نبرد گوگمل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۶°۲۲′ شمالی ۴۳°۱۵′ شرقی / ۳۶.۳۶° شمالی ۴۳.۲۵° شرقی / 36.36; 43.25

نبرد گوگمل
نبرد گوگمل

زمان یکم اکتبر 331 قبل از میلاد مسیح
مکان گوگمل
نتیجه پیروزی ارتش مقدونیه
علت جنگ لشگرکشی اسکندر مقدونی به قلمرو هخامنشی
جنگندگان
سپاه هخامنشی ارتش مقدونیه
فرماندهان
داریوش سوم
بسوس
مازه
ارنتوبات
آتروپات
اسکندر سوم مقدونی
هفستیون
کراتروس
پارمنیون
فیلوتاس
پردیکاس
آنتی گنوس
کلیتوس
نی کانور
سلوکوس
آریستون
سنوس
نیروها
تقریبا 53 تا 100 هزار نفر[۱] تقریبا 47000 نفر[۲]

نبرد گوگمل در یکم اکتبر سال 331 قبل از میلاد بین امپراتوری هخامنشی به فرماندهی داریوش سوم و مقدونیه به فرماندهی اسکندر مقدونی ،در طول جنگ های اسکندر که در سال های 323 تا 335 قبل از میلاد مسیح در اوج خود قرار داشت رخ داد. [۳]

کلیات[ویرایش]

در ابتدا باید گفت که اکثر مورخین قدیم جنگ سوم و آخری داریوش با اسکندر را جدال اربیل نامیده اند. ولی از چندی به این طرف آنرا جدال گوگمل می نامند. پلوتارک می گوید: "جنگ بزرگ اسکندر با داریوش، برخلاف آنچه اکثر مورخین نوشته اند ، در گوگمل رخ داد نه در اربیل و این اسم به زبان فارسی به معنای خانه ی شتر است." ناپلئون اول راجع به این جنگ می گوید: "اسکندر لایق نام با افتخاری است که در مدت قرون عدیده جاویدان مانده ولی اگر در گوگمل شکست می خورد با داشتن دجله و فرات و کویرها در عقب و با فقدان قلعه یا استحکاماتی در این نواحی و دور بودن از مقدونیه به مسافت نهصد لیه (تقریبا 725 فرسنگ) چه می کرد؟"[۴]

صف آرایی طرفین[ویرایش]

در مورد جنگ سوم و آخری داریوش با اسکندر مضامین مختلفی وجود دارد.

آریان از قول آریستوبول گوید: به موجب نقشه ای که پس از جدال گوگمل به دست آمد ، ترتیب جنگی قشون داریوش چنین بود: در جناح چپ سواره نظام باختری و دهایی و رخجی صف بسته بودند و نزدیک آن سواره نظام و پیاده نظام پارسی که با هم مخلوط بودند. در جناح راست سل سوریان ، اهالی بین النهرین ، مادی ها ، پارتی ها، سکاها و پس از آن تپوری ها و گرگانی ها استاده بودند. در قلب، داریوش با تمام خانواده و نجبای ایران قرار گرفته بود و هندی ها و کاریان و آناپاست ها و تیراندازان آمارد در اطراف او بودند. [۵]

اسکندر خط جنگ را به شکل هلال درآورد تا به آسانی نتوان آن را محصور کرد و برای اینکه سپاهیان او از حمله ی ارابه های داس دار ایرانی مصون بمانند امر کرد سربازان دم سپرهایشان را تنگ به یکدیگر بچسبانند و در حین حمله ارابه ها نیزه ها را به سپرها بزنند تا اسبان آن ها رم کرده به طرف ایرانی ها برگردند. [۶]

شرح جنگ[ویرایش]

قشون داریوش و اسکندر از جاهای خود کنده به استقبال یکدیگر شتافتند و همین که دو لشکر در مقابل یکدیگر واقع شدند شیپورچی های طرفین شیپور حمله را دمیدند و از هر دو سپاه نعره ی جنگی برآمد. در ابتدا ارابه های داس دار ایرانی به شدت حمله ور شد و باعث وحشت در صفوف مقدونی ها گردید. به خصوص که مازه در راس سواره نظام ایران نیز به مقدونی ها حمله برده و عملیات ارابه ها را تقویت کرد. ولی مقدونی ها چنانکه اسکندر سپرده بود ، سپرهای خود را تنگ به یکدیگر چسبانده و نیزه هاشان را به سپرها زدند. بر اثر آن صدای مهیبی در فضا پیچید و اسبهای ارابه ها به وحشت افتاده و برگشتند و در صفوف ایرانی باعث اختلال گشتند.با این وجود بعضی از ارابه ها به صفوف مقدونی رسیدند و سربازان صفوف خود را گشودند تا ارابه ها بگذرند و بعد عده ای را با ضربت ها خراب کردند . ولی عده ای از ارابه ها به صفوف مقدونی برخورد کرد و تلفاتی به دشمن رسانید. توضیح آنکه دست های سربازان یا سر آنها را قطع و پیاده ها را از کمر به دو نیم کرد. پس از آن جدال مهیبی رخ داد. دو سپاه به قدری به هم نزدیک شدند که تیراندازان و فلاخن داران اسلحه ی خود را به کار برده بودند و می رفت که جنگ تن به تن در گیرد. در این مرحله جدالی سهمگین بین سواره نظام جناح راست مقدونی با سواره نظام جناح چپ ایرانی که در تحت فرماندهی داریوش بود شروع شد. همراه او هزار نفر سوار ممتاز و رشید بودند که تماما از اقربای او به شمار می رفتند و حاضر شده بودند در این روز مردانگی و مهر و محبتشان را به داریوش نشان دهند. این دسته ی ممتاز سینه ها را در جلوی تگرگ تیر که به سمت داریوش می بارید سپر کرده و می جنگیدند و عده ی زیادی از سپاهیان دلیر ملوفور(یعنی سپاهی که نوک نیزه هایشان به سیب طلایی منتهی می شد و از سواره نظام ممتاز پارسی به شمار می رفت) به دسته ی مزبور کمک می کردند. نزدیک این سواره نظام مردها و کوسی ها می جنگیدند و بلندی قامت آن ها جالب توجه بود. تمام این سپاهیان فریاد جنگی برآورده و با شدت به طرف مقدونی ها حمله کردند و از جهت فزونی عده مقدونی ها را در فشار گذاردند[۷] .

Batalla de Gaugamela (M.A.N. Inv.1980-60-1) 04.jpg

از طرف دیگر مازه در ابتدای جنگ با سواره نظام ایرانی مقدونی ها را هدف باران تیر قرار داد و تلفات زیادی به آنها وارد کرد. بعد از او دسته ای از سوارها ی ممتاز که مرکب از دو هزار نفر کادوسی و هزار نفر سکایی بود جدا کرده و به آنها دستور داد از جناح چپ دشمن دور زده و به اردوگاه مقدونی ها حمله برده و بار و بنه ی آنها را تصرف کنند. فرمان مذکور در حال اجرا شد و سکاها بار و بنه ی مقدونی ها را غارت کردند. این واقعه باعث اختلال در اردوی مقدونیه گردید و اسرایی که در آنجا بودند جرات یافته و به کمک ایرانیان آمدند ولی سی سی گامبیس مادر داریوش که در جزو اسرا بود از جا حرکت نکرد.[۸].

سکاها قسمتی از بار و بنه ی مقدونی ها را غارت کرده نزد مازه شتافتند، تا او را از بهره مندی خود آگاه سازند. اسکندر چون وضع را چنین دید در راس سواره نظام پادشاهی که بر سایر قسمت های سواره نظام امتیاز داشت به داریوش حمله برد. شاه این حمله را تحمل کرد و از بالای گردونه ی خود زوبین هایی به طرف حمله کنندگان انداخت. جنگی های زیادی نیز در اطراف می جنگیدند. بعد داریوش و اسکندر به استقبال یکدیگر شتافتند . اسکندر زوبینی به طرف داریوش انداخت ولی این ضربت به او اصابت نکرد و به گردونه ران او آمده و وی را سرنگون کرد. از افتادن او در میان قراولان داریوش همهمه پیچیده و از بعضی صدای شیون برخاست زیرا برخی از پارسی ها و مقدونی ها پنداشتند که این ضربت به خود داریوش اصابت کرده و سربازان یقین داشتند که داریوش کشته شده و رو به هزیمت گذاشتند. فرار آنها از یک صف به صف دیگر سرایت کرد و در نتیجه صفوف جنگی در هم شکست. بعد که داریوش دید که یک طرف او از مدافعین به کلی خالی است خودش هم در وحشت افتاده و رو به فرار گذاشت.در این حال از هزیمت سپاهیان پارسی و تعقیبی که سواره نظام اسکندر از آنان می کرد گرد زیاد برخاست و فضا را تیره و تاریک کرد. این ابر مظلم به قدری غلیظ بود که نمی شد دید داریوش به کدام طرف فرار می کند. در این احوال مازه که جناح راست ایرانیان را فرمان می داد و از فرار داریوش خبر نداشت با سواره نظام خود به جناح چپ مقدونی های حمله کرد و هر چند پارمنین در راس سواره نظام تسالی و رفقای خود در مقابل مازه پافشرد ولی با وجود شجاعتی که سواره نظام او بروز داد مازه مقدونی ها را سخت در فشار گذارد و کشتاری مهیب درگرفت. پارمنیون چون دید از عهده ی مازه بر نمی آید و چیزی نمانده که شکست بخورد کس نزد اسکندر فرستاد که پیغام داد که اگر اسکندر به کمک نیاید شکست او حتمی است. این خبر وقتی به اسکندر رسید که او در تعقیب داریوش از دشت نبرد خیلی دور شده بود. با وجود این او فورا مر کرد سواره نظامش بایستد و چنانکه نوشته اند در این موقع خشم و غضب او را حدی نبود ، چه می دید فتحی را که به چنگ آورده از دست می دهد. ولی در این احوال باز اقبال به طرف اسکندر آمد ، توضیح اینکه به مازه خبر رسید که داریوش شکست خورده و فرار کرده. این خبر با وجود بهره مندی او باعث سستی وی گردید و بر اثر آن از فشار او به مقدونی هایی که در حال اختلال بودند کاست. پارمنیون از این سستی در ابتدا تعجب کرد ولی بعد فورا موقع را مغتنم شمرد که از آن استفاده کند . سواره نظام تسالی را نزد خود طلبیده به آنها گفت: "ببینید این مردان که ما را سخت در فشار گذارده بودند چگونه عقب می نشینند گویی که یخ کرده اند. این از اقبال پادشاه ما است. چرا ایستاده اید؟ آیا از عهده ی اشخاصی هم که می خواهند فرار کنند بر نمی آیید؟" تسالیان این سخن را عین حقیقت تصور کرده و جرات یافته حملات سخت به دسته ی مازه کردند و پس از آن عقب نشینی این سردار بزودی مبدل به فرار شد. ولی چون سردار مقدونی از جهت این سستی اطلاع نداشت برای تعقیب فراریان نمی کوشید. بنابراین مازه فرصت یافت که از دجله گذشته و با بقیه ی دسته ی خود مستقیما به طرف بابل رانده و به آنجا پناه برد[۹] .

پس از آن بالاخره تمام سپاهیان پارس رو به هزیمت گذاردند و مقدونی ها آن ها را تعقیب کرده عده ای از فراریان را کشتند. عده ی کشته شده های ایرانی را دیودور سیسیلی نود هزار و عده ی کشته شده های مقدونی را پانصد نوشته ولی آرون، مورخ آن دوره گوید که عده ی مجروحین مقدونی خیلی زیاد بود و سردارانی مانند هفستیون، سنوس، مه نیداس، پردیکاس و بعضی دیگر جزو مجروحین بودند. زیادی کشته شده های ایرانی از آنجا بود که در موقع هزیمت و گرد و خاکی که فضا را فرو گرفته بوددر زیر سم اسب های فراریان و تعقیب کنندگان می ماندند و بعد از دم تیغ مقدونی ها می گذشتند. کنت کورث مورخ عده ی مقتولین ایرانی را چهل هزار و کشته شده های مقدونی را سیصد نوشته ولی با اینکه مورخین اسکندر اعتراف می کنند که جنگ در ابتدا سخت بود و مقدونی ها هزیمت کردند و اسکندر آن ها را توبیخ کرده و برگردانید و از طرف دیگر پارمنیون داشت شکست می خورد که خبر فرار داریوش رسید . چگونه می شود قبول کرد که عده ی کشته شده های مقدونی فقط سیصد نفر بوده باشد؟ آریان مورخ عده ی مقتولین ایرانی را سی هزار نوشته و گوید، که عده ی بیشتری اسیر شدند ولی عده ی مقتولین مقدونی را سیصد پیاده و هزار سوار قلمداد کرده. کلیتا راجع به آریان باید در نظر داشت که او تاریخ خود را موافق یادداشت های آریستوبولوس و بطلیموس ، سرداران اسکندر نوشته و مثل این است که یک تاریخ رسمی نوشته باشد. [۱۰]

سرنوشت داریوش[ویرایش]

داریوش در گردونه ی خود به قدری سریع حرکت می کرد که اسکندر نتوانست به او برسد و چنانکه مورخین اسکندر نوشته اند گرد و غبار مانع بود از اینکه مقدونی ها بدانند داریوش از کدام طرف می رود. فقط گاهی صدای شلاق گردونه ران آگاهی می داد که داریوش نزدیک است. بدین ترتیب داریوش به رود لیکوس رسید و پس از عبور خواست پل را براندازد ، تا مقدونی ها نتوانند از رود مزبور عبور کنند ولی بعد از قدری تامل دید که اگر چنین کند عده ی زیادی از فراریان سپاه او نخواهند توانست از رود بگذرند و قربانی مقدونی ها خواهند شد. این بود که گفت : "راه مقدونی ها را باز گذارم به از آن است که راه پارسی ها را بربندم." اسکندر که داریوش را تعقیب می کرد، وقتی که به پل مزبور رسید نخواست که دیگر مقدونی ها فراریان را تعقیب کنند. [۱۱]

عواقب جنگ[ویرایش]

همانند بسیاری از جنگ های دیگر این دوره ی زمانی ، تعداد تلفات این جنگ به روشنی معلوم نیست. هنگامی که اسکندر داریوش را تعقیب می کرد به دلیل مشکلاتی از ادامه ی تعقیب صرف نظر کرد و داریوش به همدان گریخت. اسکندر هم بعد از پیروزی گرانقدری که در این جنگ برایش حاصل شده بود به سمت جنوب تاخت و بابل، شوش و پایتخت امپراتوری هخامنشی، تخت جمشید را تصاحب کرد. در مدت یک سال بعد ، عده ای از همراهان داریوش به وی خیانت کردند و طی یک توطئه ، شاه پارس توسط شخصی ناشناس به قتل رسید.پس از مرگ داریوش، اسکندر خود را فرمانروای قلمرو هخامنشی خواند و شروع به تاخت و تاز به مناطق مختلف این قلمرو کرد[۱۲]. درنتیجه ی شکست ایرانیان در این جنگ، سلسله ی هخامنشی پس از 220 سال حکومت بر ایران منقرض شد.


پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ نبرد گوگمل موجود است.