اوپانیشاد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
از سلسله مقالاتی دربارهٔ
ادبیات ودایی
1 Om.svg
کتاب‌ها
ریگ‌وداستایش‌نامه
یجوروداقربانی‌نامه
ساماودانغمه‌نامه
آتارواوداروحانی‌نامه
بخش‌ها
سمهیتا (سرود)ادهوریو
اتهروه‌وده
براهمنه‌ها (دستورات مراسم قربانی کردن)براهمنه آیتریه • براهمنه کوشیتکی • براهمنه سدویمشا • براهمنه شاتاپاته • براهمنه تیتریه • براهمنه گوپتا • براهمنه آرنیکه • براهمنه مانترا • براهمنه دایواتا
آرنیکه‌ها (متون مذهبی زاهدان)آرنیکه آیتریه • آرنیکه تیتریه • آرنیکه کته • آرنیکه کوشیتکی • بریهدآرنیکه
اوپانیشادها (متون فلسفی)
ریگ‌ودااوپانیشاد آیتریه
ساماودااوپانیشاد چاندوگیهاوپانیشاد کنه
یجورودااوپانیشاد کتهاوپانیشاد تیتریهاوپانیشاد ایشااوپانیشاد بریهدآرنیکه
آتارواودااوپانیشاد ماندوکیهاوپانیشاد موندکهاوپانیشاد پرشنه
پورانه‌ها
پورانه‌های برهمابرهما پورانهبرهمانده پورانهبرهما وایوارتا پورانامارکاندیا پورانابهاویشایا پورانا
پورانه‌های وایشنواویشنو پوراناباگاواته پورانهنارادیه پورانهگرودا پورانهپدمه پورانهوامانا پوراناورهه پورانهکورما پورانهماتسیا پورانا
پورانه‌های شایواشیوا پورانهلینگا پورانهاسکاندا پورانهوایو پوراناآگنی پورانه
سوتراها
کاما سوترابرهما سوتراسامکیا سوترایوگا سوتراپرامنا سوتراچاراکا سمهیتاسوشروتا سمهیتاپنچاتنترارام‌چریت‌مانسجوگ باسشت
• • •

اوپانیشادها (سانسکریت: उपनिषद्‎، اوپه‌نیشَد) از کهن‌ترین متون مینوی آئین هندو و مهمترین آثار فلسفی هندوستان هستند که تاریخ تقریر قدیمی‌ترین‌شان به سده‌های هفتم یا ششم قبل‌ازمیلاد می‌رسد. اوپانیشادهای اصیل متأخرترین قسمت وداها را شکل می‌دهند. تعداد متونی که با نام اوپانیشاد شناخته می‌شوند از ۲۰۰ می‌گذرد که نیمی از آن‌ها از اواخر هزاره نخست پیش‌ازمیلاد تا میانهٔ هزارهٔ دوم میلادی و به‌الهام از اوپانیشادهای اصیل نگاشته شده‌اند. در انتهای یکی از اوپانیشادهای جدید موسوم به اوپانیشاد موکتیکه فهرستی از ۱۰۸ اوپانیشاد آمده است که بین ده تا سیزده تای آن‌ها به اوپانیشادهای اصلی (موکیه) معروفند. متونی که معمولاً در ردهٔ اوپانیشادهای اصلی جا می‌گیرند عبارتند از :اوپانیشاد آیتریه، اوپانیشاد کوشیتکی، اوپانیشاد چاندوگیه، اوپانیشاد کنه، اوپانیشاد تیتریه، اوپانیشاد کته، اوپانیشاد شوتاشوتره، اوپانیشاد میتری، اوپانیشاد بریهدآرنیکه، اوپانیشاد ایشا، اوپانیشاد موندکه، اوپانیشاد ماندوکیه، و اوپانیشاد پرشنه. برخی از این اوپانیشادها منظوم‌اند و برخی دیگر منثور.

واژهٔ اوپانیشاد در لغت به‌معنای «نزدیک بنشین» است و به جلوس شاگرد نزد استاد هنگام دریافت آموزه‌های روحانی اشاره دارد. تاریخ تقریر اوپانیشادها محل مناقشهٔ‌ محققان است. بااین‌وجود می‌توان گفت که قدیمی‌ترین اوپانیشادها مثل اوپانیشاد بریهدآرنیکه و چاندوگیه متونی پیشابودایی‌اند و در برخی اوپانیشادها مثل شوتاشوتره و ماندوکیه تأثیر متون نخستین بودایی دیده می‌شود و می‌توان تاریخ تألیف آن‌ها را حدود ۵۰۰ قبل‌ازمیلاد دانست. هویت مؤلفان اوپانیشادها نیز مانند دیگر متون کهن سانسکریت معلوم نیست. به‌نظر مکان تقریر اوپانیشادهای نخستین در شمال هند بوده‌است.

اوپانیشادها، بااینکه متونی فلسفی‌اند که به وداها (کتب آیینی هندوئیسم) پیوست شده‌اند، در ذات خود با اعمال آیینی، «پرستش»، و «قربانی کردن» ضدیت دارند. خدایان بسیاری که در وداها شرح آن‌ها رفته‌است در اوپانیشادها به دو مفهوم آتمن (خویشتن) و برهمن (واقعیت غایی) تقلیل یافته‌اند. اختلاف شارحان اوپانیشادها بر رابطهٔ بین آتمن و برهمن سبب تشکیل سه مکتب اصلی ویدانته شده است که عبارتند از ویدانته ادویته (یکی بودن آتمن و برهمن)، ویشیشت‌ادویته (مشمول بودن آتمن در برهمن)، و دوایته (متمایز بودن آتمن از برهمن، که مکتبی خداباورانه محسوب می‌شود.).

اوپانیشادها تا سال ۱۶۵۶ میلادی در همان زبان سانسکریت باقی ماندند. در آن سال محمد داراشکوه فرزند شاه جهان و ممتاز محل ۵۰ اوپانیشاد را به فارسی ترجمه کرد. در سال ۱۸۰۱ میلادی انکتیل دوپرون این اثر را از فارسی به لاتین ترجمه کرد و موجب شناساندن اوپانیشاد به جهان غرب شد. این ترجمه توجه متفکران غربی را به این متون جلب کرد و فلاسفه‌ای چون آرتور شوپنهاور و فریدریش ویلهلم یوزف شلینگ آنان را تحسین کردند. هندشناسان معاصر نیز به بررسی تطابق برخی مفاهیم بنیادی در اوپانیشادها و فلسفه غربی پرداخته‌اند.

ریشه‌شناسی[ویرایش]

عبارت سانسکریت اوپانیشاد (از «اوپه» به‌معنای «نزدیک» + «نی-شَد» به‌معنای «بنشین»)[۱] اشاره به جلوس شاگرد نزد استاد هنگام دریافت آموزه‌های روحانی دارد.[۲] در واژه‌نامهٔ سانسکریت مانیر-ویلیامز آمده‌است که «به گفتهٔ منابع معتبر محلی، اوپانیشاد به‌معنای به استراحت نشاندن جهل به‌وسیلهٔ نمودن دانش روح عظمی است.»[۳]

شانکرا در شرحش بر اوپانیشادهای کته و بریهدآرنیکه می‌نویسد که اوپانیشاد به معنای آتماویدیه[الف] به‌معنای «دانش خویشتن» یا برهماویدیه[ب] به معنای «دانش برهمن» است. واژه اوپانیشاد در متن بسیاری از اوپانیشادها هم دیده می‌شود، از جمله در بند چهارم سیزدهمین مجلد از فصل نخست اوپانیشاد چاندوگیه. ماکس مولر و پل دوسن واژهٔ اوپانیشاد را در متن به‌صورت «دکترین پنهان» برگردانده‌اند[۴] و رابرت ارنست هیوم آن را «معنای عرفانی» ترجمه کرده‌است.[۵] پاتریک آلیول هم آن معادل «ارتباطات پنهان» را برای آن برگزیده است.[۶]

شکل‌گیری[ویرایش]

تألیف[ویرایش]

هویت نگارندگان اوپانیشاد معلوم نیست. به‌گفتهٔ رادهاکرشنن، «هویت مؤلفان اغلب آثار ادبی کهن هندی مجهول است و ما نام مؤلفان اوپانیشاد را نمی‌دانیم.»[۷] اوپانیشادهای کهن ضمیمهٔ کهن‌ترین نوشته‌های آیین هندو یعنی وداهایند که سنتاً آپائوروشیه («نا-انسانی، ابرانسانی»[۸] یا «غیرشخصی، بدون نگارنده»)[۹][۱۰][۱۱] دانسته می‌شوند. بنابر وداها، این آثار را ویشی‌ها (عالمان) ماهرانه و درپی خلاقیت ملهم ساخته‌اند، چنان‌که نجاری ارابه‌ای را می‌سازد.[۱۲]

برخی از آرای فلسفی در اوپانیشادهای نخستین را به عالمان معروفی چون یاجناوالکیا، اودالاکا آرونی، شوتاکتو، شاندیلیا، آیتریه،[پ] بالاکی،[ت] پیپالادا، و ساناتکومارا نسبت داده‌اند.[۷][۱۳] از زنانی چون مایتریی و گارگی نیز در مناظره‌ها و پی‌نوشت‌های اوپانیشادهای نخستین نام برده شده‌است.[۱۴] همچنین استثنائاتی بر ناشناس بودن نگارندگان اوپانیشادها نیز هست، مثلاً در پایان اوپانیشاد شوتاشوتره نام شوتاشوترهٔ خردمند آمده‌است که نگارندهٔ آن محسوب می‌شود.[۱۵]

برخی محققان بر این باورند که اوپانیشادها در گذر زمان با یکدیگر آمیخته[۱۶] و گسترش یافته‌اند. در متن‌های نسخه‌های مختلف اوپانیشادهای یکسان که در مناطق مختلف آسیای جنوبی یا در زبان‌های غیرسانسکریت یافت شده‌است و همچنین در بدنهٔ متن هر اوپانیشاد تفاوت‌هایی در وزن،[۱۷] شیوه نگارش، دستور زبان، و ساختار هست[۱۸][۱۹] و باور بر این است که متن‌های کنونی حاصل کار نگارندگان پرشماری باشد.[۲۰]

تاریخچه[ویرایش]

محققان از زمان تألیف اوپانیشادها اطمینانی ندارند.[۲۱] فیلسوف و شارح متون هندو استیون فیلیپس[ث] می‌گوید که بررسی تاریخ‌شناسی اوپانیشادهای نخستین عملی دشوار است، چرا که این کار بر شواهد محدود، تحلیل لحن کهن، شیوه‌شناسی، و تکراریات بین متون صورت می‌گیرد و بر فرضیاتی مبنی بر سیر تدوین و تکامل احتمالی ایده‌ها و تأثیر فلسفه‌های هندی بر یکدیگر استوار است.[۲۲] پاتریک آلیولِ هندشناس نیز می‌گوید «بر خلاف برخی ادعاها، تعیین تاریخی برای تألیف این اسناد [اوپانیشادهای نخستین] که از چند قرن دقیق‌تر باشد کاری است به پایداری خانه‌ای پوشالی.»[۲۳] برخی محققان بر آن بوده‌اند که با تحلیل مشابهات بین اوپانیشادهای هندو و متون بودایی، تاریخ تألیف اوپانیشادها را تعیین کنند.[۲۴]

پاترین آلیول تاریخ‌شناسی ذیل را برای اوپانیشادهای نخستین (یا اوپانیشادهای اصلی) پیشنهاد می‌کند:[۲۵][۲۳]

استیون فیلیپس تاریخ تألیف اوپانیشادهای نخستین را در بازهٔ زمانی ۸۰۰ تا ۳۰۰ پیش‌ازمیلاد می‌داند. به‌گفتهٔ او نظر غالب هندشناسان کنونی بر این است که اوپانیشادهای بریهدآرنیکه، چاندوگیه، ایشا، تیتریه، آیتریه، کنه، کته، موندکه، و پرشنه پیشابودایی و پیشاجِین‌اند و شوتاشوتره و ماندوکیه همزمان با ادبیات نخستین بودایی و آیین جین تألیف شده‌اند.[۲۲]

تألیف اوپانیشادهای متأخر (موسوم به «اوپانیشادهای کوچک»)، که تعدادشان به ۹۵تا می‌رسد، از اواخر هزاره نخست پیش‌ازمیلاد تا میانهٔ هزارهٔ دوم میلادی صورت گرفته‌است.[۲۸] گوین فلاد تاریخ تألیف بسیاری از بیست اوپانیشاد یوگه را در بازهٔ تاریخی ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلادی می‌داند.[۲۹] پاتریک آلیول و محققان دیگر برآنند که هفت تا از بیست اوپانیشاد شانایاشه احتمالاً زمانی بین قرون آخر هزارهٔ نخستین پیش‌ازمیلاد تا سال ۳۰۰ میلادی تألیف شده‌اند.[۲۸] حدود نیمی از اوپانیشادهای شانایاشه را احتمالاً در قرون چهاردهم تا پانزدهم میلادی نوشته باشند.[۲۸]

جغرافیا[ویرایش]

باور بر این است که اوپانیشادهای نخستین در شمال هند تألیف شده‌اند. این منطقه از غرب با دره سند علیا، از شرق با دره گنگ سفلی، از شمال با دامنه‌های هیمالیا، و از جنوب با رشته‌کوه ویندیا محصور است.[۲۳] محققان تا حد قریب‌به‌اطمینان بر این باورند که منطقه‌ای که اوپانیشادهای نخستین را تولید کرده مرکز برهمن‌گرایی باستان بوده و شامل کورو-پانچال و کوشل-ویدها و مناطق بلافاصله مجاور اینها می‌شده‌است.[۳۰] مرزهای این منطقه دربرگیرنده مرزهای امروزی بیهار، نپال، اونار برادش، اوتارکند، هیماچال پرادش، هاریانا، شرق راجستان، و شمال مادیا پرادش بود.[۲۳]

بااینکه مساعی پرشماری درجهت تعیین خاستگاه هرکدام از اوپانیشادها انجام شده‌است، نتایج این مساعی چندان مطمئن نیستند. ویتزل[ج] مرکز اتفاقات در اوپانیشاد بریهدآرنیکه را منطقهٔ ویدئا می‌داند که فرمانروای آن جاناکا در این اوپانیشاد نقشی بارز دارد.[۳۱] اوپانیشاد چاندوگیه نیز احتمالاً در مناطق غربی شبه‌جزیره هند، شاید در کورو-پانچالا تألیف شده‌است.[۳۲]

در قیاس با اوپانیشادهای اصلی، اوپانیشادهای جدید مضبوط در موکتیکه به منطقه‌ای کاملاً متفاوت، احتمالاً در هند تعلق دارند.[۳۳] در فصل چهارم اوپانیشاد کوشیتکی، از منطقه‌ای به نام کاشی (بنارس امروزی) باد شده‌است.[۲۳]

طبقه‌بندی[ویرایش]

متون موکتیکه: اوپانیشادهای اکبر و اصغر[ویرایش]

بیش از ۲۰۰ اوپانیشاد وجود دارد. یکی از این اوپانیشادها موسوم به موکتیکه (تألیف پیش از ۱۶۵۶ میلادی)[۳۴] حاوی فهرستی از ۱۰۸ اوپانیشاد است[۳۵] که موکتیکه خود آخرین اوپانیشاد این فهرست است. اوپانیشادهای این فهرست به دسته‌های شاکتی‌گرا، سانیاسه (زندگی رهبانی)، شیواگرا، ویشنوگرا، یوگه، و سامانیه (عمومی) تقسیم شده‌اند.[۳۶][۳۷]

برخی اوپانیشادها تحت عنوان «فرقه‌گرا» دسته‌بندی شده‌اند، چرا که آرای مطرح‌شده در آن‌ها از منظر خدایی خاص در سنت هندو (مثل ویشنو، شیوا، شاکتی، یا ترکیبی از اینها مثل اوپانیشاد سکانده) ارائه شده‌است. این سنن در پی آن بودند که با «اوپانیشاد» و درنتیجه شروتی (وحی) نامیدن متون خود آنان را به‌عنوان متونی ودایی مطرح کنند.[۳۸] اغلب این اوپانیشادهای فرقه‌گرا، مثل اوپانیشادهای رودراریدایا و ماهانارایان، این مفهوم را مطرح می‌کنند که همهٔ خدایان یکیند و جنبه‌ها و تجلی‌هایی از برهمن (مفهوم ودایی واقعیت متافیزیکی غایت قبل و بعد از آفرینش جهان) هستند.[۳۹][۴۰]

اوپانیشادهای موکیه (اصلی)[ویرایش]

صفحه‌ای از یک نسخهٔ خطی اوپانیشاد ایشا

هر یک از اوپانیشادهای اصلی را می‌توان با یکی از مکاتب تفسیر یکی از چهار ودا (شاکهاها) مرتبط دانست.[۴۱] گفته می‌شود که شاکهاهای بسیار وجود داشته‌اند که تنها کسری از آنها باقی مانده‌است. در قیاس با اوپانیشادهای اصلی، اوپانیشادهای جدید ارتباطی با متون اصیل ودایی ندارند، فلاسفهٔ مهم ویدانته بر آنها شرحی ننوشته‌اند، و زبان آنها با زبان اوپانیشادهای اصلی متفاوت است، رسمی‌تر است و مکنونات کمتری دارد، و درنتیجه خواندن و درک آن‌ها برای خوانندهٔ امروزی سهل‌تر است.[۴۲]

رابطهٔ بین اوپانیشادها و شاکهاهای ودایی
ودا نسخ شاکها اوپانیشاد اصلی
ودای ریگ تنها یک نسخه شاکالا اوپانیشاد آیتریه
ودای ساما تنها یک نسخه کائوتوما اوپانیشاد چاندوگیه
جایمینیا اوپانیشاد کنه
رانایانیه
ودای یجور ودای کریشنا یجور کته اوپانیشاد کته
تیتریه اوپانیشاد تیتریه
میتری
هیرانیاکشی (کاپیشتاهالا)
کته‌که
ودای شوکله یجور واجاسانیی مادهیاندینا اوپانیشاد ایشا و اوپانیشاد بریهدآرنیکه
شاکهای کانوا
آرتاروا دو نسخه شائوناکا اوپانیشاد ماندوکیه و اوپانیشاد موندکه
پایپالادا اوپانیشاد پرشنه

اوپانیشادهای جدید[ویرایش]

فهرست ثابت و شاملی از اوپانیشادها وجود ندارد، چرا که اوپانیشادهای جدید، به‌جز اوپانیشادهای موکتیکه، هنوز کشف یا تألیف می‌شوند.[۴۳] برای مثال در سال ۱۹۰۸ میلادی چهار اوپانیشاد جدید توسط فردریش شریدر کشف شد که با عناوین باشکاله، چاگالیه، آرشیه، و سائوناکه شناخته می‌شوند. شریدر این اوپانیشادها را، که متون سه‌تای آن‌ها[چ] به‌دلیل نگهداری نامناسب ناقص و نارسا است، مربوط به دورهٔ نخست اوپانیشادهای منثور می‌دانست.[۴۴][۴۴]

اوپانیشادهای کهن جایگاهی والا در سنن هندو دارند و ازین رو نگارندگان برخی از آثار فرقه‌گرا تلاش کرده‌اند با «اوپانیشاد» نامیدن آثار خود ازین جایگاه سود ببرند.[۴۵] عدد این «اوپانیشادهای جدید» به صدها عدد می‌رسد و موضوعشان از فیزیولوژی،[۴۶] گرفته تا وارستگی از تعلقات دنیوی،[۴۷] تا نظریات فرقه‌گرایانه[۴۵] متنوع است. این آثار بین قرن آخر پیش‌ازمیلاد تا اوایل قرن جدید (حدود ۱۶۰۰ میلادی) تألیف شده‌اند.[۴۵][۴۷] با اینکه بیش از بیست و چهار اوپانیشاد جدید پیش از قرن سوم میلادی نوشته شده‌اند،[۴۸][۲۹] بیشتر آثاری که نام «اوپانیشاد» را یدک می‌کشند به نیمهٔ نخست هزارهٔ دوم میلادی تعلق دارند. این آثار متون ودایی نیستند و در برخی از آن‌ها از موضوعاتی که در اوپانیشادهای ودایی از آن‌ها سخن رفته‌است خبری نیست.[۴۵] برای مثال موضوع غالب اوپانیشادهای اصلی شاکتی تفاوت‌های نظری و تفسیری بین دو فرقهٔ اصلی شکلی تانترایی از شاکتی‌گرایی موسوم به اوپاسانای شری ویدیه است. فهرست‌های بسیط اوپانیشادهای شاکتی با هم متفاوت است و بیانگر فرقهٔ مؤلف فهرست است، بنابراین نمی‌تواند شاهدی بر جایگاه تانترایی اوپانیشاد باشد.[۴۹] محتوای تانترایی این متون نیز موقعیت آن را برای فرقه‌های غیرتانترایی تضعیف کرده‌است. اوپانیشادهای جدید شروتی محسوب نمی‌شوند و اعتبار آن‌های به عنوان متون آیینی هندو پذیرفته نشده‌است.[۵۰]

ارتباط با وداها[ویرایش]

هر یک از اوپانیشادها با یکی از چهار ودا (ودای ریگ، ودای ساما، ودای یجور (که دو نسخه [یا سامیتا] از آن هست: ودای کریشنا یجور و ودای شوکله یجور)، و ودای آتاروا) مرتبطند.[۵۱] امروزه اوپانیشادهای باستانی، که ضمیمهٔ وداها بوده‌اند، از لایه‌های برهمانا و آرنیکهٔ متون ودایی جدا شده و در گلچین‌هایی از اوپانیشادها جمع‌آوری شده‌اند.[۴۵] این مجموعه‌ها، که تعداد زیادی از آن‌ها هست، در اوپانیشادهای مشمول و چگونگی اختصاص اوپانیشادهای جدید به وداهای کهن با یکدیگر تفاوت دارند. در جنوب هند، مجموعه‌های مبتنی بر فهرست اوپانیشاد موکتیکه[ح] (که مشتمل بر ۱۰۸ اوپانیشاد است) و به زبان تلوگو تا قرن نوزدهم به معمول‌ترین مجموعه‌ها بدل شده‌بودند.[۴۵][۵۲] در شمال هند، مجموعه‌ای مشتمل بر ۵۲ اوپانیشاد معمول‌تر است.[۴۵]

فهرست ۱۰۸ اوپانیشادی موکتیکه ۱۳ اوپانیشاد نخست را در گروه موکیه،[خ][۵۳][۵۴][۵۵] ۲۱ اوپانیشاد را در گروه ویدانته سامانیه، ۲۰ اوپانیشاد را در گروه سانیاسه،[۵۶] ۱۴ اوپانیشاد را در گروه ویشناوا، ۱۲ اوپانیشاد را در گروه شایوا، ۸ اوپانیشاد را در گروه شاکتی، و ۲۰ اوپانیشاد را در گروه یوگه دسته‌بندی می‌کنند.[۵۷] ۱۰۸ اوپانیشاد فهرست موکتیکه در جدول زیر آمده‌اند.[۵۱] اوپانیشادهای موکیه مهمترین اوپانیشادها هستند و به‌رنگ زرد نشان داده شده‌اند.[۵۴]

ارتباط بین اوپانیشادها و وداها
ودا تعداد[۵۱] موکیه[۵۸] سامانیه سانیاسه[۵۶] شاکتا[۵۹] ویشنوا[۶۰] شایوا[۶۱] یوگه[۵۷]
ودای ریگ ۱۰ اوپانیشاد آیتریه، اوپانیشاد کوشیتکی اوپانیشاد آتمابودا، اوپانیشاد مودگالا اوپانیشاد نیروانا اوپانیشاد تریپورا، اوپانیشاد ساوبهاگیا-لاکشمی، اوپانیشاد باهوریچا - اوپانیشاد آکسمالیکا اوپانیشاد نادا بیندو
ودای ساما ۱۶ اوپانیشاد چاندوگیه، اوپانیشاد کنه اوپانیشاد واجراسوچی، اوپانیشاد ماها، اوپانیشاد ساویتری اوپانیشاد آرونیا، اوپانیشاد میتری، اوپانیشاد بریهات-سانیاسه، اوپانیشاد کاندیکا (لاگهو سانیاسه) - اوپانیشاد واسودوا، اوپانیشاد آویاکتا اوپانیشاد رودراکسا، اوپانیشاد جابالی اوپانیشاد یاگاچودامانی، اوپانیشاد دارشانا
ودای کریشنا یجور ۳۲ اوپانیشاد تیتریه، اوپانیشاد کته، اوپانیشاد شوتاشوتره، اوپانیشاد میتری[د] اوپانیشاد سارواسارا، اوپانیشاد شوکاراهاسیا، اوپانیشاد اسکاندا، اوپانیشاد گاربها، اوپانیشاد شاریراکا، اوپانیشاد اکاکسارا، اوپانیشاد آکشی اوپانیشاد برهما، (لاگهو، برهاد) اوپانیشاد آوادهوتا، اوپانیشاد کاتهاشوروتی اوپانیشاد ساراسوتی راهاسیا اوپانیشاد نارایانا، اوپانیشاد کالی-سانتارانا اوپانیشاد کالوالیا، اوپانیشاد کالاگنی رودرا، اوپانیشاد داکشینمورتی، اوپانیشا رودراهاردایا، اوپانیشاد پانکابراهما اوپانیشاد آمریتابیندو، اوپانیشاد تجوبیندو، اوپانیشاد آمریتانادا، اوپانیشاد کشوریکا، اوپانیشاد دهویانبیندو، اوپانیشاد برهماویدیا، اوپانیشاد یوگه‌تاتوا، اوپانیشاد یوگه‌شیکا، اوپانیشاد یوگه کوندالینی، اوپانیشاد واراها
ودای شوکله یجور ۱۹ اوپانیشاد بریهدآرنیکه، اوپانیشاد ایشا اوپانیشاد سوبالا، اوپانیشاد مانتریکا، اوپانیشاد نیرالامبا، اوپانیشاد پاینگالا، اوپانیشاد ادهیاتما، اوپانیشاد موکتیکه اوپانیشاد جابالا، اوپانیشاد پاراماهامسا، اوپانیشاد بهیکشوکا، اوپانیشاد توریاتیتاواتهوتا، اوپانیشاد یاجناوالکیا، اوپانیشاد شاتیایانیا - اوپانیشاد تاراسارا - اوپانیشاد ادوایاتاراکا، اوپانیشاد هامسا، اوپانیشاد تریشیکیبرهمانا، اوپانیشاد ماندالابرهمانا
ودای آتاروا ۳۱ اوپانیشاد موندکه، اوپانیشاد ماندوکیه، اوپانیشاد پرشنه اوپانیشاد آتما، اوپانیشاد سوریا، اوپانیشاد پراناگنیهوترا[ذ] اوپانیشاد آسراما، اوپانیشاد ناراداپاریوراجاکا، اوپانیشاد پاراماهامسا پاریوراجاکا، اوپانیشاد پارابراهما اوپانیشاد سیتا، اوپانیشاد دوی، اوپانیشاد تریپوراتاوینی، اوپانیشاد بهاوانا اوپانیشاد نریشما تاپانیا، اوپانیشاد ماهانارایانا، اوپانیشاد راماراهایسا، اوپانیشاد راماتاپانیا، اوپانیشاد گوپالا تاپانی، اوپانیشاد کریشنا، اوپانیشاد هایاگریوا، اوپانیشاد داتاتریا، اوپانیشاد گارودا اوپانیشاد آتهاروشیراس،[۶۴] اوپانیشاد آتهارواشیکا، اوپانیشاد بریهاج‌جابالا، اوپانیشاد شارابها، اوپانیشاد بهامساجابالا، اوپانیشاد گاناپاتی اوپانیشاد شاندیلیا، اوپانیشاد پاشوپاتابراهما، ماهاواکیا
جمع اوپانیشادها ۱۰۸ ۱۳[ر] ۲۱ ۱۹ ۸ ۱۴ ۱۳ ۲۰

فلسفه[ویرایش]

اثر یک قطرهٔ آب، تمثیلی معمولی برای مفاهیم برهمن و آتمن.

اصول کلی[ویرایش]

شاخصهٔ جهان معاصر اوپانیشادها چندگانگی جهان‌بینی‌ها بود. درحالی‌که برخی اوپانیشادها «یگانه‌گرا» هستند دیگر اوپانیشادها مثل اوپانیشاد کته «دوگانه‌گرا» محسوب می‌شوند.[۶۵] اوپانیشاد میتری از اوپانیشادهایی است که به سوی دوگانه‌گرایی میل می‌کند و ازین‌رو مکاتب سامخیا و یوگهٔ کلاسیک هندو را در تقابل با مکاتب ویدانتهٔ اوپانیشادهای غیردوگانه‌گرا قرار می‌دهد.[۶۶] به گفتهٔ آلیول، تلاش برای یافتن یک مفهوم فلسفی واحد در همهٔ اوپانیشادها تلاشی است بیهوده.[۶۷]

به گفتهٔ ساروپالی رادهاکرشنن، اوپانیشادها از زمان پیدایششان زندگی، دین، و فلسفهٔ هندی را تحت تسلط خود درآورده‌اند.[۶۸] جایگاه اوپانیشادها نه در اعتبار ودایی (شروتی بودن) آن‌ها بلکه در انگیزشی بودن مفاهیم روحانی آن‌ها است.[۶۹] اوپانیشادها رساله‌هایی در باب دانش برهمن (دانش واقعیت مکنون) اند و باور فلسفی آن‌ها بر این است که «دستیابی به حقیقت با تلاشی صرفاً فردی ممکن است.»[۷۰] رادهاکرشنن می‌گوید که در اوپانیشادها دانش راهی برای آزادی و فلسفه‌ای عملی برای جستجوی خرد است.[۷۱]

بخش‌های از اوپانیشادها در باب نظریاتی فلسفی هستند که شالودهٔ سنن هندی را تشکیل می‌دهند. برای مثال، اوپانیشاد چاندوگیه شامل یکی از نخستین موارد ذکر آهیمسا (اصل عدم توسل به خشونت) به عنوان مفهومی اخلاقی است.[۷۲][۷۳] از مفاهیم اخلاقی دیگر از جمله داما (خویشتن‌داری)، ساتیا (راستگویی)، دانا (نیکوکاری)، آرجاوا (بی‌ریایی)، و دایا (دلسوزی) در اوپانیشادهای کهن و اوپانیشاد متأخر بحث رفته‌است.[۷۴][۷۵] اصل کارما نیز در قدیمی‌ترین اوپانیشاد یعنی اوپانیشاد بریهدآرنیکه مطرح شده‌است.[۷۶]

شکل‌گیری آرا[ویرایش]

درحالی‌که سروده‌های وداها بر اعمال آیینی تأکید دارند و برهماناها راهنماهایی برای این اعمال آیینی هستند، اوپانیشادها در ذات خود با اعمال آیینی ضدیت دارند.[۷۷] اوپانیشادهای کهن‌تر بر اعمال آیینی نقدهایی شدید را وارد می‌دارند. در اوپانیشاد بریهدآرنیکه کسانی که الوهیتی به جز «خویش» را پرستش می‌کنند «احشام خدایان» خوانده شده‌اند. اوپانیشاد چاندوگیه نیز کسانی را که به عمل قربانی کردن می‌پردازند با تشبیه به کاروانی از سگانِ «اُم! بیایید بخوریم! اُم! بیایید بنوشیم!» -گو به باد تمسخر می‌گیرد.[۷۷]

در اوپانیشاد کوشیتکی آمده‌است که «اعمال آیینی بیرونی چون آگنیهوترام که در صبح یا شب ادا می‌شود باید با آگنیهوترام درونی جایگزین شود که عمل آیینی درون‌نگری است» و «فرد باید دانش را بجوید و نه اعمال آیینی را.»[۷۸] اوپانیشاد موندکه این امر را مطرح می‌کند که «ندای وظیفه و وعدهٔ پاداش به انسان برای انجام قربانی، نذر، و اعمال زاهدانه او را به انجام این‌ها گمراه کرده‌است.»[۷۹] موندکه همچنین عنوان می‌دارد که کسانی که کردار موعظه‌گران و مؤدیان این اعمال بیهوده و ابلهانه است، چرا که اثری در زندگانی و وضعیت پس‌ازمرگ ایشان ندارد، به آن می‌ماند که کوری عصاکش کور دگر شود، نشان غرور، علم توخالی، و جان‌سنگینی جاهلانه و کودکانه است و امری است بیهوده.[۷۹][۸۰] بنابر اوپانیشاد میتری:[۸۱]

هدف از ادای همهٔ قربانی‌ها، که شرح آن‌ها در میتری-برهمانا آمده‌است، به‌دست دادن دانشی از برهمن و آماده‌سازی انسان برای مراقبت است. پس بادا که چنین انسانی، که آن آتش‌ها را شعله‌ور کرده‌است،[۸۲] به مراقبت در خویش بپردازد و کامل و شامل شود.

جایگزین و نقطهٔ مقابلی برای اعمال آیینی در اوپانیشادهای کهن ارائه نشده‌است. گاه این اوپانیشادها مفهوم آرنیکه‌ها را گسترش داده‌اند و اعمال آیینی را تمثیلی دانسته‌اند و به آن‌ها معنایی فلسفی داده‌اند. برای مثالِ، اوپانیشاد بریهدآرنیکه آشوامدها (عمل قربانی کردن اسب) را تمثیلی تفسیر می‌کند و می‌گوید که با قربانی کردن اسب، فرد می‌تواند به سلطنت بر زمین برسد، و در ادامه عنوان می‌کند که تنها با وارستگی از دنیا (که در تصویر اسب مجسم شده‌است) می‌توان به خودکفایی روحانی دست یافت.[۷۷]

به همین ترتیب، اوپانیشادها ایزدان ودایی مثل آگنی، آدیتیا، ایندرا، رودرا، ویشنو، برهما و … را معادل برهمن-آتمن نامیرا و اعظم اوپانیشادی دانسته شده‌اند و خدا، که مترادف «خویش» است، همه‌جاحاضر و ذات درونی هر انسان و هر موجود زنده محسوب می‌شود.[۷۷] در اوپانیشادها اکام سات (واقعیت یکتا) به اکام ودا آتویتیام (یکتای بدون دومی) تبدیل می‌شود،[۸۵][۸۶][۸۷] و برهمن-آتمن و دستیابی به «خویش» به‌عنوان راهی برای موکشا (آزادی، در این دنیا و پس‌ازمرگ) شکل می‌گیرد.[۸۷][۸۸][۸۹]

به باور جایاتیلِکه، متفکران متون اوپانیشاد به دو دسته تقسیم می‌شود.[۹۰] گروه نخست، که مؤلفان اوپانیشادهای نخستین و برخی از اوپانیشادهای میانه و جدید بودند، عالمان متافیزیکی بودند که از تجربیات حسی و برهان‌های عقلی استفاده می‌بردند تا نظریات و حدسیات فلسفی خود را به‌شکلی منسجم بیان کنند. گروه دوم، که مؤلفان بسیاری از اوپانیشادهای میانه و جدید بودند، نظریاتشان را بر اساس یوگه و تجربیات شخصی بیان کرده‌اند.[۹۰] بااین‌حال جایاتیلکه می‌گوید که اوپانیشادهای نخستین کاملاً خالی از فلسفه و مساعیات یوگه نیستند.[۹۰] جایاتیلکه همچنین بیان می‌کند که شکل‌گیری تفکر اوپانیشادهای نخستین در تقابل با تفکر بودایی قرار دارد، چرا که در اوپانیشادهای نخستین فرض بر وجود روح (آتمن) و در تفکر بودایی فرض بر عدم وجود روح (آناتا) است.[۹۱]

برهمن و آتمن[ویرایش]

در اوپانیشادها، دو مفهوم برهمن و آتمن از همهٔ مفاهیم دیگر اهمیتی والاتر دارند.[۹۲] برهمن به‌معنای واقعیت غایی است و آتمن به‌معنای «خویش» فردی (روح).[۹۳] برهمن علت مادی، صوری، فاعلی، و غایی تمامی موجودات است.[۹۴][۹۵][۹۶] برهمن حقیقت جاودان، بی‌کران، بی‌جنسیت، و نافذ است و رستگاری‌ای است که تغیّر نمی‌یابد ولی علت همهٔ تغییرات است.[۹۳][۹۷] برهمن «منبع بی‌کران، بافت، هسته، و قسمت هستی آشکار و نهان است و جهان از آن هستی گرفته‌است.» به گفتهٔ پل دوسن، در آیین هندو «اصل خلاقی است که در همهٔ جهان حقیقت یافته‌است.»[۹۸]

واژهٔ آتمن به‌معنای «خویش» درونی، روح، و روان جاودان فرد و همهٔ موجودات زنده (از جمله حیوانات و درختان) است.[۹۹] آتمن مفهومی محوری در اوپانیشادها است و «آتمن خویش را بشناس» مرکزیت مضمونی و محتوایی این متون است.[۱۰۰] بنابر اوپانیشادها، هستهٔ درونی شخص آتمن (خویش یا روح) است و نه بدن او یا ذهن او یا «من» (نفس یا ایگو) او.[ز] آتمن ماهیت روحانی همهٔ موجودات و وجود ماهوی واقعی و درونی آنها است. آتمن جاودان و بی‌زمان است و آن چیزی است که فرد در عمیق‌ترین سطح وجودش است.[۱۰۱][۱۰۲]

آتمن موضوع غالب اوپانیشادها است، ولی این متون دو مضمون متمایز را در مورد این مفهوم مطرح می‌کنند. اوپانیشادهای متأخر آتمن را با برهمن (واقعیت والا، اصل همگانی، وجود-آگاهی-رستگاری) یکی می‌دانند، در حالیکه اوپانیشادهای کهن می‌گویند آتمن بخشی از برهمن است ولی با آن یکی نیست.[۱۰۳][۱۰۴] برهماسوتره اثر بادارایانا (حدود ۱۰۰ پیش‌ازمیلاد) این نظریات نسبتاً متضاد را در هم آمیخت و آن‌ها را با هم متحد کرد.[۱۰۳][۱۰۴] به‌گفتهٔ ناکامورا،[ژ] برهماسوتره آتمن و برهمن را هم متفاوت می‌دانند و هم نامتفاوت. این دیدگاه بعدها به بهدابهدا موسوم شد.[۱۰۵] به‌گفتهٔ کالر،[س] برهماسوتره در برخی جوانب به‌ویژه در وضعیت جاهلیت با هم متفاوتند، ولی در سطوح عمیق‌تر و در وضعیت «درک نفس» و پس از دستیابی به حقیقت خویش یکی (نامتفاوت) هستند.[۱۰۳] این مناظرهٔ کهن منجر به پیدایش چندین نظریهٔ دوگانه‌گرا و نادوگانه‌گرا در آیین هندو شده‌است.

واقعیت و مایا[ویرایش]

بنابر ماهادوان، در اوپانیشادها از برهمن-آتمن (که خود ذاتی یگانه است) به دو گونهٔ متفاوت یاد شده‌است: در یکی برهمن-آتمن نادوگانه بستر جامع جهان است و در دیگری واقعیت حسی و متغیر یک وَهم (مایا) است.[۱۰۶]

اوپانیشادها جهان و تجربهٔ انسانی را به‌عنوان درهم‌کنش پوروشنا (اصول جاودان و نامتغیر، خودآگاهی) و پراکریتی (جهان مادی، متغیر، و وابسته به زمان) توصیف می‌کند.[۱۰۷] اولی به شکل آتمن (روح، خویش) و دومی به مایا (سانسکریت) بروز می‌یابند. بنابر اوپانیشادها معرفت بر آتمن «دانش حقیقی» (ویدیا) و معرفت بر مایا نا- «دانش حقیقی» (آویدیه) است.[۱۰۸]

هنریک وروم[ش] می‌گوید که با اینکه مایا در اوپانیشادها «وَهم ترجمه شده‌است، ارتباطی با توهم معمولی ندارد. اینجا وهم به این معنا نیست که جهان واقعیت ندارد و صرفاً ساختهٔ تخیل آدمی است. مایا به این معنا است که جهان آنچنان که به چشم می‌آید نیست و تجربیات فرد از جهان در جهت درک دات حقیقی گمراه‌کننده است.»[۱۰۹] به‌گفتهٔ وندی دانتجر، «این سخت که جهان وهم (مایا) است به‌این معنا نیست که جهان واقعی نیست، بلکه به‌این معنا است که جهان چنان‌که می‌نماید نیست و چیزی است که دایماً در حال تولید شدن است. مایا نه‌تنها فرد را دربارهٔ چیزی که فرد فکر می‌کند می‌داند فریب می‌دهد، بلکه در به شکلی بنیانی‌تر دانش او را محدود می‌کند.»[۱۱۰]

در اوپانیشادها مایا واقعیت متغیر و صوری است که در کنار برهمن (واقعیت حقیقی و مکنون) وجود دارد.[۱۱۱][۱۱۲] مایا مفهومی مهم در اوپانیشادهاست و این متون بیان می‌دارند که مایا انسان را در راه رسیدن به رستگاری و خودآگاهی آزادی‌بخش گمراه، گیج، و نامطمئن می‌سازد.[۱۱۳][۱۱۴]

مکاتب ویدانته[ویرایش]

شانکرا، مبلغ ویدانته ادویته شارح اوپانیشاد

اوپانیشادها یکی از سه منبع اصلی در همهٔ مکاتب ویدانته است (دو منبع دیگر برهماسوتره‌ها و بهگود گیتایند).[۱۱۵] به‌دلیل گستردگی آموزه‌های فلسفی اوپانیشادها، شرح‌های مختلفی از آن در دست است. مکاتب مختلف ویدانته در تلاشند تا رابطهٔ بین آتمن و برهمن و رابطهٔ بین برهمن و جهان هستی را معین کنند.[۱۱۶] نام این مکاتب از آرای هر کدام از آنها دربارهٔ رابطهٔ بین آتمن و برهمن گرفته شده‌است:[۱۱۷]

  • بنا بر ویدانته ادویته، بین برهمن و آتمن تفاوتی نیست؛[۱۱۷]
  • بنا بر ویشیشت‌ادویته، جیوآتمن بخشی از برهمن است و درنتیجه به آن شبیه است، ولی با آن همسان نیست؛
  • و بنا بر دوایته، روح هر فرد (جیوآتمن‌ها) و ماده هستی‌هایی جدا از هم و نامیرایند.

از دیگر مکاتب ویدانته می‌توان به دوایته‌دوایتهٔ نیمبارکا،[ص] سوداوایتای[ض] ولابها، و آسینتیا بهدابهدای چایتانیا[ط] اشاره کرد.[۱۱۸]

ویدانته ادویته[ویرایش]

ادویته در لغت به معنی نا-دوگانگی است و ساختار تفکری یگانه‌انگارانه محسوب می‌شود.[۱۱۹] این مکتب بر اساس رابطهٔ نا-دوگانهٔ بین برهمن و آتمن بنا شده‌است. ادویته تأثیرگذارترین خرده‌مکتب مکتب ویدانته در فلسفهٔ هندو است.[۱۱۹] گوداپادا نخستین کسی بود که اصول ادویته را توصیف کرد. این اصول در شرحی آمده‌ان که او بر برخی از احکام متناقض در اوپانیشادها نوشت.[۱۲۰] بعدها در قرن هشتم میلادی شانکرا به توسعهٔ اصول ادویته گوداپادا پرداخت.[۱۲۱][۱۲۲] به گفتهٔ کینگ، اثر برجستهٔ گوداپادا، ماندوکیه کاریکا،[ظ] مملو از عبارات بودایی است و از تمثیل‌ها و برهان‌های این فلسفه استفاده می‌کند.[۱۲۳] کینگ همچنین می‌گوید که بین نوشته‌های شانکرا و برهماسوتره تفاوت‌های واضحی هست،[۱۲۱][۱۲۲] و بسیاری از آرای شانکرا در تضاد با احکام اوپانیشادها قرار دارند.[۱۲۴] از سوی دیگر رادهاکرشنن می‌گوید که برداشت شانکرا منطبق بر برهماسوتره و اوپانیشادها است،[۱۲۵] و بسیاری از آن‌ها مستقیماً از اوپانیشادها مشتق شده‌اند.[۱۲۶]

شانکرا در شرحش بر فلسفهٔ ویدانتهٔ ادویته برای توضیح تفاوت اصلی بین هندوگرایی و بوداگرایی از زبان اوپانیشادهای اصیل استفاده می‌کند و می‌گوید که در هندوگرایی آتمن (روح، خویشتن) وجود دارد ولی در بوداگرایی روح و خویشتنی نیست.[۱۲۷][۱۲۸][۱۲۹]

شانکرا ماهیت آتمن و برهمن را به‌عنوان حقایق مقدس با چهار جمله از اوپانیشادها ادا می‌کند. این چهار جمله به مهاواکیاس (اظهارات کبیر) موسومند و عبارتند از:

با اینکه مواضع فلسفی اوپانیشادها در طیف گسترده‌ای قرار می‌گیرند، بیشتر شارحان پس از شانکرا مانند او بر یگانه‌انگاری ایدئالیست اتفاق نظر داشته‌اند.[۱۳۴][ع]

ویشیشت‌ادویته[ویرایش]

دومین مکتب ویدانته ویشیشت‌ادویته است که سری رامانجو (‏۱۰۱۷–۱۱۳۷ میلادی) آن را بنیان گذاشت که از مخالفان شانکرا و مکتب رامانجو بود.[۱۳۵] ویشیشت‌ادویته فلسفه‌ای ترکیبی است که ساختار فکری یگانه‌انگار ادویته و فلسفهٔ خداباورانهٔ دوایته را به هم پیوند می‌زند.[۱۳۶] سری رامانجو مکرراً به اوپانیشادها ارجاع می‌داد و مدعی بود که ویشیشت‌ادویته ریشه در اوپانیشادها دارد.[۱۳۷][۱۳۸]

تفسیر ویشیشت‌ادویته از اوپانیشادها نوع محدودی از یگانه‌انگاری است.[۱۳۹][۱۴۰] به گفتهٔ جنین فاولر[غ] سری رامانجو بر آن بود که اوپانیشادها نظریهٔ مبنی بر دوگانگی بدن و روح به دست می‌دهند که در آن برهمن در همه چیز هست و با این حال جدای از و فرای همه چیز، روح یا فرمانروای درونی و نامیرا است.[۱۳۸] بنابر مکتب ویشیشت‌ادویته کیفیت روح هر فرد با کیفیت برهمن یکی است اما کمیت آن از کمیت برهمن جداست.[۱۴۱][۱۴۲][۱۴۳]

در مکتب ویشیشت‌ادویته، به اوپانیشادها به عنوان آموزندهٔ یک ایشوار (ویشنو) نگاه می‌شود که کرسی همهٔ صفات برتر است و همهٔ جهان قابل مشاهده بدن خدایی است که در همه چیز هست.[۱۳۸] تأکید این مکتب بر عبادت و تذکار دائمی زیبایی و عشق به خدای شخصی است. این امر در نهایت فرد را به یکی شدن با برهمن انتزاعی رهنمون می‌کند.[۱۴۴][۱۴۵][۱۴۶] به گفتهٔ فاولر، برهمن اوپانیشادها در تفسیر رامانجو یک حقیقت زنده و «آتمنِ همه چیز و همهٔ موجودات» است.[۱۳۸]

دوایته[ویرایش]

سومین مکتب ویدانته دوایته است که مادهواچاریا (‏۱۱۹۹–۱۲۹۸میلادی) آن را بنیان گذاشت.[۱۴۷] دوایته برداشتی به‌شدت خداباورانه از اوپانیشادها محسوب می‌شود.[۱۴۸] مادهواچاریا نیز مانند شانکرا و رامانجو مدعی بود که دوانته ویدانته خداگرایانهٔ او ریشه در اوپانیشادها دارد.[۱۳۷]

به گفتهٔ فاولر، مکتب دوایته بر آن است که «هنگامی که اوپانیشادها از برهمن بودن روح سخن می‌گویند منظور شباهت است و نه این‌همانی.»[۱۴۹] مادهواچاریا آموزه‌های اوپانیشاد را مبنی بر یکی شدن با برهمن به صورت «وارد شدن به برهمن» تفسیر می‌کرد و آن را به یکی شدن قطره با دریا تشبیه می‌کرد. این امر در مکتب دوایته به معنای دوگانگی و وابستگی بین آتمن و برهمن است. به باور مادهواچاریا برهمن در اوپانیشاد حقیقتی متمایز، والا، و مستقل است و آتمن تنها برهمن را به شکلی فرودستانه، محدود و وابسته تداعی می‌کند.[۱۴۹][۱۵۰][۱۵۱]

مکتب ویشیشت‌ادویته رامانجو و مکتب ادویتهٔ شانکرا هر دو مکاتب ویدانته‌ای نا-دوگانه‌گرا هستند و بر آنند که همهٔ روح‌ها می‌توانند به آزادی و رستگاری دست یابند،[۱۴۴] b ولی مکتب دوایتهٔ مادهواچاریا می‌گوید که روح‌ها تا ابد محکوم به سرنوشتند.[۱۵۲][۱۵۳][۱۵۳]

ترجمه‌ها[ویرایش]

اوپانیشادها به زبان‌های مختلفی از جمله فارسی، ایتالیایی، اردو، فرانسوی، لاتین، آلمانی، هلندی، لهستانی، ژاپنی، اسپانیایی، و روسی ترجمه شده‌اند.[۱۵۴]

ترجمه به فارسی[ویرایش]

… و چون اپنکهت که سر پوشیدنی است حاصل این کتاب است و آیت‌های قرآن مجید بعینه در آن یافت می‌شود پس بتحقیق که کتاب مکنون این کتاب قدیم باشد و ازین این فقیر را نادانسته‌ها دانسته و تا فهمیده‌ها فهمیده شد و وقت شروع در ترجمه ار مصحف قرآن مجید فال گشود و سوره اعراف برآمد که اول آن این است المص کِتابٌ أُنْزِلَ إِلَیْکَ فَلا یَکُنْ فِی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَ بِهِ وَ ذِکْری لِلْمُؤْمِنِینَ و بغیر از منتفع شدن خود و اولاد خود و دوستان خود و طالبان حتی مطلبی و مقصدی نبود و سعادتمندی که غرض شوم را گذاشته خالصا لوجه الله این ترجمه را که بسراکبر موسوم گشته ترجمه کلام الهی دانسته ترک تعقیب نموده بخواند و بفهمد بیزوال و بیخوف و بی‌اندوه و رستگار و موید خواهد شد.

از مقدمهٔ داراشکوه بر اوپنکهت‌ها (اوپانیشادها) - نقل از رضازاده شفق ۱۳۴۵‏:‎۲۶

در دوران زمامداری امپراتور گورکانی اکبر کبیر (۱۵۵۶–۱۵۸۶) نخستین ترجمه از اوپانیشادها به زبان فارسی انجام شد.[۱۵۵][۱۵۶] نوهٔ اکبر محمد داراشکوه نیز در سال ۱۶۵۶ میلادی در مجموعه‌ای با عنوان اوپنکهت‌ها ۵۰ اوپانیشاد را از سانسکریت به فارسی برگرداند.[۱۵۷] داراشکوه این ترجمه از اوپانیشادها را بنابر تعبیری از معنای لغت «اوپانیشاد»، سر اکبر نام نهاد که بعدها به سرَالاسرار نیز معروف شد.[۱۵۸] به گفتهٔ صادق رضازاده شفق، داراشکوه در ترجمهٔ فارسی اوپانیشاد برای شرح متون اصلی توضیحات از خود یا حتی اخبار و عقاید اسلامی به آن افزوده‌است که «تشخیص اصل از ضمایم را بسیار مشکل می‌سازد.[۱۵۹]»

صادق رضازاده شفق به درخواست احسان یارشاطر ترجمهٔ فارسی جدید و دقیق‌تری از سیزده اوپانیشاد اصلی را از روز ترجمهٔ انگلیسی رابرت ارنست هیوم در سال ۱۳۴۵ چاپ کرد.[۱۶۰]

ترجمه به زبان‌های غربی[ویرایش]

مستشرق جوان فرانسوی انکتیل دوپرون نسخه‌ای از اوپنکهت‌ها را بدست آورد و آن را از فارسی به فرانسوی و لاتین ترجمه کرد و در نهایت نسخهٔ لاتین را با عنوان Oupneck'hat در ۱۸۰۱–۱۸۰۲ میلادی به چاپ سپرد.[۱۶۱][۱۵۵] ترجمهٔ فرانسوی دوپرون هرگز منتشر نشد،[۱۶۲] ولی ترجمهٔ لاتین او نخستین آشنایی جهان غرب با اندیشه اوپانیشادی بود.[۱۶۳] با این حال به گفتهٔ دوسن از آنجا که مترجمان سانسکریت به فارسی در ترجمهٔ خود وفاداری چندانی به متون سانسکریت نداشتند این آشنایی غربی‌ها با اوپانیشاد چندان دقیق نبود.[۱۶۴]

نخستین ترجمهٔ مستقیم سانسکریت به انگلیسی از اوپانیشاد آیتریه را کولبروک در سال ۱۸۰۵ و نخستین ترجمه اوپانیشاد کنه را راموهون روی در ۱۸۱۶ انجام داد.

اولین ترجمهٔ آلمانی اوپانیشادها در ۱۸۳۲ و ترجمهٔ انگلیسی رور[ف] در ۱۸۵۳ انجام شد. با این حال ترجمه‌های ماکس مولر که در ۱۸۷۹ و ۱۸۸۹ چاپ شدند نسختین مساعی سیستماتیکی بودند که هر ۱۲ اوپانیشاد اصیل را در خود داشت. از دیگر ترجمهٔ سرشناس اوپانیشادها می‌تواند به ترجمه‌های رابرت ارنست هیوم (۱۳ اوپانیشاد اصیل)،[۱۶۵] پل دوسن (۶۰ اوپانیشاد)،[۱۶۶] ساروپالی رادهاکرشنن (۱۸ اوپانیشاد)،[۱۶۷] پاتریک آلیول (۳۲ اوپانیشاد در دو جلد)،[۱۶۸][۱۳۴] و نهانو سوامی[ق] (۱۳ اوپانیشاد با شرح ویشنوا آکاریاس) اشاره کرد. ترجمهٔ آلیول در ۱۹۹۸ برندهٔ جایزهٔ ا.ک. رامانجو برای ترجمه شد.[۱۶۹]

اوپانیشاد در جهان غرب[ویرایش]

تشابهات با آرای افلاطون[ویرایش]

برخی محققان به تشابهات اوپانیشاد با آرای فلسفی فیثاغورس و افلاطون، از جمله در باب معرفت‌شناسی، مفهوم عدالت و راه رستگاری، و تمثیل غار افلاطون اشاره کرده‌اند. همچنین تمایز خرد، روح، و رغبت در روانشناسی افلاطونی به سه گونا در فلسفهٔ هندی سامخیا شباهت دارد.[۱۷۰][۱۷۱][ک] دربارهٔ اینکه چگونه امکان گذار این اندیشه‌ها در جهان باستان وجود داشته‌است نظریه‌پردازی‌های بسیاری شده‌است، که از میان می‌توان به نظریهٔ سفر فیثاغورس به هند، نظریهٔ سفر فلاسفهٔ هندی به آتن، این نظریهٔ که افلاطون در هنگام تبعید به سیراکوس با این ایده‌ها آشنا شده‌است و امکان انتقال غیرمستقیم آنها از طریق ایران اشاره کرد.[۱۷۰][۱۷۳]

با این حال دیگر محققان، از جمله آرتور بریدل کیث، جان بورنت، و ا. ر. وادیا، بر آنند که این دو ساختار فلسفی مستقل از هم شکل گرفته‌اند. به گفتهٔ ایشان هیچ سند تاریخی‌ای وجود ندارد که نشان از ملاقات فلاسفهٔ این دو مکتب داشته باشد و بین روند شکل‌گیری، جهت‌گیری، و اهداف این دو ساختار فلسفی تفاوت‌های آشکاری هست. به نوشتهٔ وادیا متافیزیک افلاطونی در زندگی این‌دنیایی ریشه دارد و هدف آن هم شکل‌دهی به دولت ایدئال است،[۱۷۱] در حالیکه در اوپانیشادها محور گفتگو روح فرد (اوپانیشاد) است و هدف چرخه‌شکنی.[۱۷۴][۱۷۵][۱۷۶]

اوپانیشاد در غرب مدرن[ویرایش]

فیلسوف آلمانی آرتور شوپنهاور اوپانیشادها را «محصول بالاترین قلهٔ خرد بشری» نامید.

فیلسوف آلمانی آرتور شوپنهاور ترجمهٔ لاتین اوپانیشادها را خوانده بود و آن‌ها را در آثار جهان همچون اراده و تصور (۱۸۱۹) و متعلقات و ملحقات (۱۸۵۱) تحسین کرده‌است.[۱۷۷] شوپنهاور فلسفهٔ خودش را (که در آن فرد مظهر وحدت اصولی یا «اراده» است) هماهنگ با اوپانیشادها می‌یافت. شوپنهاور نسخه‌ای از ترجمهٔ لاتین اوپانیشاد (به لاتین: Oupnekhet) راه همواره با خود داشت و گفته بود که اوپانیشاد «آرامش زندگی من بوده‌است و آرامش مرگم هم خواهد بود.»[۱۷۸]

فیلسوفان دیگری از جمله هموطن شوپنهاور فریدریش ویلهلم یوزف شلینگ[۱۷۹] نیز مفاهیم اوپانیشادی را ستوده‌اند.[۱۸۰] در آمریکا، گروهی از ادبا و فلاسفه موسوم به تعالی‌گرایان، که مؤثر از آرمانگرایان آلمانی و تفسیر شلینگ از آرمانگرایی متعالی امانوئل کانت بودند، باعث شدند که اوپانیشادها در جوامع غربی شهرتی بیابند.[۱۸۱] شعر سرزمین هرز (۱۹۲۲) اثر شاعر انگلیسی‌زبان تی. اس. الیوت نیز با جمله سانسکریت «شانتی شانتی شانتی» (که به کرات در اوپانیشادها آمده‌است) به پایان می‌رسد.[۱۸۲]

پل دوسن در یادداشتش بر اوپانیشادها می‌نویسد که برهمن-اتمن در اوپانیشادها چیزی است که می‌توان آن را تجربه کرد ولی توصیفش ممکن نیست.[۱۸۳] به باور دوسن این برداشت از روح و خود مشابه برداشت افلاطون است. اوپانیشادها بر وحدت روح تأکید دارند و هر شکلی از تکثرگرایی و در نتیجه دوری و نزدیکی مکانی، توالی زمانی، رابطهٔ علی، و تضاد سوژه و ابژه را رد می‌کنند.[۱۸۳] ماکس مولر نیز در نقدش بر اوپانیشاد دربارهٔ عدم وجود ساختار فلسفی واحد و موضوع محوری در اوپانیشادها می‌نویسد:

چیزی که بتوان آن را ساختار فلسفی دانست در اوپانیشادها وجود ندارد. این متون به معنای واقعی کلمه حدس‌هایی در باب حقیقت هستند که به‌کرات یکدیگر را نقض می‌کند و با این‌حال همه به یک جهت اشارت دارند. پیام اصلی اوپانیشادهای اصیل خودت رو بشناس است که معنای عمیق‌تری از γνῶθι σεαυτόν پیشگویان معبد دلفی دارد. «خودت را بشناس» ِ اوپانیشادها به معنای یافتن و دانستن «خود» حقیقی است که ماورای «من» (ایگو) است و در والاترین شکلش «خویش جاویدان» و وجود واحدی است که دومی ندارد و بر همهٔ هستی مسلط است.

یادداشت‌ها[ویرایش]

  1. Ātmavidyā
  2. Brahmavidyā
  3. Aitareya
  4. Balaki
  5. Stephen Phillips
  6. Witzel
  7. چاگالیه، آرشیه، و سائوناکه
  8. نسخهٔ خطی موکتیکه که در دوران استعماری در کلکته یافت شده‌است نسخهٔ غالب است، ولی نسخ دیگری از آن نیز هست
  9. برخی محققان ده اوپانیشاد را با عنوان موکیه‌های اصلی دسته‌بندی می‌کنند، ولی نظر غالب محققان بر ۱۲ یا ۱۳ اوپانیشاد موکیه اصلی است
  10. پارمشواراناند میتری را در گروه ودای ساما دسته‌بندی می‌کند ولی نظر بیشتر محققان بر ودای کریشنا یجور است.[۶۲][۶۳]
  11. پراناگنیهوترا در برخی مجموعه‌های نیامده است، از جمله در Paul Deussen (2010 Reprint), Sixty Upanishads of the Veda, Volume 2, Motilal Banarsidass, شابک ‎۹۷۸-۸۱۲۰۸۱۴۶۹۱, page 567
  12. برخی محققان ده اوپانیشاد را با عنوان موکیه‌های اصلی دسته‌بندی می‌کنند، ولی نظر غالب محققان بر ۱۲ یا ۱۳ اوپانیشاد موکیهٔ اصلی است
  13. در ترجمهٔ متون کهن هندو خویش و روح با هم مترادفند.
  14. Nakamura
  15. Koller
  16. Hendrick Vroom
  17. Nimbarka
  18. Suddhadvaita
  19. Chaitanya
  20. Māṇḍukya Kārikā
  21. به گفتهٔ کالینز، این‌همانی آتمن و برهمن که امروزه به عنوان مکتب اصلی فلسفهٔ ودایی به آن نگریسته می‌شود تحت تأثیر تفسیرهای شانکرا است و تصویر دقیقی از مواضع فلسفی اوپانیشادها به دست نمی‌دهد. شانکرا در حدود سال ۷۰۰ میلادی یگانه‌گرایی ایدئالیست را از بین طیقی گسترده از مواضع فلسفی برگزید که ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ سال پیش تر در بافتاری بسیار متفاوت مطرح شده بودند. به همین دلیل دوران پایانی فرقه‌های ودایی بیش از هر دوره از تاریخ هند در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.[۱۲۴]
  22. Jeaneane Fowler
  23. Roer
  24. Bhānu Swami
  25. برای مصادیق تکثرگرایی افلاطونی در اوپانیشادهای اصیل نک. The Sociology of Philosophies اثر رندال کالینز. [۱۷۲]

منابع[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Origin and meaning of upanishad by Online Etymology Dictionary.
  2. Jones 2008‏:‎472
  3. Monier-Williams, p. ۲۰۱.
  4. Müller 1962‏:‎85
  5. Hume 2010‏:‎190
  6. Olivelle 1998‏:‎185
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ Radhakrishnan 1994‏:‎22
  8. Shivaram Apte 2006
  9. Sarma 2011‏:‎196
  10. Westerhoff 2009‏:‎290
  11. Todd 2013‏:‎128
  12. Scharfe 2002‏:‎13-14
  13. Mahadevan 1956‏:‎۵۹–۶۰
  14. Findly 1999‏:‎57-76
  15. Deussen 1997‏:‎301-304
  16. برای مثال نک: Hume 2010‏:‎306
  17. Müller 1900‏:‎LXXII
  18. Olivelle 1998‏:‎173-197
    Olivelle 1998‏:‎583-340
  19. Whitney 1886‏:‎1
    Ruzsa 2010
  20. Juergensmeyer 2012‏:‎1122
  21. Olivelle 1998, pp. ۱۲–۱۳.
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ Phillips 2009‏:‎25-29
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ ۲۳٫۳ ۲۳٫۴ ۲۳٫۵ Olivelle 1998‏:‎12-14
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ King 1995, p. ۵۲.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ Olivelle 1998, pp. 12-13.
  26. Olivelle 1998, p. xxxvi.
  27. Hindu religious text - Encyclopedia Britannica
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ ۲۸٫۲ Olivelle 1992, pp. ۵, ۸–۹.
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ Flood 1996, p. ۹۶.
  30. Olivelle 1998, p. xxxvii.
  31. Olivelle 1998, p. xxxviii.
  32. Olivelle 1998, p. xxxix.
  33. Deussen 1908, pp. ۳۵–۳۶.
  34. Tripathy 2010, p. ۸۴.
  35. Sen 1937, p. ۱۹.
  36. Boe 2007
  37. Deussen, Bedekar & Palsule (tr.) 1997, pp. ۵۵۶–۵۶۸.
  38. Holdrege 1995, pp. ۴۲۶.
  39. Srinivasan 1997‏:‎111
  40. Boe 2007‏:‎194–196
  41. Joshi 1994, pp. ۹۰–۹۲.
  42. Heehs 2002, p. ۸۵.
  43. Rinehart 2004, p. ۱۷.
  44. ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ Schrader & Adyar Library 1908, p. v.
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ ۴۵٫۲ ۴۵٫۳ ۴۵٫۴ ۴۵٫۵ ۴۵٫۶ Olivelle 1998, pp. xxxii-xxxiii.
  46. Deussen 1908‏:‎283-296
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ Olivelle 1992‏:‎1-12
  48. Olivelle 1992, pp. 5, 8–9.
  49. Varghese 2008, p. ۱۰۱.
  50. Brooks 1990, pp. ۱۳–۱۴.
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ ۵۱٫۲ Parmeshwaranand 2000, pp. ۴۰۴–۴۰۶.
  52. Deussen 1997‏:‎566-568
  53. Neville 2001‏:‎319
  54. ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ Phillips 2009‏:‎28-29
  55. Olivelle 1998, p. xxiii.
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ Olivelle 1992‏:‎x-xi, 5
  57. ۵۷٫۰ ۵۷٫۱ Ayyangar 1952
  58. Heehs 2002‏:‎60-88
  59. Sastri 1950
  60. Sastri 1953
  61. Sastri 1950
  62. Parmeshwaranand 2000, pp. 404–406.
  63. Deussen 1997‏:‎217-219
  64. Deussen 1997‏:‎568
  65. Glucklich 2008, p. ۷۰.
  66. Fields 2001, p. ۲۶.
  67. Olivelle 1998, p. ۴.
  68. Radhakrishnan 1994‏:‎17-19
  69. Radhakrishnan 1994
  70. Radhakrishnan 1994‏:‎19-20
  71. Radhakrishnan 1994‏:‎24
  72. Deussen 1997‏:‎114-115
  73. Houben 1999‏:‎40
  74. Kānẹ & Bhandarkar Oriental Research Institute 1975‏:‎5
  75. Chatterjea 2002‏:‎148
  76. Tull 1989‏:‎28
  77. ۷۷٫۰ ۷۷٫۱ ۷۷٫۲ ۷۷٫۳ Mahadevan 1956, p. ۵۷.
  78. Deussen 1997‏:‎30-42
  79. ۷۹٫۰ ۷۹٫۱ Müller 1900‏:‎30-33
  80. Bṛhadāraṇyakopaniṣad & Röer 1908‏:‎153-154
  81. Deussen 1997‏:‎331-333
  82. Cowell 1870
  83. Müller 1900‏:‎287-288
  84. Hume 2010‏:‎412–414
  85. Hume 2010‏:‎428–429
  86. Deussen 1997‏:‎350-351
  87. ۸۷٫۰ ۸۷٫۱ Deussen 2010‏:‎342-355, 396-412
  88. Mishra 2013‏:‎21–42
  89. Woodhouse 1978‏:‎109–124
  90. ۹۰٫۰ ۹۰٫۱ ۹۰٫۲ Jayatilleke 1980, p. ۳۲.
  91. Jayatilleke 1980, pp. ۳۶–۳۹.
  92. Mahadevan 1956, p. ۵۹.
  93. ۹۳٫۰ ۹۳٫۱ Lochtefeld 2002‏:‎122
  94. Raju 2008‏:‎page 426 and Conclusion chapter part XII
  95. Dhavamony 2002‏:‎43-44
  96. Clooney 2010‏:‎17-35
  97. Brodd 2009‏:‎43-47
  98. Deussen 1997‏:‎91
  99. Atman - Lexico Dictionaries English
  100. Raju 1985‏:‎35-36
  101. Bailey 1973‏:‎82-83
  102. Eknath 2007‏:‎38-39, 318-320
  103. ۱۰۳٫۰ ۱۰۳٫۱ ۱۰۳٫۲ Copan 2013‏:‎99-102
  104. ۱۰۴٫۰ ۱۰۴٫۱ Deussen 1908‏:‎86-111, 182-212
  105. Nakamura & Leggett 1983‏:‎500
  106. Mahadevan 1956, pp. ۶۲–۶۳.
  107. Deussen 2010‏:‎161, 240-254
  108. Scharfstein 1998‏:‎376
  109. Vroom 1996‏:‎57
  110. Doniger 1986‏:‎119
  111. Gough 2002‏:‎47-48
  112. Goudriaan 1978‏:‎1-17
  113. Narayanaswami Aiyar 1914‏:‎17
  114. Sastri & Jha 1901‏:‎191-198
  115. Srinivasa 1956, p. ۲۷۲.
  116. Raju 1992, p. ۱۷۶–۱۷۷.
  117. ۱۱۷٫۰ ۱۱۷٫۱ Raju 1992, p. ۱۷۷.
  118. Ranade 1926, pp. ۱۷۹–۱۸۲.
  119. ۱۱۹٫۰ ۱۱۹٫۱ Hindu religious text - Encyclopedia Britannica.
  120. Srinivasa 1956, p. ۲۷۳.
  121. ۱۲۱٫۰ ۱۲۱٫۱ King 1999, p. 221.
  122. ۱۲۲٫۰ ۱۲۲٫۱ Nakamura 2004, p. ۳۱.
  123. King 1999, p. ۲۱۹.
  124. ۱۲۴٫۰ ۱۲۴٫۱ Collins 2000, p. ۱۹۵.
  125. Srinivasa 1956, p. ۲۸۴.
  126. Copan 2013‏:‎99-108
  127. Bṛhadāraṇyakopaniṣad & Röer 1908‏:‎3
  128. Bṛhadāraṇyakopaniṣad & Röer 1908‏:‎3
  129. Jayatilleke 1980‏:‎246-249
    Plott 1987‏:‎63
  130. Panikkar 2001, p. ۶۶۹.
  131. Panikkar 2001, pp. ۷۲۵–۷۲۷.
  132. Panikkar 2001, pp. ۷۴۷–۷۵۰.
  133. Panikkar 2001, pp. ۶۹۷–۷۰۱.
  134. ۱۳۴٫۰ ۱۳۴٫۱ Olivelle 1998.
  135. Klostermaier 2007, pp. ۳۶۱–۳۶۳.
  136. Srinivasa 1956, p. ۳۰۵.
  137. ۱۳۷٫۰ ۱۳۷٫۱ Betty 2010‏:‎215–224
  138. ۱۳۸٫۰ ۱۳۸٫۱ ۱۳۸٫۲ ۱۳۸٫۳ Fowler 2002‏:‎298–299, 320–321, 331 with notes
  139. Indich 1995‏:‎97
  140. Sullivan 2001‏:‎239
  141. Betty 2010‏:‎215–224
  142. Routledge 2000‏:‎517-518
  143. Sharma 1987‏:‎373–374
  144. ۱۴۴٫۰ ۱۴۴٫۱ Ramanuja - Hindu theologian and philosopher- Encyclopedia Britannica
  145. Sydnor 2012‏:‎20–22 with footnote 32
  146. Schultz 1981‏:‎81-84
  147. Raghavendrachar 1956, p. ۳۲۲.
  148. Srinivasa 1956, p. 305.
  149. ۱۴۹٫۰ ۱۴۹٫۱ Fowler 2002‏:‎356-357
  150. Madhva - Internet Encyclopedia of Philosophy
  151. Bryant 2007‏:‎358–359
  152. Sharma 1987‏:‎374–375
  153. ۱۵۳٫۰ ۱۵۳٫۱ Bryant 2007‏:‎361–362
  154. Sharma 1987, p. 20.
  155. ۱۵۵٫۰ ۱۵۵٫۱ Müller 1900, p. lvii.
  156. Müller 1899, p. ۲۰۴.
  157. Deussen, Bedekar & Palsule (tr.) 1997, pp. ۵۵۸–۵۹.
  158. رضازاده شفق ۱۳۴۵‏:‎۲۲
  159. رضازاده شفق ۱۳۴۵‏:‎۲۳
  160. رضازاده شفق ۱۳۴۵‏:‎۹–۱۱
  161. Deussen, Bedekar & Palsule (tr.) 1997, pp. 558-59.
  162. Müller 1900, p. lviii.
  163. Deussen, Bedekar & Palsule (tr.) 1997, pp. ۵۵۸–۵۵۹.
  164. Deussen, Bedekar & Palsule (tr.) 1997, pp. ۹۱۵–۹۱۶.
  165. Hume 1921
  166. Deussen, Bedekar & Palsule (tr.) 1997.
  167. Radhakrishnan 1994}
  168. Olivelle 1992.
  169. Wilson 2002
  170. ۱۷۰٫۰ ۱۷۰٫۱ Chousalkar 1986, pp. 130-134.
  171. ۱۷۱٫۰ ۱۷۱٫۱ Wadia 1956, p. ۶۴–۶۵.
  172. Collins 2000, pp. ۱۹۷–۱۹۸.
  173. Urwick 1920.
  174. Keith 2007, pp. 602-603.
  175. ۱۷۵٫۰ ۱۷۵٫۱ The Month and Catholic Review 1881‏:‎258
  176. Mishra 2013‏:‎21–42
  177. Schopenhauer & Payne 2000, p. ۳۹۵.
  178. Schopenhauer & Payne 2000, p. ۳۹۷.
  179. Tull 1989‏:‎14
  180. Witz 1998‏:‎35
  181. Versluis 1993, pp. ۶۹, ۷۶, ۹۵. ۱۰۶–۱۱۰.
  182. Eliot 1963.
  183. ۱۸۳٫۰ ۱۸۳٫۱ Deussen 2010‏:‎150-179

فهرست منابع[ویرایش]

  • رضازاده شفق، صادق (۱۳۴۵). گزیده اوپه‌نیشدها: با مقدمه و حواشی و فهرست لغات. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

پیوند به بیرون[ویرایش]