام)، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، مسیح ذبیحی (به اهتمام)، تهران: امیرکبیر
  • مجمل الحکمه: ترجمه گونه‌ای کهن از رسائل اخوان الصفا، ایرج افشار (گردآورنده)، محمدتقی دانش‌پژوه (گردآورنده)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
  • جامع التواریخ: قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان، رشیدالدین فضل‌الله، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، محمد مدرسی (به اهتمام)، تهران: علمی و فرهنگی
  • نوادر التبادر لتحفه البهادر، محمدبن ایوب دنیسری، ایرج افشار (گردآورنده)، محمدتقی دانش‌پژوه (گردآورنده)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
  • دستورالجمهور یا مناقب سلطان العارفین ابویزید طیفور، احمدبن حسین خرقانی، ایرج افشار (به اهتمام)، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، تهران: انجمن ایرانشناسی فرانسه در ایران، میراث مکتوب وابسته به مرکز نشر میراث مکتوب
  • المنطق، حدود المنطق، عبدالله بن داودیه ابن مقفع، حبیب بن بهریز ابن بهریز، محمدتقی دانش‌پژوه (مترجم)، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران
  • جامع التواریخ، قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان، سیف‌الله فضل‌اللهی، محمدتقی دانش‌پژوه (مترجم)، محمد مدرسی زنجانی (مترجم)، تهران: علمی و فرهنگی
  • وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی از تاریخ تشکیل این سلسله تا مرگ سلطان سنجر، عباس اقبال آشتیانی، یحیی ذکاء (به اهتمام)، محمدتقی دانش‌پژوه (به اهتمام)، تهران: دانشگاه تهران
  • نوادر التبادر لتحفه البهادر، محمدبن ایوب دنیسری، ایرج افشار (گردآورنده)، محمدتقی دانش‌پژوه (گردآورنده)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
  • ترجمه النکت الاعتقادیة از شیخ مفید
  • ترجمه مصادقةالاخوان از ابن‌بابویه رازی
  • الرسالةالمعینیة خواجه طوسی (یادبود خواجهٔ طوسی)
  • تبصره ابن سهلان ساوی به فارسی با دو رساله در منطق
  • دو رساله دربارهٔ آثار علوی
  • معتقد الامامیه
  • اخلاق محتشمی از خواجهٔ طوسی
  • کسر اصنام الجاهلیة از صدرالدین محمد القوامی الشیرازی
  • تحفه در اخلاق و سیاست متن فارسی سده هشتم
  • النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی از شیخ طوسی (عربی با ترجمه فارسی کهن)
  • ترجمه مختصر نافع از محقق حلی
  • زبدة التواریخ (تاریخ اسماعیلیه به فارسی)
  • کتاب الاسرار و سرّ الاسرار از ابوبکر محمد بن زکریا رازی
  • تصحیح کتاب «مفتاح الطب و منهاج الطلاب» (کتاب برگزیدهٔ سال)
  • فهرست کتابخانهٔ اهدایی آقای سید محمود مشکوة به کتابخانه دانشگاه تهران در هیجده مجلد
  • فهرست کتابخانه دانشکده حقوق
  • فهرست کتابخانه دانشکده ادبیات (نسخه‌های خطی)
  • فهرست کتابخانه سپهسالار
  • فهرست کتابخانه دانشکده الهیات

انتشارات و سخرانی[ویرایش]

دانش‌پژوه به همراه ایرج افشار، منوچهر ستوده، مصطفی مقربی و عباس زریاب خویی نشریه فرهنگ ایران زمین را بنیان نهاد و از فروردین ۱۳۳۲ تا ۱۳۶۲ این مجله را منتشر می‌کرد. دانش‌پژوه در طول این سال‌ها علاوه بر تدریس و سفرهای تحقیقاتی و فهرست و معرفی نسخه‌ها در کنگره جهانی ایران‌شناسی سال ۱۳۴۵ و کنگره‌های بنیاد ایران‌شناسی رشیدالدین فضل‌الله همدانی در سال ۱۳۴۸ سعدی و حافظ در شیراز و شیخ طوسی در مشهد ۱۳۴۸ و ابوالفضل بیهقی ۱۳۴۹ و ابوریحان بیرونی ۱۳۵۲ و ناصرخسرو ۱۳۵۳ و فارابی شرکت داشته و سخنرانی کرده است و در سمینارها و کنگره‌های کراچی و راولپندی شرکت نمود و مقاله و گفتار داشته است.[۱۰]

شب دانش‌پژوه[ویرایش]

بزرگداشت و شب محمد تقی دانش‌پژوه توسط مجله بخارا با همکاری مؤسسه فرهنگی هنری ملت، دایره‌العمارف بزرگ اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، گنجینه پژوهشی ایرج افشار و میراث مکتوب چهارشنبه ۲۰ آذر ماه ۱۳۹۲ با با حضور چهره‌هایی مانند مصطفی محقق داماد، کامران فانی، عبدالله انوار، داوود موسایی، نوش‌آفرین انصاری، اکبر ایرانی و فریبا افکار در ساختمان کانون زبان فارسی برگزار شد.[۱۱]

منابع[ویرایش]