نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نشان نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی ایران
تاج طلایی نیروی هوایی شاهنشاهی ایران
نشان نمایانگر هواگردهای نیروی هوایی شاهنشاهی ایران

نیروی هوایی شاهنشاهی ایران به نیروی هوائی ایران در زمان حکومت پهلوی گفته می‌شد. تاریخ تاسیس نیروی هوایی در ایران سال ۱۳۰۳ خورشیدی (۱۹۲۴ میلادی) به دستور رضا شاه بود. اولین گروه از خلبانان این نیرو در ۲۵ فوریه ۱۹۲۵ میلادی، آموزش دیده و آماده عملیات شدند. خلبانان این نیرو همراه خلبانان نیروی هوایی اسرائیل تنها خلبانان خاورمیانه بودند که دوره‌های آموزشی خلبانی را در ایالات متحده آمریکا گذراندند.[۱]

تاریخچه[ویرایش]

هیأت مختلط نظامی ایران و انگلستان قرارداد ۱۹۱۹ در طرح ۳۰۶ ماده‌ای خود به تأسیس نیروی هوائی توجه مخصوص نموده بود. بهنگام تشکیل قشون متحدالشکل در سازمان ارکان حرب کل قشون در شعبه تنسیقات، دفتری هم به نام دفتر هواپیمائی پیش بینی گردید و برای نخستین بار در قشون ایران نام هواپیمائی جزو سازمان درآمد تا هسته مرکزی نیروی هوائی را پی ریزی کند.[۲]
نخستین ایرانی که موفق به طی دوره خلبانی و پرواز با هواپیما گردید، کلنل محمدتقی خان پسیان بود که در سال ۱۲۹۹ به هنگام حضور در کشور آلمان موفق به این مهم گردید و با انجام سی و سه سورتی پرواز نام خود را به عنوان نخستین خلبان ایرانی در تاریخ ثبت نمود.[نیازمند منبع] اولین شخصی که برای تحصیل خلبانی و امور هوائی به اروپا اعزام شد، سرهنگ احمدخان نخجوان بود که در خرداد ۱۳۰۲ باتفاق سایر دانشجویان ایرانی عازم اروپا گردید و در دانشکده خلبانی ایستر به تحصیل اشتغال ورزید. پس از مدت کوتاهی سه نفر دیگر از محصلین اعزامی به اروپا نیز به رشته هواپیمائی پیوستند که عبارت بودند از: سلطان احمدمیرزا خسروانی، نایب اول خلیل خان مرجان و نایب اول آقا بزرگ مهنا. در خرداد ۱۳۰۳ نیز ده نفر محصل ایرانی برای آموزش یک دوره ۱۸ ماهه فنّ خلبانی به شوروی اعزام گردیدند.[۳]
سرتیپ امان الله میرزا که در خرداد ۱۳۰۲ با عنوان سرپرستی محصلین به اروپا اعزام شده بود مأموریت داشت دوازده فروند طیاره از فرانسه برای ایران خریداری نماید. این طیارات در بهمن ما ۱۳۰۲ با کشتی حمل و در بوشهر پیاده شدند تا از بوشهر به تهران پرواز نمایند. در اسفند ماه همان سال این هواپیماها به تهران پرواز نمودند و متعاقب آن دو فروند هواپیمای خریداری شده از شوروی هم وارد تهران گردید و چند هواپیمای یونکرس آلمانی با خلبان و مکانیسین وارد ایران شده و شرکتی برای حمل مسافر در داخل ایران تشکیل دادند. در خرداد ۱۳۰۳ حکم عمومی قشون تحت شمار ۲۲۲ برای تأسیس نیروی هوایی صادر گردید و سرهنگ احمد خان نخجوان به ریاست آن برگزیده شد.[۴]
تحصیلات خلبانی سرهنگ احمد خان نخجوان در سال ۱۳۰۴ پایان یافت و در بهمن ماه همان سال با یک فروند هواپیمای خریداری شده از فرانسه عازم ایران شد و در روز پنجم اسفندماه در قلعه مرغی به زمین نشست و مورد استقبال رضاشاه و رجال و معاریف قرار گرفت.[۵]
در سال ۱۳۰۶ سازمان هواپیمائی توسعه پیدا کرد و تعدادی دانشجویان نظامی که در فرانسه و شوروی فن خلبانی و مکانیکی آموخته بودند به ایران بازگشتند و دولت نیز سیزده فروند هواپیمای جدید خریداری نمود بطوری که جمع هواپیماها به ۳۳ فروند رسید. از این تاریخ اداره هواپیمائی قشون در عملیات جنگی شرکت می‌نمود.[۶]
در سال ۱۳۱۱ در ایران مدرسه خلبانی تأسیس گردید و بیست دانشجو پذیرفته شدند و مدت آموزش آن دو سال بود. مدرسه خلبانی تا سال ۱۳۲۰ توانست سیصد خلبان تحویل نیروی هوایی بدهد. در سال ۱۳۱۲ مدرسه دیده بانی هوایی که دوره آن یک سال بود تشکیل شد. آموزشگاه فنی و کارخانه هواپیماسازی شهباز نیز در این سال در نیروی هوائی تأسیس یافت.[۷]

توان رزمی[ویرایش]

تعداد اسکادرانهای در اختیار این نیرو در اواخر حکومت پهلوی عبارت بودند از:[۱]

نیروی انسانی[ویرایش]

جمشید علیها یکی از اولین خلبانان ممتاز ایرانی آموزش دیده زیر نظر نیروی هوایی ایالات متحده آمریکا

این نیرو در سال ۱۹۷۹ حدود ۱۰۰٬۰۰۰ نیروی انسانی را شامل می‌شد که حدود ۵۰۰۰ نفر از آن را خلبانان مجرب تشکیل می‌دادند.[۸]

قریب به اتفاق خلبانان هواپیماهای جنگنده، آموزشهای مهارت پروازی را در کنار کارآموزان خلبانانی نیروی هوایی آمریکا در پایگاه‌های آموزشی نیروی هوایی آمریکا در لاکلند، مریلند، کالیفرنیا و ویرجینیا سپری می‌نمودند و تعداد کمی نیز دوره‌های خود را در انگلستان و پاکستان سپری کرده‌اند.

فرماندهان[ویرایش]

عملیات‌ها[ویرایش]

ماموریت حفظ صلح در کنگو[ویرایش]

دو سال پس از کشته شدن پاتریس لومومبا، در سال ۱۹۶۳ - ۲۶ دی ۱۳۴۱ خورشیدی نیروی هوائی ایران ۶ جت از هواپیماهای جنگنده اف-۸۶ خود را به درخواست دبیرکل سازمان ملل، برای کمک به سازمان ملل متحد برای پایان دادن به جداهی‌خواهی موسی چومبه (شورشیان کنگو) و فراهم آوردن یکپارچگی کنگو به این کشور فرستاد. پس از دو سده، این نخستین بار بود که نیروهای رزمی ایران در بیرون از مرزهای کشور، دست به عملیات رزمی می‌زرند. چمبه از کنگو گریخت و چندپاره شدن این کشور به شکست انجامید.[۹]

جنگ ظفار[ویرایش]

در خلال شورش ظفار (سالهای ۱۹۷۴ و ۱۹۷۵) این نیرو چندین عملیات هوایی علیه شورشیان مسلمان و مارکسیست عمان در این کشور انجام داد. این عملیات در راستای کمک‌های نظامی محمدرضا پهلوی به سلطان قابوس بود.

همزمان با اظهار تمایل خروج نظامیان بریتانیایی از عمان در سال ۱۹۷۱ و تمایل سلطان قابوس به کمک گرفتن از ارتش‌های منطقه بجای نظامیان بریتانیایی، وی از ۳ کشور پاکستان، اردن و ایران در خواست کمک نظامی کرد که در نهایت ایران با اعزام نیرو به این کشور موافقت کرد. محمدرضا پهلوی در پاسخ به نامه سلطان قابوس این چنین پاسخ داد:

در حقیقت، واکنش ایران اینگونه خواهد بود که انگار شورشیان جنوب ایران را تصرف کرده باشند.

با استفاده از پایگاه هوایی نهم شکاری بندرعباس و پایگاههای شیراز و تهران پشتیبانی هوایی تاکتیکی و ترابری لازم را برای عملیات در عمان فراهم آورد. بر اساس توافقات انجام شده، ۳۴۰ کارشناس ایرانی در تاریخ ۱۰ نوامبر ۱۹۷۲ وارد عمان شدند تا پایگاهی ویژه نیروی هوایی ایران بوجود آورند. اولین هواگردهای ارسال شده به عمان ۳۲ فروند هلیکوپتر بل ۲۰۵ و بل ۲۰۶ بودند که در ۱۶ ژانویه ۱۹۷۳ وارد جنگ شدند. علاوه بر ۱۴٬۷۰۰ نظامی نیروی دریایی شاهنشاهی ایران، ۴۸۸ نظامی نیز از این نیرو در عمان حضور داشتند. دسته دوم از هواگردهای ایران در تاریخ ۱۸ ژانویه ۱۹۷۸ به خدمت گرفته شد که شامل ۱۰ فروند جنگنده از مدلهای مختلف اف-۴ و دو فروند سی-۱۳۰ هرکولس بود. نیروهای ایرانی در طول مدت حضور در عمان به آموزش خلبانان عمانی نیز می‌پرداختند. هواگردهای ایران بیشتر جهت گشتزنی هوایی و پشتیبانی هواپیماهای عمان به کار گرفته می‌شدند و کمتر در درگیری مستقیم با شورشیان شرکت می‌کردند. بعد از سال ۱۹۷۳ و تجهیز شورشیان به موشکهای زمین به هوا روسی استرلا ۲ خلبانان ایرانی مجبور به رعایت احتیاط بیشتر در درگیریهای مستقیم شدند. نیروهای نظامی ایران من‌جمله نیروی هوایی، تا زمان پایان یافتن حکومت پهلوی در عمان حضور داشتند و با وقوع انقلاب اسلامی به ایران بازگشتند.[۱۰]

تلفات
  • در طول مدت حضور نظامی ایران در عمان ۷۲۰ نظامی ایران (از جمله ۵ خلبان) کشته و ۱۴۰۰ نظامی (از جمله ۱۸ خلبان) نیز زخمی شدند. این در حالی است که در طول جنگ ۱۸۷ نظامی عمانی و ۲۴ نظامی انگلیسی کشته شدند.[۱۰]
  • ۱۵ سپتامبر ۱۹۷۵ سقوط یک هلیکوپتر ای‌اچ-۱ کبرا در اثر هدف قرار گرفتن توسط یک موشک دوش‌پرتاب. از سرنوشت خلبان اطلاعاتی بدست نیامد.[۱۰]
  • ۲۵ نوامبر ۱۹۷۶:هواپیمای خلبان داریوش جلالی و یعقوب آصفی در طی یک عملیات شناسایی در مرز عمان و یمن جنوبی مورد اصابت آتشبار ضد هوایی/یک فروند موشک دوش‌پرتاب قرار گرفت و سقوط کرد.[۱۱] جلیلی ۲۷ روز اسیر بود و بعد از آزادی به ایران بازگشت. ولی کمک خلبان در دوران اسارت کشته شد. جلیلی در سال ۱۳۵۹ به جرم دست داشتن در کودتای نوژه اعدام شد.[۱۲]
  • ۲۳ دسامبر ۱۹۷۶ هواپیمای خلبان علی اشرافیان مورد اصابت یک فروند موشک ضدهوایی قرار گرفت و سقوط کرد. خلبان به اسارت شبه نظامیان درآمد اما از سرنوشت کمک خلبان این جنگنده اطلاعاتی بدست نیامد.[۱۲]
گفتنی است ۳ سال بعد در تاریخ ۲۳ آوریل ۱۹۷۹ در پی سفر رهبر مبارزان یمن به تهران و ملاقات با آیت‌الله خمینی وی آزاد شد.[۱۲]
  • ۱۳ ژوئیه ۱۹۷۷ یک فروند جنگنده اف-۴ ای ایران توسط یک موشک دوش‌پرتاب نیروهای شورشی یمن مورد اصابت قرار گرفت و در سواحل جنوبی یمن سقوط کرد.[۱۲]

درگیری‌های مرزی ایران و عراق[ویرایش]

نبردهای هوایی پراکنده و پدافند موشکی ایران از سال ۱۳۴۷ (۱۹۶۷) با نیروی هوایی عراق انجام شد. در این درگیریها چندین جنگنده از طرفین مخاصمه سرنگون شدند. مهمترین تلفات هرکدام از طرفین در این مدت عبارتند از:

  • ۲۵ آذر ۱۳۵۳ دو فروند میگ عراقی توسط سامانه پدافندی هاوک ایران سرنگون شدند.
  • ۲۸ مارس ۱۹۷۸ یک فروند جنگنده اف-۴ ایران در درگیری با میگ‌های عراقی سقوط کرد و خلبان ناصر رضوی و کمک خلبان صداقت که بعد از ایجکت به شدت زخمی شد هردو توانستند ایجکت کنند.

شناسایی مراکز نظامی شوروی[ویرایش]

نوشتار اصلی: پروژه ژن تیره

در این عملیات‌ها که در دهه آخر زمامداری حکومت پهلوی و با همکاری آمریکا انجام می‌شد، جنگنده‌های ایرانی با انجام پروازهای برون‌مرزی به خاک شوروی اقدام به جاسوسی از مراکز حساس این کشور می‌نمودند. در این درگیری‌ها دو هواپیمای دی هاویلاند کانادا، یک جنگنده اف-۴ فانتوم ۲ و دو هلیکوپتر سی‌اچ-۴۷ شنوک متعلق به نیروی هوایی ایران منهدم شد.[۱۳]

حمایت همافران از انقلاب و سرنگونی پهلوی[ویرایش]

سلام‌نظامی جمعی از همافران نیروی هوایی شاهنشاهی با سید روح الله خمینی، ۱۹ بهمن ۱۳۵۷

نیروی هوایی شاهنشاهی در سرنگونی دودمان پهلوی نقش قابل توجهی داشت. اعتراضات در پادگان‌های نیروی هوایی از دی ۱۳۵۷ آغاز شده و در مطبوعات انعکاس داشت؛ گرچه ستاد ارتشداران همواره تکذیب می‌کرد. محل خدمت تعدادی از همافران تغییر یافت و برخی نیز تبعید شدند.

ژنرال هایزر که مدیر کمیته بحران بود در این باره می‌نویسد:

... خیلی بد به نظر می‌رسید که تمام این مشکلات و مسائل داشت در نیروی‌هوایی اتفاق می‌افتاد، درست در جایی که ما کمترین انتظار را داشتیم. زیرا آنها تحصیلکردهٔ آمریکا و نیز تحصیلکرده‌ترین بخش بودند.

[۱۴]

در ۴ بهمن و پیش از ورود سید روح‌الله خمینی به ایران، جمعی از پرسنل نیروی هوایی شاهنشاهی به منزل محمود طالقانی رفته و با وی دیدار کردند و ضمن قرائت قطعنامه‌ای حمایت خود را از سید روح‌الله خمینی اعلام داشتند. در برخی دیگر از پایگاهها نیز تظاهرات‌هایی انجام شد.

نهایتاً جمعی از پرسنل این نیرو پیش از سرنگونی پهلوی در تاریخ ۱۹ بهمن به محل اقامت آیت‌الله خمینی رفته و با وی دیدار کردند. آیت‌الله طالقانی در ۱۰ بهمن طی اطلاعیه‌ای خواستار پیوستن ارتش به انقلاب شده بود. به نوشته روزنامه اطلاعات تظاهرات‌هایی نیز در پایگاه های نیروی هوایی در حمایت از آیت‌الله خمینی انجام شد که در پی آن صدها همافر دستگیر شدند. در شب ۲۱ بهمن ۱۳۵۷ و در پی درگیری میان گارد جاویدان شاهنشاهی و همافران در یکی از پادگانهای آموزشی تهران، به مداخله مردم در دفاع همافران انجامید.[۱۵][۱۶][۱۷]

هواگردهای مورد به کار گیری[ویرایش]

رزمی-شناسایی[ویرایش]

تصویر جنگنده مجموع کل سال به‌کارگیری
Aero A-30 (1926).gif آیرو آ-۳۰ ۱ ۱۹۲۳
R-1 ISKRA.jpg ایرکو دی‌اچ۹آ ۳۲ ۱۹۲۴
Airco DH.9A of Imperial Iranian Air Force.jpg ایرکو دی‌اچ۴ ۴ ۱۹۲۴
Breguet 14 Kiew.jpg بریگت ۱۴ ۲ ۱۹۲۴
Breguet 19 of Air Force of Iran.jpg بریگت ۱۹ ۲ ۱۹۲۵
Hawker hornet(1929).jpg هاوکر فوری ۲۲ ۱۹۳۳
Hawker Hart Bomber of IIAF (2).jpg هاوکر هارت ۶۶ ۱۹۳۳
Polikarpov R-5 of Air Force of Iran.jpg پولیکارپو آر-۵ ۱۰ ۱۹۳۳
Hawker Hind of Imperial Air Force of Iran.jpg هاوکر هایند ۵۵ ۱۹۳۸
An Iranian Hawker Hurricane flying.jpg هاوکر هاریکن ۳۹ ۱۹۳۹
B17jp.jpg بی-۱۷ جی ۱ ۱۹۴۷
تصویر جنگنده مجموع کل سال به‌کارگیری
Curtiss H-75A of IIAF - III.jpg پی-۳۶ هاوک ۱۰ ۱۹۴۱
Anson C.19 Manchester 1955.jpg آورو آنسون ۴۸ ۱۹۴۳
Two P-47 Thunderbolts.jpg پی-۴۷ تاندربولت ۱۶۰ ۱۹۴۸
F-84G of the Golden Crown.jpg اف-۸۴ تاندرجت ۷۵ ۱۹۵۶
F-86 Sabre-golden crown-Imperial Iranian Air Force.jpg اف-۸۶ سیبر ۱۱۰ ۱۹۶۰
IIAF F-4D Phantom II-brake chute.jpg اف-۴ فانتوم ۲ ۱۹۰ ۱۹۷۰
F-84F Thunderstreak.jpg اف-۸۴اف تاندراستریک ۳۰ ۱۹۷۲
IRIAF Northrop F-5E Tiger II Talebzadeh.jpg نورثروپ اف-۵ ۱۶۶ ۱۹۷۴
Iranairforcep3f.jpg پی-۳ اوریون ۶ ۱۹۷۴
Tomcat-IR.jpg اف-۱۴ تام‌کت ۷۹ ۱۹۷۹
اف-۱۶ فایتینگ فالکن ۲ ۱۹۷۸

ترابری[ویرایش]

تصویر جنگنده مجموع کل سال به‌کارگیری
Junkers F13 in Tehran.jpg یونکرز اف۱۳ ۳ ۱۹۲۲
T-21.jpg یونکرز تی۲۱ ۱ ۱۹۲۴
A Junkers A 20 of Air Force of Iran.jpg یونکرز آ۳۵ ۲ ۱۹۲۵
هواپیماهای یومکرس ایرانی فرود آمده در اراک.jpg یونکرز دابلیو۳۳ ۳ ۱۹۲۹
Potez-7.jpg پوتز ۷ ۳ ۱۹۲۴
Airspeeed AS.10 Oxford HM954 at Blackbushe 1954.jpg ایرسپید آکسفورد ۳ ۱۹۴۴
A Rockwell 690 Turbo Commander of Navy of Iran.jpg ایرکماندر ۵۰۰  ?  ?
Beech 18 N21FS EDMT 20080719b.jpg بیچکرافت ۱۸ ۱۰ ۱۹۵۰
Auster autocrat 5j1 g-ajee of 1946 arp.jpg آستر اتوکرافت ۱۵ ۱۹۵۷
A IRIAF Lockheed JetStar.jpg لاکهید جت‌استار ۲  ?
Pilatus PC-6 SkydiveLillo JD18032008.jpg پیلاتوس پی‌سی-۶ ۱۲  ?
Praga E-114 HB-UAD.jpg پراگا ای۱۱۴ ۱ ۱۹۴۳
Socata TB-200 Tobago XL.jpg سوکاتا تیبی ۱۲  ?

آموزشی[ویرایش]

تصویر جنگنده مجموع کل سال به‌کارگیری
Avro 504 by ndrwfgg.jpeg آورو ۵۰۴ ۸ ۱۹۲۴
De Havilland Tiger Moths of Air Force of Iran.jpg دی هاویلند تایگرمات ۱۱۰ ۱۹۳۲
Curtiss N2C-2 Naval Aviation Museum.jpg کرتس فلجلینگ ۱ ۱۹۳۴
A grounded T-6 Texan in THR.jpg تی-۶ تکسان ۲۰ ۱۹۴۹
Piperj3c.jpg پایپر جی-۳ ۶ ۱۹۴۹
تصویر جنگنده مجموع کل سال به‌کارگیری
Modele reduit-2-blue.jpg پایپر پی‌ای-۱۸ ۱۲ ۱۹۵۲
Boeing Stearman N67193.jpg بوئینگ ۷۵ استیرمن ۱+ ۱۹۵۲
T 33 Shooting Star-IIAF.jpg تی-۳۳ شوتینگ استار ۵ ؟
F33A Bonanza of IIAF.jpg بیچکرافت بونانزا ۸۴ ۱۹۷۲
Cessna.f172g.g-bgmp.arp.jpg سسنا ۱۷۲ ۷۰ ۱۹۷۴

هلیکوپتر[ویرایش]

تصویر جنگنده مجموع کل سال به‌کارگیری
Schweizer269C-G-BWAV.JPG سیکورسکی اس-۳۰۰  ?  ?
AH-1 Super Cobra of IIAF.jpg ای‌اچ-۱ سوپرکبرا ۲۰۲ ۱۹۷۵
CH-47 Iran Air Force Esfahan March 2011.png سی‌اچ-۴۷ شنوک ۸۱ ۱۹۷۱
HH-43 Huskie of IIAF.jpg اچ‌اچ-۴۳ هاسکی ۸ ۱۹۷۳
Super Frelon 4.jpg ایراسپشیال سوپرفریو ۱۶ ۱۹۷۱
A Bell 205 of IRIAA.jpg بل ۲۰۵ ۲۵ ۱۹۶۵
تصویر جنگنده مجموع کل سال به‌کارگیری
IRIAF Bell 206s.jpg بل ۲۰۶ ۱۳۰  ?
BMI Bell 212 D-HBZT.jpg بل ۲۱۲ ۳۱ ۱۹۷۸
Bell 214B.JPG بل ۲۱۴ ۳۳۵ ۱۹۷۲
Cessna YH-41 Prototype.jpg سسنا یواچ-۴۱ ۵ ۱۹۶۰
WhirlindHAR10-XJ729.jpg وستلند ویرلیند ۲ ۱۹۷۹
HSS-1 NATC AS-16 NAN10-56.jpg سیکورسکی اچ-۳۴ ۱۰ ۱۹۴۸

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ Global Security Air Force
  2. عاقلی، ص ۲۰۲
  3. عاقلی، ص ۲۰۳،۲۰۴
  4. عاقلی، ص ۲۰۴
  5. عاقلی، ص۲۰۵
  6. عاقلی، ص ۲۰۶
  7. عاقلی، ص ۲۰۶
  8. The Islamic Republic of Iran Air Force – IRIAF History
  9. لطفی‌نیا، سلیمان. «روزشمار تاریخ». هفته‌نامهٔ امرداد، شنبه ۲۴ دی ۱۳۹۱، سال سیزدهم، شمارهٔ ۲۸۹، ص ۸.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ACG Oman (and Dhofar) ۱۹۵۲-۱۹۷۹
  11. جانباختگان ارتش شاهنشاهی ایران در نبرد ظفار وب‌گاه شهیاد
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ Chronological Listing of Iranian Air Force McDonnell-Douglas F-4 Phantom II
  13. Soviet Air-to-Air Victories of the Cold War
  14. «همافران انقلاب». 
  15. «این تصویرهای سیاه و سفید». همشهری آنلاین، ۸ بهمن ۱۳۸۸. 
  16. داوود قاسم‌پور. «رژه همافران در مدرسه رفاه». راسخون، ۹ آبان ۱۳۸۷. 
  17. «شکاف بزرگ و تزلزل در ارتش». 

منابع[ویرایش]