حسام‌السلطنه مراد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
حسام‌السطنه

جهانگیر مراد ملقب به حسام‌السلطنه
زادروز ۱۲۶۰ هجری شمسی
تهران، ایرانIran flag with emblem 1964-1979.png
درگذشت ۱۳۴۰ هجری شمسی
تهران، ایرانIran flag with emblem 1964-1979.png
محل زندگی تهران
ملیت ایرانی Iran flag with emblem 1964-1979.png
نام‌های دیگر جهانگیر مراد
دوره قاجار
آثار شکسته دل، ای کبوتر، باد صبا، عشق تو آتش
والدین ابونصر میرزا حسام‌السلطنه، ابتهاج‌السلطنه

جهانگیر مراد ملقب به حسام السلطنه موسیقی‌دان دوره مشروطه و شاهزاده قاجاری بود.

زندگی‌نامه[ویرایش]

حسام السلطنه مراد در سال ۱۲۶۰ هجری شمسی در تهران متولد شد. مادرش ابتهاج‌السلطنه در تار شاگرد خواهر آقا حسینقلی بود. حسام‌السلطنه به موسیقی علاقه‌مند شد و ساز ویلن را در باغ ییلاقی پدرش در کاشانک از اعظم‌السلطان فرا گرفت. تدریجاً با موسیقی بیشتر آشنا شد و با سازهای پیانو، سه‌تار و عود آشنایی پیدا کرد. وی سپس با اهالی موسیقی آشنایی یافت و ارتباط نزدیکی با عارف قزوینی، درویش‌خان، ملک‌الشعرا بهار، سیدحسین طاهرزاده و میرزا غلامرضا شیرازی، نوازنده تار پیدا کرد. او تصانیف زیبایی در دوران مشروطه ساخت که دارای مضامین سیاسی، اجتماعی و انتقادی بودند.

وی در سال ۱۳۴۰ هجری شمسی در سن ۸۰ سالگی بدرود حیات گفت.

موسیقی حسام‎السلطنه[ویرایش]

جنبش مشروطه
Constitutional forces in Tabriz.jpg
گروهی از مشروطه‌طلبان
شاهان قاجار
نام

دورهٔ پادشاهی

آقامحمد خان

فتحعلی شاه
محمدشاه
ناصرالدین شاه
مظفرالدین شاه
محمدعلی شاه

احمدشاه

۱۱۷۵-۱۱۶۱
۱۲۱۳-۱۱۷۶
۱۲۲۶-۱۲۱۳
۱۲۷۵-۱۲۲۶
۱۲۸۵-۱۲۷۵
۱۲۸۸-۱۲۸۵

۱۳۰۴-۱۲۸۸
نخست‌وزیران قاجار

قائم مقام فراهانی
حاجی میرزا آقاسی
امیر کبیر
میرزا آقا خان نوری
علی‌اصغرخان اتابک
عین‌الدوله
مشیرالدوله
مشیرالدوله پیرنیا
مستوفی‌الممالک
صمصام‌السلطنه بختیاری
سپهدار تنکابنی
قوام‌السلطنه
وثوق‌الدوله

فتح‌الله اکبر
احزاب و گروه‌ها

انجمن‌های جنبش مشروطه
زنان در جنبش مشروطه
مراجع ثلاث
انجمن صفاخانه
سوسیال دموکرات‌ها، اجتماعیون عامیون
کمیته ستار
مرکز غیبی
اعتدالیون
انجمن اخوت
انجمن مخدرات وطن
جامع آدمیت
کمیته مجازات
حزب دموکرات، عامیون
حزب کمونیست ایران
انجمن مقدس ملی اصفهان
شرکت اسلامیه

انجمن اسلامیه
رویدادهای مهم

قاجار
قیام تنباکو
قرارداد رژی
تحصن شاه‌عبدالعظیم (۱۲۸۴)
اشغال تبریز (۱۲۹۰)
جنبش مشروطه
فرمان مشروطیت
استبداد صغیر
فتح تهران
جنبش جنگل
ایران جنگ جهانی اول
کودتای ۱۲۹۹
انحلال سلسله قاجار

قانون اساسی مشروطه
کتاب ها

مقیم و مسافر
تاریخ دخانیه

تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة

حسام السلطنه با همکاری محمدتقی بهار تصانیف بسیار زیبایی در دوران مشروطه ساخت.

تصنیف سال قحطی -آواز دشتی[ویرایش]

حسام السلطنه در سال ۱۲۹۶ که به سال قحطی معروف شده بود تصنیفی در آواز دشتی ساخت. در آن روزها شایع شده بود که احمد شاه قاجار با احتکار گندم موجب قحطی و گرانی نان شده‌است. این سخنان به گوش بهار هم رسیده بود و او تحت تاثیر این شایعات شعر تندی خطاب به شاه سرود و بر روی تصنیف حسام السلطنه گذاشت. شعر تصنیف این‌گونه بود: بند اول:

ای شهنشه، شهنشه ز ما با خبر باش با فقیران، ضعیفان از این خوب تر باش
کشوری سر به سر بری به بی نانی دختران وطن به چنگ نصرانی
آفت گوسفندانی قحطی و پریشانی
شها، جهان سرورا، مپرسی چرا تو از حالِ کشورِ دارا
که گر این کسور به خواری رفت چه می‌شود مارا
کجا ایران به آسانی رود از دست ایرانی که این تاریخ نورانی گرفته دنیا را
بیا این نادرشه ثانی برون کن اعدا را

بند دوم:

ای پری‌رو، پری‌رو به یاران نظر کن از رقیبان، ضعیفان، خدا را حذر کن
گر کنی قصد جان به تیغ ابرو کن ور کنی عزم دل به چشم جادو کن
یا به تاب گیسو کن یا به خال هندو کن
بُتا، به کشور ری، مکش جام می که لذت نمی‌دهد باده
که از بدخواهان، به جان خلق شراره افتاده
کجا ایران به آسانی رود از دست ایرانی که این تاریخ نورانی گرفته دنیا را
بیا این نادرشه ثانی برون کن اعدا را

حسام السلطنه خود نقل می‌کرد که این تصنیف موجب ناراحتی شاه شده بود و او اعلام کرده بوده که او فقط سازنده ملودی تصنیف است و شعر را کس دیگری سروده‌است.

تصنیف ای کبوتر (شکسته دل)-آواز ابوعطا[ویرایش]

شاید زیباترین تصنیف حسام‌السلطنه تصنیف شکسته دل در آواز ابوعطا بود. شعر اولیه این تصنیف با مطلع " ای شکسته دل عاشقی ز سر بدر کن" را ملک الشعرا در فضایی سیاسی و در اوج هیجانات اجتماعی سروده بود و در میان کلام آن کلماتی نظیر وزیر، دلار، خیانت، رِی، سیه کاری و... مبین حس و حال سیاسی آن بود که آنرا کمی از لطایف هنری دور می‌کرد. ملک‌الشعرا بهار این بار در شعر اسمی از شاه نبرده بود اما به وزرا تاخته بود. با گذشت زمان و با از بین رفتن منظور شعر ملک الشعرا شعر دیگری برای این تصنیف سرود که مطلعش این گونه بود: "ای کبوتر از آشیان کرانه کردی" و لطایف شعری زیبایی در آن گنجاند که به تصنیف ای کبوتر مشهور شد.

صورت اولیه تصنیف ابوعطا حسام السلطنه – شکسته دل

ای شکسته دل عاشقی ز سر بدر کن خون شدی از این رهگذر بیا حذر کن
لب ببند و این یک فسانه مختصر کن چاره خود ای دل تو از ره دگر کن
زانکه جمله جانان ری وفا ندارند صفا ندارند خوشگلند و رعنا ولی حیا ندارند
گلرخان ری بی شمارند چون وزیرانش کهنه کارند
جز خیانت کاری ندارند همه زیر بار فشار دلار اند
این جفاکاری مردم آزاری کشته ما را جانم کشته ما را
کی شود باری این سیه کاری حال ما را کند آشکارا

حسام السلطنه خود نقل می‌کرد که این تصنیف موجب ناراحتی شاه شده بود و او اعلام کرده بوده که او فقط سازنده ملودی تصنیف است و شعر را کس دیگری سروده‌است.

صورت نهایی تصنیف ابوعطا حسام السلطنه – ای کبوتر

ای کبوتر از آشیان کرانه کردی بی سبب چرا ترک آشیانه کردی
یادی از رفیقان آشنا نکردی ترک یار نالان و ترک خانه کردی
زین مکان که با عاشقان در آن چمیدی از آن چه دیدی؟ ناگهان چرا سوی دیگران پریدی
بد گمان گشتم بر تو باری بی وفا نبودی به یاری
در کف ِ بازان ِ شکاری به صد زخم کاری همانا دچاری
از فراقت من می‌کنم شیون دلبر من نگارین پر من نگارین پر من
کی بود جانا کز وفا گردی همسر من نشینی بر ِ من نشینی بر ِ من

تصنیف عشق ِ تو آتش-دستگاه ماهور[ویرایش]

جهانگیر مراد (حسام السلطنه)

شرحی از این تصنیف در کتاب سرگذشت موسیقی ایران، اثر روح‌الله خالقی نیامده‌است اما عبدالله دوامی، استاد بزرگ آواز و راوی تصنیف‌های قدیمی، این تصنیف را در نواری که از صدای ایشان ضبط شده روایت کرده‌است.[۱] شعر تصنیف به صورت زیر است[۲]:

عشق تو آتش جانا، زد بر دل من بر باد غم داد آخر آب و گل من
روی تو چون دیده دل، بهتر زلیلی شد بند زنجیر دام، مجنون دل من
وصل تو مشکل مشکل، جان دادن آسان یارب کن آسان آسان، این مشکل من

تصنیف باد صبا-آواز شوشتری[ویرایش]

شعر این تصنیف زیبا را ملک‌الشعرا در سبک غزل سروده‌است و کلمات را ظاهراً طوری انتخاب کرده که به کسی بر نخورد.[۳]. شعر تصنیف به شرح زیر بود:

باد صبا بر گل گذر کن از حال گل ما را خبر کن
ای نازنین، ای مه‌جبین با مدعی کمتر بنشین
بیچاره عاشق، ناله تا کی یا دل مده یا ترک سر کن، ترک سر کن
شد خون‌فشان چشم تر من پُر خون ِ دل شد ساغر من
ای یار عزیز، مطبوع و تمیز در فصل بهار، با ما مستیز
آخر گذشت آب از سر من ببین چشم تر من
گل چاک غم بر پیرهن زد از غیرت آتش بر چمن زد
بلبل چو من شد در چمن دستان‌سرا بهر وطن
دیدی که ظالم تیشه‌اش را آخر به پای خویشتن زد، خویشتن زد

این تصنیف اخیراً توسط استاد محمدرضا شجریان و گروه شهناز اجرا شده‌است..[۴].

منابع مکتوب[ویرایش]

منابع صوتی[ویرایش]

  • کرامتی، محسن. پنجره امید، تصنیف‌های دوره مشروطه. تهران. موسسه فرهنگی هنری ماهور

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. صفحه تصنیف‌های دوره قاجار، استاد عبدالله دوامی، موسسه فرهنگی هنری ماهور
  2. آوازهای روزانه، علی‌محمد تهرانی
  3. ص.۲۱۰، خط۹.خالقی، روح الله. سرگذشت موسیقی ایران. تهران. موسسه فرهنگی هنری ماهور
  4. برنامه اجرای استاد شجریان و گروه شهناز