زهره

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از ناهید (سیاره))
پرش به: ناوبری، جستجو
زهره The Venusian symbol, a circle with a small equal-armed cross beneath it
Venus in approximately true colour, a nearly uniform pale cream, although the image has been processed to bring out details.[۱] The planet's disc is about three-quarters illuminated. Almost no variation or detail can be seen in the clouds.
تصویر رنگی واقعی سیارهٔ زهره که توسط مارینر ۱۰ با استفاده از دو فیلتر برداشته شده‌است. سطح سیاره از ابرهای ضخیم اسید سولفوریک پوشانده شده‌است.
خواص مداری
مبدأ مبدأ
اوج و حضیض
  • ۰.۷۲۸۲۱۳ واحد نجومی
  • ۱۰۸٬۹۳۹٬۰۰۰ کیلومتر
اوج
  • ۰.۷۱۸۴۴۰ واحد نجومی
  • ۱۰۷٬۴۷۷٬۰۰۰ کیلومتر
نیم‌قطر بزرگ
  • ۱۰۸٬۲۰۸٬۰۰۰ کیلومتر
  • ۰.۷۲۳۳۲۷ واحد نجومی
خروج از مرکز مداری ۰.۰۰۶۷
تناوب مداری
تناوب مداری ۵۸۳٫۹۲ روز[۲]
سرعت متوسط مداری ۳۵٫۰۲ کیلومتر بر ثانیه
زاویه انحراف
قمر ندارد
مشخصات فیزیکی
شعاع متوسط
  • ۶٬۰۵۱.۸±۱.۰ کیلومتر[۴]
  • ۰.۹۴۹۹ زمینی
تخت‌شدگی ۰[۴]
مساحت سطح
  • ۴.۶۰×۱۰۸ کیلومتر مربع
  • ۰٫۹۰۲ زمین
حجم
  • ۹.۲۸۴۳×۱۰۱۱ کیومترمکعب
  • ۰٫۸۶۶ برابر زمین
جرم (فیزیک)
  • ۴.۸۶۷۶×۱۰۲۴ کیلوگرم
  • ۰٫۸۱۵ برابر زمین
چگالی متوسط ۵.۲۴۳ گرم بر سانتی‌متر مکعب
گرانش سطحی
سرعت گریز ۱۰٫۳۶ کیلومتر بر ثانیه (۶٫۴۴ مایل بر ثانیه)[۵]
دوره چرخش −۲۴۳.۰۱۸۵ روز (حرکت مخالف گرد و موافق گرد)
سرعت چرخش استوایی ۶٫۵۲ کیلومتر بر ساعت (۱٫۸۱ متر بر ثانیه)
انحراف محوری ۲٫۶۴° (حرکت مخالف‌گرد و موافق‌گرد برای چرخش)
۱۷۷٫۳۶° (نسبت به مدار چرخش)[۶][note ۱]
بعد قطب شمال
  • 18h 11m 2s
  • ۲۷۲٫۷۶°[۷]
میل قطب شمال ۶۷٫۱۶°
سپیدایی
دمای سطح حداقل میانگین حداکثر
کلوین °۷۳۷ درجه کلوین[۲]
سلسیوس ۴۶۲ ° درجه سلسیوس
قدر ظاهری
قطر زاویه‌ای ۹٫۷″ تا ۶۶-″[۶]
جو
فشار جو در سطح ۹۲ بار (یکا) (۹٫۲ پاسکال (یکا))
ترکیبات

ترکیب اتمسفر

آغاز شب و سیارهٔ زهره در حال غروب

زُهره[۱۲] (با نام پارسی ناهید و لاتین ونوس) به ترتیب نزدیکی به خورشید، دومین سیاره زمین‌سان منظومه خورشیدی است که مدار آن در میان مدارهای زمین و تیر (عطارد) قرار گرفته‌است. ناهید نزدیک‌ترین سیاره به زمین است و بعد از ماه، درخشان‌ترین جرم آسمانی طبیعی است که به هنگام شب در آسمان زمین دیده می‌شود و قدر ظاهری آن به ۴٫۶- می‌رسد.

ناهید، بدون ماه است و در مدار تقریباً دایره‌واری به‌دور خورشید می‌گردد. ناهید از بسیاری دیدگاه‌ها ازجمله اندازه، جرم، گرانش و ترکیبات ساختاری به زمین همانندی دارد و به خاطر همین نزدیکی‌ها آن را سیاره «خواهر زمین» نیز خوانده‌اند.

ناهید گرم‌ترین سیاره در سامانه خورشیدی است. این سیاره دارای هواکره است. جو ضخیم و غلیظ آن موجب می‌شود که دیدن سطح آن از طریق رصد، دشوار باشد. بیشتر هواکره آنرا کربن دی‌اکسید تشکیل داده و در ابرهای فوقانی آن قطرات ریز سولفوریک اسید وجود دارد. وجود کربن دی‌اکسید در جو این سیاره که گرما را در سیاره نگه می‌دارد دمای آن را به مقدار بسیار چشم‌گیری (۴۸۰ درجه سانتیگراد نزدیک سطح سیاره) افزایش داده‌است.

این سیاره یکی از سیاره‌های سنگی و فشرده و دارای آتشفشان‌های فعال، زمین‌لرزه و رشته‌کوه است. زمان لازم برای یکبار گردش این سیاره به دور خورشید ۲۲۵ روز زمینی است.

ناهید در سنجش با بیشتر سیاره‌ها در سامانه خورشیدی از جمله زمین، کروی‌تر است و به علت چرخش بسیار آهسته دور محوری آن، پدیده تورفتگی یا مسطح شدن قطب‌ها و برآمدگی یا تورم نواحی استوایی در آن، کمتر از دیگر سیارات رخ می‌دهد. طول یک شبانه‌روز زهره از یک سال این سیاره کمی بلندتر است.

ابن سینا در سده یازده میلادی گذر زهره از مقابل قرص خورشید را مشاهده کرده‌است.[۱۳] ابن باجه اخترشناسی اندلسی در سده دوازدهم میلادی از رصد دو سیاره به شکل دو نقطه سیاه بر سیمای خورشید خبر داد که یک قرن پس از او قطب‌الدین شیرازی، ستاره‌شناس ایرانی در رصدخانه مراغه آن را به‌درستی با عنوان گذر ناهید و تیر از جلوی خورشید شناسایی کرد.[۱۴]

مقایسه با زمین[ویرایش]

سیاره ناهید بدون ماه است ولی از بسیاری دیدگاه‌ها مانند اندازه، جرم، گرانش و ترکیبات ساختاری به زمین همانندی دارد و به خاطر همین نزدیکی‌ها آن را سیاره خواهر زمین نیز خوانده‌اند.[۱۵]

قطر ناهید کمی کوچک‌تر از قطر زمین و نزدیک به ۱۲٫۰۹۲ کیلومتر است[۱۶] در حالی که قطر زمین ۱۲٫۷۵۶ کیلومتر است.

جرم ناهید ۸۱/۵ درصد جرم زمین و قطر آن ۱۲۰۹۲ کیلومتر که تنها ۶۵۰ کیلومتر از قطر زمین کمتر است.

جرم ناهید نیز نزدیک به ۸۱ درصد جرم زمین و چگالی آن نزدیک به ۹۵ درصد چگالی زمین است. با این حال ناهید در سنجش با بیشتر سیاره‌ها در سامانه خورشیدی از جمله زمین، کروی‌تر است و به علت چرخش بسیار آهسته دور محوری آن، پدیده تورفتگی یا مسطح شدن قطب‌ها و برآمدگی یا تورم نواحی استوایی در آن، کمتر از دیگر سیارات رخ می‌دهد.

سطح سیاره[ویرایش]

ساختار داخلی ناهید پوسته بیرونی و گوشته و هسته به رنگ زرد

این سیاره یکی از سیاره‌های سنگی و فشرده و دارای آتشفشان‌های فعال، زمین‌لرزه و رشته‌کوه است.[۱۷]

ساختار داخلی[ویرایش]

تصویری که فضاپیمای ونرا ۱۰ از دهانه ماژلان، محل فرود خود فرستاد

بر اساس یافته‌های ونرا ۴ در ۱۹۶۷ سیاره ناهید دارای میدان مغناطیسی بسیار ضعیفی است.[۱۸][۱۹]

جو[ویرایش]

این سیاره دارای هواکره است. جو ضخیم و غلیظ آن موجب می‌شود که دیدن سطح آن به سادگی، ممکن نباشد.[۲۰]

تفاوت بزرگ ناهید با زمین، جو آن است که ۹۶٫۵٪ آن را کربن دی‌اکسید و ۳٫۵٪ آن را نیتروژن تشکیل داده و در ابرهای فوقانی آن قطرات ریز سولفوریک اسید وجود دارد. وجود کربن دی‌اکسید در جو این سیاره دمای آنرا به مقدار بسیار چشم‌گیری افزایش داده‌است (تا ۴۸۰ درجه سلسیوس در سطح سیاره).[۱۶][۲۰]

ناهید گرم‌ترین سیاره در سامانه خورشیدی است. نور آفتاب پس از نفوذ در جو این سیاره و جذب شدن توسط سطح آن، به‌صورت گرما از سطح بازتابیده می‌شود. اما انبوه کربن دی‌اکسید جو ناهید، این گرمای بازتابیده را به دام انداخته و از رها شدن آن در فضای بیرونی جلوگیری می‌کند. این جذب اضافی گرما که به اثر گلخانه‌ای معروف است میانگین گرمای ناهید را بیش از هر سیاره دیگری (حتی سیاره تیر) در سامانه خورشیدی بالا برده‌است. بطوریکه این حرارت برای ذوب کردن فلز سرب کافیست. از اینرو پیدایش زندگی شبه انسان خاکی، در این سیاره، غیرممکن است.

مدار[ویرایش]

ناهید در مدار تقریباً دایره‌واری با میانگین فاصله ۱۰۸ میلیون کیلومتر از خورشید، به دور آن می‌گردد. هنگامی که در نزدیکترین وضعیت نسبت به زمین قرار می‌گیرد، فاصله آن دو با هم ۴۱ میلیون کیلومتر است[۶] و در دورترین حالت این دوری به ۲۵۷ میلیون کیلومتر می‌رسد.

طول شبانه‌روز[ویرایش]

زمان لازم برای یکبار گردش این سیاره به دور خودش ۲۴۳ روز زمین است. در واقع زهره آنقدر کند و آهسته دوران می‌کند که یک شبانه‌روزش ۲۴۳ روز طول می‌کشد، و یک سال شمسی در زهره هم کمی کمتر از این مقدار و ۲۲۵ روز است.

نام‌گذاری[ویرایش]

دیگر نام این سیاره ناهید بوده و در فارسی بیدخت و بیلفت نیز نامیده می‌شد.[۲۱] و واژه بیدُخت در شکل کهن‌تر خود بَغدخت و به معنای «دختر خدا» بوده‌است.[۲۲] نام این سیاره در زبان لاتین، ونوس، برگرفته از نام خدای عشق و زیبایی روم باستان است. در یونان باستان، نام خدای آفرودیته بر آن نهاده شد.

کاوش‌ها[ویرایش]

در اوایل دهه ۱۹۶۰ راداری را به سوی ناهید نشانه‌روی کردند که سیگنال‌های آن از ابرهای این سیاره عبور کرده و پس از برخورد با سطح جامد سیاره، منعکس شد. برای نخستین بار دانشمندان اطلاع جالبی را دربارهٔ سطح ناهید به‌دست آوردند که نشان می‌داد ناهید دارای حرکت چرخشی در جهت معکوس است. چرخش آن از شرق به غرب است و آفتاب از مغرب طلوع و در مشرق غروب می‌کند.

مارینر ۲[ویرایش]

فضاپیمای مارینر ۲، ساخت ناسا که در اوت ۱۹۶۲ پرتاب شد، در دسامبر ۱۹۶۲ از ۳۵۰۰۰ کیلومتری ناهید گذشت. مشاهدات این سفینه نشان داد که ناهید را ابرهای سفید رنگ مایل به زردی، کاملاً پوشانده‌است و شکافی در این ابرها نیست که از راه آن بتوان نظری به سطح جامد این سیاره افکند.

مارینر ۱۰[ویرایش]

فضاپیمای مارینر ۱۰ در فوریه ۱۹۷۴ از ارتفاعی کمتر از ۶۵۰۰ کیلومتری، ناهید را مورد پژوهش قرار داد و معلوم شد که این ابرها حرکت منطقه‌ای دارند و با سرعتی بیش از ۲۴۰ کیلومتر در ساعت سیاره را دور می‌زنند و در مناطقی از ناهید که رو به خورشید است، برهمکنشی میان جریان‌های بزرگ مقیاس همرفتی با این حرکت منطقه‌ای وجود دارد.

ونرا ۹[ویرایش]

در ۲۲ اکتبر ۱۹۷۵ وسیله‌ای از سفینه بدون سرنشین ونرا ۹ متعلق به اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی، بر ناهید فرود آمد و علی‌رغم شرایط فوق‌العاده سخت دما و فشار توانست به مدت ۲ ساعت عکس‌هایی از چشم‌انداز این سیاره بگیرد و اطلاعات گسترده‌ای از سطح ناهید بفرستد.

ونرا ۱۰[ویرایش]

سه روز پس از آن وسیله مشابهی از سفینه ونرا ۱۰ در ۲۲۰۰ کیلومتری محل فرود وسیله ونرا ۹ به ناهید نشست و یافته‌های خود را به مدت ۶۵ دقیقه ارسال کرد. این عکس‌ها، نخستین عکس‌هایی بودند که تا آن زمان از سطح سیاره‌ای دیگر گرفته شده بود.[۲۳]

کاوشگر مداری ونوس‌اکسپرس، یازدهم آوریل سال ۲۰۰۶ میلادی وارد مدار سیاره ناهید شد و تنها پس از یک روز موفق شد نخستین تصویر را از قطب جنوب این سیاره برداشت و به زمین بفرستد.[۲۴]

در فرهنگ ایران[ویرایش]

اسطوره‌شناسی[ویرایش]

در اسطوره‌شناسی ایرانیان به ویژه اسطوره‌شناسی هخامنشیان، این سیاره را به ایزدبانو آناهیتا و در زبان پارسی میانه به اَناهید ایزد باروری و آب‌ها، در بندهشن بزرگ مرتبط می‌دانند. در متون به زبان اوستایی مهریشت (یشت ۱۰)، مهر (ایزد) با آناهیتا پیوندهایی دارد. نام ناهید مشتق شده از اَناهید و آناهیتا است.[۲۵][۲۶][۲۷][۲۸]

در ادبیات[ویرایش]

سیاره ناهید در ادبیات ایرانی از اهمیت بالایی برخوردار است. این سیاره ناهید نماد عشق و دلدادگی است و صاحب آن خداوند عشق است. از داستان‌های آن می‌توان به داستان نظامی گنجوی یا داستان ایرج میرزا اشاره کرد.

در عجایب‌المخلوقات زکریای قزوینی چنین آمده که: عاشق چون نظر در ناهید کند، حرارت عشق بر وی سنگین‌تر شود و الفت آورد میان مردان و زنان و گویند وقت نکاح اگر که ناهید ناظر باشد و نیکوحال، میان زن و مرد محبتی عجب افتد.

در شعر[ویرایش]

فردوسی[ویرایش]

فردوسی در آغاز شاهنامه این چنین می‌گوید:[۲۹]

به نام خداوند جان و خرد کزین برتر اندیشه برنگذرد
خداوند نام و خداوند جای خداوند روزی ده و رهنمای
خداوند کیوان و گردان سپهر فروزنده ماه و ناهید و مهر

حافظ[ویرایش]

حافظ می‌گوید:[۳۰]

دلم ز نرگس ساقی امان نخواست به جان چرا که شیوه آن تُرک دل سیه دانست
ز جور کوکب طالع سحرگهان چشمم چنان گریست که ناهید دید و مَه دانست

جستارهای وابسته[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Lakdawalla, Emily (21 September 2009). The Planetary Society http://www.planetary.org/blog/article/00002105/. Retrieved 4 December 2011.  Missing or empty |title= (help)
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام nssdc وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  3. "The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter". 3 April 2009. Retrieved 2009-04-10.  (produced with Solex 10 written by Aldo Vitagliano; see also Invariable plane)
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A'hearn, M. F. et al. (2007). "Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 98 (3): 155–180. Bibcode:2007CeMDA..98..155S. doi:10.1007/s10569-007-9072-y.  ویرایش
  5. "Planets and Pluto: Physical Characteristics". NASA. 5 November 2008. Retrieved 26 August 2015. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ Williams, David R. (15 April 2005). "Venus Fact Sheet". NASA. Retrieved 12 October 2007. 
  7. "Report on the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites". International Astronomical Union. 2000. Retrieved 2007-04-12. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام MallamaVenus وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  9. Mallama, A. (2011). "Planetary magnitudes". Sky and Telescope 121 (1): 51–56. 
  10. "HORIZONS Web-Interface for Venus (Major Body=299)" (Geophysical data). JPL Horizons On-Line Ephemeris System. 27 February 2006. Retrieved 2010-11-28.  (Using JPL Horizons you can see that on 2013-Dec-08 Venus will have an apmag of −4.89)
  11. Espenak, Fred (1996). "Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006". NASA Reference Publication 1349. NASA/Goddard Space Flight Center. Retrieved 2006-06-20. 
  12. «زُهره، ناهید» [نجوم] هم‌ارزِ «Venus»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی و زیر نظر حسن حبیبی، «فارسی»، در دفتر دوم، فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان، تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی، شابک ‎۹۶۴-۷۵۳۱-۳۷-۰ (ذیل سرواژهٔ زُهره) 
  13. Goldstein, Bernard R. (March 1972). "Theory and Observation in Medieval Astronomy". Isis (University of Chicago Press) 63 (1): 39–47 [44]. doi:10.1086/350839. 
  14. S. M. Razaullah Ansari (2002). History of Oriental Astronomy: Proceedings of the Joint Discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, Organised by the Commission 41 (History of Astronomy), Held in Kyoto, August 25–26, 1997. اشپرینگر ساینس+بیزینس مدیا. p. 137. ISBN 978-1-4020-0657-9. 
  15. Faure, Gunter; Mensing, Teresa M. (2007). Introduction to planetary science: the geological perspective. Springer eBook collection. Springer. p. 201. ISBN 978-1-4020-5233-0. 
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ "Atmosphere of Venus". The Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflght. Retrieved 29 April 2007. 
  17. Frankel, Charles (1996). Volcanoes of the Solar System. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-47770-3. 
  18. Dolginov, Sh.; Eroshenko, E. G.; Lewis, L. (September 1969). "Nature of the Magnetic Field in the Neighborhood of Venus". Cosmic Research 7: 675. Bibcode:1969CosRe...7..675D. 
  19. Kivelson G. M.; Russell, C. T. (1995). "Introduction to Space Physics". Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45714-9. 
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ Taylor, Fredric W. (2014). "Venus: Atmosphere". In Tilman, Spohn; Breuer, Doris; Johnson, T. V. Encyclopedia of the Solar System. Oxford: Elsevier Science & Technology. ISBN 978-0-12-415845-0. Retrieved 12 January 2016. 
  21. دهخدا: بیدخت و بیلفت
  22. دهخدا: بیدخت.
  23. دگانی، مایر - «نجوم به زبان ساده»، تهران مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی ۱۳۸۶، شابک: ‎۹۷۸-۹۶۴-۳۴۲-۲۵۴-۷
  24. اولین تصاویر ونوس‌اکسپرس از سیاره زهره، از وب‌گاه دانش فضایی، بازدید: ۲۲ خرداد ۱۳۸۹
  25. Boyce, Mary. "ANĀHĪD". w:Encyclopaedia Iranica. Center for Iranian Studies, Columbia University. Archived from the original on 1 May 2008. Retrieved 2010-02-20. 
  26. Schmidt, Hanns-Peter. "MITHRA". w:Encyclopaedia Iranica. Center for Iranian Studies, Columbia University. Archived from the original on 12 July 2008. Retrieved 2010-02-20. 
  27. MacKenzie, D. N. (2005). A concise Pahlavi Dictionary. London & New York: Routledge Curzon. ISBN 0-19-713559-5. 
  28. Mo'in, M. (1992). A Persian Dictionary. Six Volumes 5–6. Tehran: Amir Kabir Publications. ISBN 1-56859-031-8. 
  29. «شاهنامه/آغاز کتاب». 
  30. «حافظ (غزلیات)/به کوی میکده هر سالکی که ره دانست». 

منابع[ویرایش]