سایات‌نووا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
سایات نووا
صیاد نوا
سایات نووا.jpg
سایات نووا
نام اصلی هاروتیون سایاتیان
زمینهٔ کاری موسیقیدان
زادروز ۱۷۱۲ میلادی یا ۱۷۲۲ میلادی
ساناهین
پدر و مادر پدرش: ماهدِسی کاراپت
مرگ ۱۷۹۵ میلادی
هاقپات
ملیت ارمنی
پیشه شاعر و عاشیق - گوسان
همسر(ها) مارمار (۱۷۶۸–۱۷۵۹ میلادی)
فرزندان ملیک سِت، اوهان، ماریام و سارا
صفحه در دادگان فیلم‌ها

هاروتیون سایاتیان (به ارمنی: Հարություն Սայադյան) با نام ادبی سایات نُوا یا سایات‌نووا (تلفظ ارمنی نام شکل اصلی لقب او یعنی صیاد نوا[۱]) (به ارمنی: Սայաթ-Նովա) زاده ۱۴ ژوئن ۱۷۱۲ یا ۱۷۲۲ میلادی در تفلیس - درگذشته ۱۷۹۵ میلادی هاقپات)، یا «شاه نغمه‌ها» لقب هاروتیون سایاتیان، بزرگ‌ترین موسیقیدان ارمنی‌تبار سده هجدهم میلادی است.

زندگی‌نامه[ویرایش]

تمبر یادبود در روسیه

پدر سایات نُوا، ماهدِسی[۲] کاراپت، در شهر آدانا، ارمنستان غربی متولد شد؛ اما بعدها خانواده اش به شهر حلب در سوریه کوچ کرده بودند.[۳] ماهدِسی کاراپت در جوانی به تفلیس رفت و با «سارا»، دختری از اهالی محلهٔ «هاولابار» تفلیس، ازدواج کرد. هنگامی که سایات نُوا دوازده سال بیشتر نداشت پدر و مادرش او را به فراگیری صنعت بافندگی گماردند. سایات نُوا خواندن و نوشتن را در مکتب‌های آن دوره آموخته بود و حداقل به چهار زبان ارمنی، گرجی، ترکی و فارسی تسلط کامل و با الفبای عربی آشنایی داشت.

بنا بر شواهدی که در منابع مختلف آمده در لشکرکشی‌های نادر شاه افشار به هندوستان طی سال‌های ۱۷۳۸–۱۷۳۹ میلادی سایات نُوا در سمت نوازنده حضور داشته است.

اولین شعر سایات نُوا به زبان ترکی بوده که در دیباچهٔ اشعارش نیز در ۱۷۴۲ میلادی به ثبت رسیده است. او از سن بیست سالگی رسماً به هنر عاشیق (آشوقی) روی آورد و برای اینکه به منزلهٔ یک آشوق یا گوسان کار خود را آغاز کند به رسم تمامی گوسان‌ها یا موسیقی دانان کهن ارمنی به زیارت کلیسای کاراپت مقدس در استان موش ارمنستان غربی رفت و در همین هنگام نیز نام «سایات نُوا» را به منزلهٔ لقب هنری خود برگزید. او تا سی سالگی تمامی فنون هنر گوسانی را فراگرفت و در این سال‌ها هم‌زمان به نوشتن اشعاری به زبان ارمنی پرداخت.

سایات نُوا در دربار هراکل دوم به سبب موقعیت خاص خود در مقام سفیر و نوازندهٔ مخصوص پادشاه، حسادت بسیاری از درباریان را برانگیخت. او با شعرهای زیرکانهٔ خود درباریان را مورد حمله و اعمال آنان را مورد تردید قرار می‌داد. این موضوع سبب شد تا دشمنانش با دستاویز قرار دادن عشق سایات نُوا به خواهر پادشاه وی را در دیدهٔ هراکل خوار سازند. بدین ترتیب، او در ۱۷۵۲ میلادی از دربار رانده شد. اخراج وی از دربار دو سال به طول انجامید. در این زمان سایات نُوا با نوشتن شعری خطاب به هراکل از بارگاه وی درخواست عفو و از او خواهش کرد تا مجدداً وی را در دربار خود بپذیرد تا بیگناهی اش را اثبات کند. او در ۱۷۵۴ میلادی بار دیگر به دربار باز می‌گردد. او که نمی‌توانست ظلم و ستمی را که درباریان بر مردم روا می‌داشتند نادیده انگارد به سرودن شعرهایی در انتقاد از اعمال درباریان و در برخی مواقع حتی خود پادشاه کرد. برای آنکه بیشتر او را از معشوق (خواهر پادشاه) و از درباریان دور سازند، وی را مجبور کردند تا به کسوت روحانیان درآید. سایات نُوا در ۱۷۵۹ میلادی بر اثر فشارهای هراکل رسماً به لباس روحانیان درآمده و نام کشیش «استپانوس» را برای خود برگزید. وی، که در این زمان ۳۷ سال سن داشت، مجبور شد بقیهٔ عمر خود را در لباس روحانیان سپری کند.

در پی این وقایع، سایات نُوا را به ازدواج زنی از اهالی تفلیس به نام «مارمار» درآوردند. حاصل این ازدواج چهار فرزند به نام‌های (ملیک سِت، اوهان، ماریام و سارا) بودند. در ۱۷۶۱ میلادی به بندر انزلی تبعید شد. او در کلیسای محل خدمت خود شروع به خطاطی و کتاب‌های بسیاری را رونویسی کرد که از آن جمله است «کتاب نارک» گریگور نارکاتسی. این دست نوشته در حال حاضر در موزهٔ کتاب‌های خطی در ماتناداران ایروان نگه داری می‌شود و در معرض نمایش عمومی گذاشته شده است. در ۱۷۹۵ میلادی آقامحمدخان قاجار با لشکری بزرگ به منطقهٔ قفقاز لشکر کشید. سایات نُوا فرزندانش را به موزدوک فرستاد اما خودش برای دفاع از صومعه هاقپات باقی ماند. در دوازدهم سپتامبر همان سال لشکر آقامحمدخان به تفلیس حمله کرد. در این حملات و طی یک هفته نبرد سخت سایات نُوا، که اکنون روحانی ای کهن‌سال بود، جان خود را از دست داد؛ جسد او را در همان مکان، در حیاط کلیسای گئورگ مقدس، به خاک سپردند.[۴]

سبک شعر سایات نُوا[ویرایش]

او در شعرهای خود از ادبیات مردمی ارمنی و دیگر ملت‌های قفقاز و فرهنگ شرقی الهام گرفته و بهرهٔ بسیاری از آنها برده است. از سایات نُوا قریب به ۱۲۰ شعر ترکی، سی شعر گرجی و هفتاد شعر به زبان ارمنی بر جای مانده است. شهرت او بیشتر در زمینهٔ شعرها و تصنیف‌های عاشقانه است. از آنجایی که سایات نُوا از طبقهٔ مظلوم جامعه برخاسته بود به خوبی با وضعیت آنها آشنایی داشت. او سرایندهٔ نیکی و زیبایی، محکوم کنندهٔ فاصله‌های طبقاتی و دوستدار آزادی بود و همواره در شعرهای خود در مورد بی عدالتی‌ها سخن سر می‌داد، ظالمان زمانه را محکوم می‌کرد و آنان را مورد انتقاد قرار می‌داد. او در مقام شاعری متعهد شعرهایی بی شمار در مورد عدالت و واقعیت‌های زندگی سروده که در آنها همواره خود را نوکر خلق نامیده.

شعری از سایات نُوا[ویرایش]

مقبرهٔ سایات نوا

سایات نُوا در سال‌های آخر حضور خود در دربار گرجستان مورد بی مهری پادشاه قرار گرفت و نهایتاً از دربار اخراج شد. او در اشعارش دربارهٔ شاه و درباریان کم مایه سخن گفته و به مقایسهٔ آنها با خود و هنرش پرداخته: گر کنی سر از تن جدا دم بر نیارد ماهی

حنا چه کار آید چهارپایان را

شن‌های سخت بیابان کی شود نرم چون پنبه

گرچه آن را چون پنبه داخل لحاف جای دهی

جام مس را هرچقدر براق کنی

بیست تای آن هم به یک نقره خریدار نیست

شیشهٔ ناب را قیمت الماس ندهند

گرش نگین انگشتر کنی

هستندکسانی که یار شیطانند

کاش دیوانه شود منزلگاه شیطان

کوزهٔ سفالین نشود تنگ بلور شیراز

گر نهی آن را در طاقچهٔ بالا

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. انوشه، حسن، دانشنامه ادب فارسی، جلد پنجم، تهران: ۱۳۸۲، سرواژهٔ سایات نووا.
  2. ماهدِسی به اشخاصی گفته می‌شود که به زیارت مقبرهٔ حضرت عیسی مسیح رفته باشند. منزلت اجتماعی ماهدِسی‌ها در بین ارمنیان همانند حاجی‌ها در بین مسلمانان است.
  3. Charles Dowsett (1997), p. 4
  4. Dowsett, Charles (1997). Sayatʻ-Nova: an 18th-century troubadour: a biographical and literary study. Leuven: Peeters Publishers. p. 362. ISBN 90-6831-795-4. 
  • موسیقی سایات نُوا، نویسنده: دکتر اِلیپس مسیحی، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۴۲ - سال یازدهم - زمستان ۱۳۸۶
  • دنیای گوسان سایات نُوا، نویسنده: سایات بابومیان، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۴۲ - سال یازدهم - زمستان ۱۳۸۶
  • سایات نُوا، هنرمندی برای تمام نسل‌ها، نویسنده: ژیلبرت مشکنبریانس، فصلنامه فرهنگی پیمان - شماره ۴۲ - سال یازدهم - زمستان ۱۳۸۶
  • سایات نوا، نویسنده: هوانسیان، آرا؛ مجله: ارمغان» دوره چهلم، تیر ۱۳۵۰ - شماره ۴

پیوند به بیرون[ویرایش]