راست‌پنج‌گاه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از دستگاه راست پنجگاه)
پرش به: ناوبری، جستجو

دستگاه راست‌پنج‌گاه، که با نام راست و پنجگاه یا راست هم شناخته می‌شود، یکی از هفت دستگاه موسیقی سنتی ایرانی است.

دستگاه‌های موسیقی ایرانی

نام[ویرایش]

فرهاد فخرالدینی، راست‌پنج‌گاه را در اصل «راست و پنج‌گاه» می‌داند، به این معنی که نیمهٔ اول گام آن، همان «راست» است (که به تعبیر فخرالدینی می‌تواند معادل مقام عشاق دانسته شود که با درجات دستگاه ماهور مطابقت دارد) و نیمهٔ دوم از پنج مقام مختلف مشتق شده‌است؛[۱] این پنج مقام (یا دستگاه) عبارتند از ماهور، شور، نوا، سه‌گاه و همایون. از آنجا که از طریق گوشهٔ شوشتری در دستگاه همایون می‌توان به گوشهٔ منصوری در چهارگاه رفت، راست‌پنج‌گاه عملاً امکان جابه‌جایی و مدگردی بین تمام دستگاه‌های موسیقی ایرانی را فراهم می‌کند. از همین رو، این دستگاه در مرکب‌خوانی به کار می‌رود.[۲]

از سوی دیگر، دستگاه راست‌پنج‌گاه در بیشتر ردیف‌های موسیقی دو گوشه دارد که با نام‌های «درآمد راست» و «پنج‌گاه» شناخته می‌شوند. درآمد راست، در واقع همان درآمد دستگاه است،[۳] و گوشهٔ پنج‌گاه در پرده‌های دستگاه نوایی اجرا می‌شود که نت پایه‌اش یک فاصلهٔ پنجم درست بالاتر از نت پایهٔ درآمد راست باشد.[۴]

تحلیل ردیف[ویرایش]

حدس زده می‌شود که زمانی که (در دوران قاجاریه) ردیف موسیقی ایرانی تدوین می‌شد، تدوین‌کنندگان آن ابتدا تعداد زیادی از گوشه‌ها را در دستگاه‌های ماهور، شور و متعلقات آن، همایون و اصفهان، سه‌گاه، چهارگاه و نوا تقسیم کرده‌اند و آنچه باقی مانده را در دستگاه راست‌پنج‌گاه قرار داده‌اند. حدس دیگر آن است که دستگاه راست‌پنج‌گاه در واقع برای مرحلهٔ عالی فراگیری موسیقی ایرانی تدوین شده بوده تا نوازندگان برتر به کمک آن با رموز مرکب‌نوازی و مرکب‌خوانی آشنا شوند.[۵]

درآمد این دستگاه در برخی ردیف‌ها «درآمد راست» نامیده شده‌است. گوشه‌های مختلف دستگاه معمولاً با فرود «بال کبوتر» به نت پایه بازمی‌گردند، که عبارت است از پرش به درجهٔ پنجم و بازگشت به نت پایه (مثلاً در راست‌پنج‌گاه برپایهٔ نت فا، فرود بال کبوتر با اجرای پی‌درپی سه نت «فا، دو، فا» شکل می‌گیرد.[۶] درجهٔ دوم گام از نت‌های مهم راست‌پنج‌گاه است و گردش به دور آن حالتی شبیه گوشهٔ داد در دستگاه ماهور ایجاد می‌کند.

دستگاه راست‌پنج‌گاه امکان پرده‌گردانی به تمام دستگاه‌های دیگر در موسیقی ایرانی را فراهم می‌کند. مهم‌ترین تغییر مایه‌ها، بدین شکل صورت می‌گیرد (در تمام مثال‌ها، فرض شده که نت پایهٔ راست‌پنج‌گاه، نتِ دو است یا به عبارتی از تغییر مایه از مقام «راستِ دو» آغاز می‌شود): با رفتن به درجهٔ پنجم راست‌پنج‌گاه، دستگاه نوا به دست می‌آید (مقام نوای سل)؛ با پایین آوردن درجهٔ سوم راست به میزان یک ربع پرده، شاهد مقام سه‌گاه به دست می‌آید (سه‌گاهِ می کرن) و البته درجهٔ ششم هم ربع پرده و درجهٔ هفتم هم نیم پرده پایین می‌آیند؛ با رفتن به درجهٔ پنجم راست همچنین می‌توان شورِ سل را به دست آورد (لا یک ربع پرده پایین می‌آید و می و سی هم نیم پرده بم می‌شوند)؛ به همین شکل همایونِ سل را نیز می‌توان به دست آورد (لا یک ربع پرده و می نیم پرده بم می‌شوند)؛ تغییر کلید آخری اگر بدون جهش در نت پایه باشد، اصفهان را به دست می‌دهد (اصفهانِ دو، که در آن لا یک ربع پرده و می نیم پرده بم می‌شوند).[۷]

دانگ اول راست‌پنج‌گاه در ردیف موسیقی ایرانی مطابق با دانگ اول دستگاه ماهور است. با این حال محمدرضا لطفی معتقد است که نت زیرپایه در ماهور در اصل به صورتنیم‌پرده پایین‌تر بوده، و یک وجه تفاوت ماهور و راست‌پنج‌گاه نیز در قدیم همین بوده که نت زیرپایه در راست‌پنج‌گاه نیم‌پرده بالاتر از ماهور بوده است اما در زمانی که ردیف موسیقی ایرانی توسط میرزاعبدالله تدوین می‌شده این ظرافت‌ها از بین رفته‌است.[۸]

هنرمندان[ویرایش]

محمدرضا لطفی به همراه محمدرضا شجریان آثاری در این دستگاه ارائه کرده‌اند که از جمله آن‌ها می‌توان به اجرای جشن هنر شیراز یا راست‌پنج‌گاه (۱۳۵۴ خورشیدی) و «چشمه نوش» اشاره کرد. همچنین «قافله‌سالار» اثری دیگر از محمدرضا لطفی‌ست که در آن به تکنوازی سه‌تار در دستگاه راست‌پنج‌گاه پرداخته.

گوشه‌ها[ویرایش]

منابع مختلف گوشه‌های زیر را برای راست‌پنج‌گاه برشمرده‌اند:[۹][۱۰][۱۱]

  • درآمد
  • زنگ شتر یا ناقوس
  • زنگوله
  • نغمه
  • خسروانی
  • روح‌افزا
  • پروانه
  • پنج‌گاه
  • عشاق
  • نیریز
  • زابل
  • بیات عجم
  • بحر نور
  • قرچه
  • منصوری
  • مبرقع
  • طرز
  • سپهر
  • عراق
  • محیّر
  • آشور آوند
  • اصفهانک
  • حزین
  • زنگوله
  • شوشتری‌گردان
  • نوروز عرب
  • نوروز صبا
  • نوروز خارا
  • نفیر
  • فرنگ
  • ابوالچپ
  • راوندی
  • لیلی و مجنون
  • طرز
  • ماوراءالنهر
  • راک عبدالله
  • راک هندی
  • فرود
  • نیریز صغیر
  • نیریز کبیر

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]