ماده‌باوری تاریخی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

ماده‌گرایی تاریخی یا ماتریالیسم تاریخی یعنی درک و تحول و برخورد ماتریالیستی و دیالکتیکی با جامعه و تاریخ بشری؛ ماتریالیسم تاریخی بخش جدایی‌ناپذیر از فلسفه مارکس است. كارل ماركس (1818-1880) يكي از بزرگترین متفکران هزاره‌ی دوم میلادی، در دوران اوج رونق فلسفه هگل، فعالیت علمی خویش را در دانشگاه برلین آغاز کرد و در تکوین شخصیت علمی او دو دسته افکار، یکی اندیشه های هگل که زیربنای فلسفه‌ و آثار او را تشکیل داده است و دیگری اندیشه های هگلی‌های جوان که علی رغم وفاداری به سنت هگلی به بسیاری از جوانب نظام فلسفی او انتقاد داشتند، تأثیر گذار بود. ماتریالیسم تاریخی علمی است که عام‌ترین و بنیادین‌ترین قوانین مربوط به "فرگشت" جامعهٔ انسانی و راه‌های دگرگونی آن را بیان می‌کند؛ در حقیقت بیانِ "دیالکتیک"ی ماتریالیسم در زندگی اجتماعی، و به عبارتی همان چگونگیِ فرگشتِ تاریخِ جامعه است، که آن هم اولین بار توسط هگل بیان شد. رویکرد دیالکتیکی هگل مورد اهتمام و استفاده‌ی جدی مارکس واقع شد، در حالی که رویکرد ایده‌آلیستی وی مورد نقد وی بوده است.[۱]به علاوه نگرش دینی هگل مورد انتقاد مارکس قرار گرفته و تحت تأثیر فوئرباخ رویکردی الحادی اتحاذ کرده است. کما این که در ماده گرایی و ماتریالیسم نیز از فوئرباخ و انتقادهایی که نسبت به نظام ایده گرای هگل داشته تأثیر پذیرفته است. لودویک فرئرباخ به عنوان یک هگلی جوان، به برخی از دیدگاه های هگل به خصوص تأکید بیش از اندازه او بر آگاهی و روح چامعه انتقاد داشت و بر مادی گرایی تأکید می نمود. نقد فرئرباخ به نگرش دینی هگل و رویکرد الحادی اواز همن منظر فلسفه مادی گرایی او بود.[۲]البته مارکس هم چون هگل بر فوئرباخ نیز خرده می گرفت و تأکید بیش از حد اندازه وی بر دین و اعتقادات ومادی گرایی غیر انقلابی او را که تنها جنبه ذهنی داشت و فاقد نمود عملی کارآمد بود را مورد نقد قرار می داد. صرف نظر از سهم بنیادین هگل در رویکرد دیالکتیکی و سهم فوئرباخ در مادی گرایی که بر روی هم اساس ماتریالیسم دیالکتیکی مارکس را تشکیل داده است؛ مارکس در مادی اندیشی و به ویژه رویکرد اقتصادی خود در تفسیر جامعه و تاریخ، از اندیشه های اقتصاددانان سیاسی از جمهل آدم اسمیت، جرمی بنتام و دیوید ریکاردو تأثیر پذیرفته است. این فرض بنیادین که کار سرچشمه همه ثروت ها است و نظریه ارزش کار به عنوان یکی از ارکان نظام فلسفی مارک تحت تإثیر آراء ایشان بوده است. البته مارک نسبت به این اندیشمندان هم انتقاد داشت. از دید وی اقتصاددانان سیاسی مذکور اگر چه بر معایب نظام سرمایه داری اذعان داشتند اما معایب موجود را ذاتی نظام سرمایه داری و جز گریزناپذیر ان می دانستند و بر ضرورت نیاز به یک دگرگونی ریشه ای در نظام اقتصادی موجود تأکید نکرده و به اصطلاح نگرش غیرانقلابی داشتند.[۳] به علاوه همچون آگوست کنت، سعی در تحلیل علمی پدیده ها داشت و از تفسیر حکمی و فلسفی آنها عدول می کرد. به همین سبب هم شاید نتوان اندیشه های مارکس را در شمار فلسفه قلمداد کرد. از این حیث شاید بهتر باشد مارکس را یک جامعه شناس تاریخی در نظر داشته باشیم تا فیلسوفی نظریه پرداز درباره تاریخ قلمداد نماییم. او به شدت در پی دگرگونی و انجام اصلاحات در جامعه بود و از این حیث علاوه بر اقتصاددانان سیسای پیشین از مکتب بنتام و رویکرد اقتصادی وی نیز موثر بود.[۴] چنان که پیدا است، آرا مارکس، آمیزه ای پررنگ از فلسفه ایده آلیستی آلمان، عقل گرایی و سوسیالیسم فرانسه و اقتصاد سیاسی بریتانیا را در خود داشت. از این جهت، با وجود تلاش جدی او در راستای تفسیر و بلکه تغییر جهان با رویکردی کاملا متمایز که مجموعه نظرات او را به عنوان فلسفه جامعه درباره تاریخ تبدیل کرده است او را باید اندیشمندی دانست که دغدغه اصلی او فلسفه تاریخ نبوده و در راستای نقد نظام سرمایه داری چنین رهیافتی در پیش گرفته است.[۵] در همین جهت است که گفته شد بهتر است او را به عنوان جامعه شناسی تاریخی تلقی کرد تا فیلسوف تاریخ. اگر بخواهیم از از منظر جامعه شناسی تاریخی به نگرش مارکس نستب هب جامعه و تاریخ بنگریم، مارکس را باید یک جامعه شناس رایدگال و انقلابی دانست که قائل به ضورت انقلاب در جهت دگرگونی وضع موجود و ساختار اقتصاید و اجتماعی آن بود. مارکس منتقد نظام سرمایه داری مستقر بود و در راستای نقد نظام مذکور دستگاه فلسفی خود را بنا نهاد. وی با ابتناء بر تاریخ، رویکردی انتقادی درباره وضع موجود را را به سراسر تاریخ تعمیم داد و یک نظام ساختاری مبتنی بر اصالت و اولویت اقتصاد و امریت ابزار تولید بنا نهاد که آن را ماتریالیسم تاریخی نام نهاد.[۶]

واقعیت اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی یا تاریخی دارای پیچیدگی نامحدودی است. برای بدست آوردن واقعیتی اینچنین متغیر و پیچیده، فقط می‌توان از ساده کردن آن توسط یک شِما (طرح کلی) استفاده کرد؛ و اگر این کار به‌طور کامل پاسخگو نبود، باید دینامیک محرک آن را فهمید. این همان کاریست که مارکس بوسیلهٔ تئوری ماتریالیسم تاریخی‌اش انجام داد: فهم‌پذیر ساختن توسعهٔ تاریخی بشر بدون اینکه در دام ساده انگاری بیفتد. مِتُد (روش) مارکس آنچنان که وی آنها را تعریف می‌کند، وسیله‌ای برای فهم بهتر است. اصول جزمی ای نیست برای از برداشتن و به کار بستن بدون تطبیق دادن با وضعیت مشخص.

تعاریف و توضیحات[ویرایش]

ماتریالیسم تاریخی ابزاری است برای فهم نظام سرمایه داری که مبتنی بر اصالت و اولویت اقتصاد و امریت ابزار تولید است. این ابزار یکی از راه های فهم گذشته، حال و آینده بشر با استفاده از اقتصاد و ابزارهای تولیدی است. ماتریالیسم تاریخی (به انگلیسی: Historical Materialism) روشی برای تحلیل جامعه، اقتصاد، و تاریخ می‌باشد که بار اول توسط کارل مارکس مطرح شد.

مارکس خودش از این اصطلاح استفاده نکرد و بجای آن از عنوان تصور ماتریالیسی از تاریخ (به انگلیسی: the materialist conception of history) استفاده می‌کرد. ماتریالیسم تاریخی به‌دنبال عواملی که باعث توسعه و تغییر در نحوه تأمین ضروریت‌های معاش در جوامع انسانی می‌شود، می‌گردد. در این نظریه ویژگی‌های جامعه مانند طبقات اجتماعی، ساختارهای سیاسی و ایدئولوژی‌ها نتیجه فرعی فعالیت‌های اقتصادی جامعه قلمداد می‌شوند. کارل مارکس در پیشگفتار کتاب «در نقد اقتصاد سیاسی» چنین بیان می‌کند:[۷]

تحقیقاتم در این زمینه مرا به این نتیجه رساند که نه مناسبات حقوقی و نه اشکال سیاسی هیچ‌یک را نمی‌توان به تنهائی، یا بر پایه خود یا بر پایه باصطلاح فرایند شکوفا شدن عام ذهن بشر، درک کرد. بلکه، برعکس، این مناسبات و اشکال ریشه در شرایط مادی حیات - که کل آنها را هگل، به پیروی از سرمشق متفکرین انگلیسی و فرانسوی قرن هیجدهم، مشمول و مدلول اصطلاح «جامعه مدنی» قرار می‌دهد - دارند؛ اما آناتومی این جامعه مدنی را باید در اقتصاد سیاسی جستجو کرد. مطالعه اقتصاد سیاسی را در پاریس شروع کردم. اما به دستور آقای گیزو [، وزیر کشور،] از آنجا تبعید شدم، به بروکسل نقل مکان کردم و مطالعات اقتصادیم را در این شهر ادامه دادم. نتیجه کلی که به آن رسیدم، و از آن پس به اصل راهنمای من در مطالعات بعدیم تبدیل شد، بطور خلاصه به شرح زیر است:
انسان‌ها در روند تولید اجتماعی موجودیت خود ناگزیر با یکدیگر وارد مناسباتی می‌شوند. این مناسبات، مناسبات تولیدی آنهاست، که از خواست و اراده ایشان مستقل و متناظر با مرحله معینی از رشد نیروهای تولیدی آنهاست. مجموعه این مناسبات ساختار اقتصادی جامعه یعنی آن زیربنای واقعی را تشکیل می‌دهد که بر آن روبنائی حقوقی و سیاسی سر برمی‌کشد، و متناظر با آن اشکال معینی از آگاهی اجتماعی شکل می‌گیرد. شیوه تولید حیات مادی انسان‌هاست که چند و چون پروسه کلی حیات اجتماعی، سیاسی و فکری آنها را تعیین می‌کند. آگاهی انسان‌ها نیست که چگونگی موجودیت‌شان را تعیین می‌کند، بلکه چگونگی موجودیت اجتماعی آنهاست که آگاهی‌شان را تعیین می‌کند. در مرحله‌ای از پروسه رشد جامعه، نیروهای تولید مادی آن با مناسبات تولیدی یا مِلکی (که صرفاً اصطلاحی حقوقی برای بیان همان مناسبات تولیدی است) موجودش، که تا آن زمان چارچوبی برای عملکرد این نیروها فراهم می‌آورده‌اند، دچار تناقض می‌شوند، و این مناسبات از اشکالی برای رشد نیروهای تولیدی مبدل به قیودی بر دست و پای آنها می‌شوند. آنگاه دوران انقلاب اجتماعی فرامی‌رسد. تغییر شالوده اقتصادی جامعه دیر یا زود به تحول کل روبنای عظیم آن می‌انجامد.
در بررسی این گونه تحولات همواره باید تمیز گذارد میان تحول مادی شرایط اقتصادی تولید، که با دقت علوم طبیعی قابل تعیین است، و اشکال حقوقی، سیاسی، مذهبی، هنری، فلسفی، و در یک‌کلام ایدئولوژیکی که انسان‌ها در قالب آن بر این تعارض آگاهی می‌یابند و با مبارزهٔ خود کار آن را یکسره می‌کنند. همان‌طور که هیچ‌کس را بر مبنای آنچه خود دربارهٔ خویش می‌گوید قضاوت نمی‌کنند، چنین دوره تحولی را نمی‌توان بر مبنای آگاهی خود این دوره قضاوت کرد. بلکه، برعکس، این آگاهی را باید بر مبنای تناقضات حیات مادی، بر مبنای تعارض موجود میان نیروهای تولیدی اجتماعی و مناسبات تولیدی، توضیح داد.

از زمان مارکس این نظریه توسط بسیاری از متفکران مارکسیستی اصلاح و گسترش یافته‌است و امروزه اشکال گوناگونی پیدا کرده‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. فلسفه تاریخ، رضوی، سیدابوالفضل، صفحه 142.
  2. ویسنت، اندرو، ایدئولوژی های مدرن سیاسی، ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران، انتشارات قفنوس، 1378، ص229-231.
  3. ریترز، جورج، نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، انتشارات علمی، 1385، ص25-29.
  4. والش، دبلیو، اچ، مقدمه ای بر فلسفه تاریخ، ترجمه ضیاء الدین علایی طباطبایی، انتشارات امیرکبیر، 1363، ص174.
  5. استنفورد، مایکل، درآمدی بر تاریخ پژوهی، ترجمه مسعود صادقی، تهران، انتشارات سمت و دانشگاه امام جعفر صادق، 1384، ص416.
  6. تاریخ فلسفه شرق و غرب، جلد دوم، تاریخ فلسفه غرب، هیأت نویسندگان، زیر نظر سروپالی رادا کریشنال، ترجمه جواد یوسفیان، تهران، سازمان انتشارات آموزش انقلاب اسلامی، 1367، ص384-389.
  7. ترجمه فارسی پیشگفتار کتاب در نقد اقتصاد سیاسی

پیوند به بیرون[ویرایش]