سازمان همکاری شانگهای

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
سازمان همکاری شانگهای
上海合作组织
Шанхайская организация сотрудничества
SCO1 logo.png
SCO MAP 10 July 2015 - Including two new permanent members Pakistan and India.png
      عضو       ناظر       شریک گفتگو
بنیان‌گذاری۱۵ ژوئن ۲۰۰۱[۱]
گونهامنیت متقابل، سیاسی، سازمان اقتصادی
ستادپکن،  چین
از اعضای
زبان رسمی
روسی و چینی
دبیرکلولادیمیر نوروف
وبگاه

سازمان همکاری‌های شانگهای (انگلیسی: Shanghai Cooperation Organization‎) (در ابتدا شانگهای ۵) سازمانی میان‌دولتی است که برای همکاری‌های چندجانبه امنیتی، اقتصادی و فرهنگی تشکیل شده‌است. این سازمان در سال ۱۹۹۶ توسط رهبران چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان با هدف برقرار کردن موازنه در برابر نفوذ آمریکا و ناتو در منطقه، پایه‌گذاری شد. اندکی بعد، ازبکستان هم به این سازمان پیوست و این سازمان رسما به "سازمان همکاری شانگهای" تغییر نام داد [۲] نقش اصلی و تعیین‌کننده را، در سازمان شانگهای، دو کشور چین و روسیه تشکیل می‌دهند.[۳]

علاوه بر اعضای اصلی، ابتدا مغولستان در سال ۲۰۰۴ و یک سال بعد ایران، پاکستان، هند و افغانستان در سال ۲۰۰۵ و پس از آن بلاروس به عنوان عضو ناظر به سازمان ملحق شدند.

در تاریخ ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۵ این سازمان با عضویت هندوستان و پاکستان موافقت نمود و این دو کشور در کوتاه‌تر از دو سال همه شرایط برای عضویت کامل این سازمان را اجرا کردند و عضویت این دو کشور در سازمان همکاری شانگهای در اجلاس رهبران کشورهای عضو این سازمان که طی در ژوئیه ۲۰۱۷ در آستانه، پایتخت قزاقستان، برگزار شد، به تصویب رسید.[۲]

ایران در تاریخ ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۱ و در پایان اجلاس بیست‌و‌یکم که در دوشنبه، پایتخت تاجیکستان برگزار شد با رای تمام اعضا رسما به عضویت این سازمان درآمد.

نقش این سازمان از زمان تأسیس آن تاکنون در منطقه افزایش یافته‌است.این سازمان، بر خلاف سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و پیمان ورشو سابق، هنوز یک معاهده دفاعی چندجانبه به‌شمار نمی‌رود.

نام‌های رسمی[ویرایش]

چینی و روسی زبان‌های رسمی سازمان همکاری شانگهای هستند.[۴] نام رسمی سازمان به زبان‌های فوق عبارت‌اند از:

چینی
  • چینی (الفبای ساده): 上海合作组织
  • گفتار: شانگهای هِتزو تسوچژی
روسی
  • روسی: Шанхайская организация сотрудничества - ШОС
  • گفتار: شانگهایسکایا اُرگانیزاتسیا سُترودنیچِستوا
      عضوهای اصلی       ناظران       شرکای گفتگو       متقاضیان نظارت       کشورهای مورد مناقشه

عضوها[ویرایش]

ناظران[ویرایش]

شرکای بحث و گفتگو[ویرایش]

میهمانان[ویرایش]

تعدادی از نهادها بین الملل و کشورها دعوت می‌شوند.

ساختار سازمانی[ویرایش]

دبیران شورای روسای کشورها
دوره نام
دبیر اجرائی
2004–2006 چین Zhang Deguang
دبیرکل
2007–2009 قزاقستان Bolat Nurgaliyev
2010–2012 قرقیزستان Muratbek Imanaliyev
2013–2015 روسیه Dmitry Mezentsev
2016–2018 تاجیکستان Rashid Alimov
2019–2021 ازبکستان ولادیمیر نوروف

فهرست اجلاس[ویرایش]

اجلاس سران دولت
تاریخ کشور محل
14 June 2001  چین شانگهای
7 June 2002  روسیه سنت پترزبورگ
29 May 2003  روسیه موسکو
17 June 2004  ازبکستان تشکنت
5 July 2005  قزاقستان آستانه
15 June 2006  چین شانگهای
16 August 2007  قرقیزستان بیشکک
28 August 2008  تاجیکستان دوشنبه
15–16 June 2009  روسیه یکاترینبرگ
10–11 June 2010  ازبکستان Tashkent[۵]
14–15 June 2011  قزاقستان آستانه[۶]
6–7 June 2012  چین پکن
13 September 2013  قرقیزستان بیشکک
11–12 September 2014  تاجیکستان دوشنبه
9–10 July 2015  روسیه یوفا
23–24 June 2016  ازبکستان تشکنت[۷]
8–9 June 2017  قزاقستان آستانه
9–10 June 2018 [zh]  چین چینگ‌دائو
14–15 June 2019  قرقیزستان بیشکک[۸]
10 November 2020  روسیه videoconference[۹]
16–17 September 2021  تاجیکستان دوشنبه[۱۰]
15–16 September 2022  ازبکستان Samarkand
اجلاس سران حکومت
تاریخ کشور محل
14 September 2001  قزاقستان آلماتی
23 September 2003  چین پکن
23 September 2004  قرقیزستان بیشکک
26 October 2005  روسیه موسکو
15 September 2006  تاجیکستان دوشنبه
2 November 2007  ازبکستان تشکنت
30 October 2008  قزاقستان آستانه
14 October 2009  چین پکن[۱۱]
25 November 2010  تاجیکستان دوشنبه[۱۲]
7 November 2011  روسیه سنت پترزبورگ
5 December 2012  قرقیزستان بیشکک[۱۳]
29 November 2013  ازبکستان تشکنت
14–15 December 2014  قزاقستان آستانه
14–15 December 2015  چین ژنگژو
2–3 November 2016  قرقیزستان بیشکک
30 November 2017  روسیه سوچی
11–12 October 2018  تاجیکستان دوشنبه
1–2 November 2019  ازبکستان تشکنت
30 November 2020  هند videoconference
2021  قزاقستان TBA

پیشینه[ویرایش]

سازمان همکاری شانگهای از دل رقابت قدرت‌های بزرگ برسر منطقه ژئوپلیتیک آسیای میانه ظهور کرد. هدف اولیه تأسیس این سازمان، غیرنظامی‌کردن مرز بین چین و شوروی بود.

گروه «شانگهای ۵» در ۶ اردیبهشت ۱۳۷۵ (برابر ۲۶ آوریل سال ۱۹۹۶) با امضای توافقنامه‌ای به منظور «تعمیق اعتماد نظامی در مناطق مرزی» توسط رهبران وقت کشورهای قزاقستان، جمهوری خلق چین، قرقیزستان، روسیه و تاجیکستان به وجود آمد. این کشورها مجدداً در تاریخ در ۲۴ آوریل سال ۱۹۹۷ توافقنامه‌ای به منظور «کاهش نیروهای نظامی در مناطق مرزی» در مسکو به امضا رساندند.

نشست‌های کشورهای عضو شانگهای ۵ در سال ۱۹۹۸ در شهر آلماتی (قزاقستان)، در سال ۱۹۹۹ در بیشکک (قرقیزستان)، و در سال ۲۰۰۰ در شهر دوشنبه (تاجیکستان) برگزار شد.

نشست این گروه در سال ۲۰۰۱ در شهر شانگهای در چین برگزار شد. در این نشست نخست کشور ازبکستان به عنوان عضو جدید پذیرفته شد که عملاً نام گروه را به «شانگهای ۶» تغییر داد. سپس در ۱۵ ژوئن سال ۲۰۰۱، سران کشورهای عضو در نشستی ضمن قدردانی از عملکرد گروه شانگهای ۵، تأسیس «سازمان همکاری شانگهای» را به هدف افزایش سطح همکاری‌ها اعلام کردند.

سران کشورهای عضو در ۱۷ خرداد ۱۳۸۱ (ژوئن ۲۰۰۲) در شهر سن پترزبورگ کشور روسیه گرد آمدند تا جزئیات اساسنامه سازمان را - شامل اهداف، ساختار و راهکارها - به بحث و بررسی بگذارند. پس از این توافقنامه موجودیت سازمان عملاً از نظر حقوق بین‌المللی رسمیت پیدا کرد.

ایران در سال ۲۰۰۵ به عنوان عضو ناظر به سازمان همکاری شانگهای پیوست و یک سال بعد برای عضویت کامل در این سازمان درخواست داد. این درخواست بحث‌های زیادی را برانگیخت و سرانجام در اجلاسیه ۲۱ام سران در سال ۲۰۲۱، با عضویت کامل ایران موافقت شد.

در تاریخ ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۵ این سازمان با عضویت کامل هندوستان و پاکستان موافقت نمود ولی در ژوئیه ۲۰۱۷ با فراهم آوردن شرایط عضویت این دو کشور عمده جنوب آسیا، به سازمان همکاری شانگهای پیوستند. در روز ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۱ ایران هم عضو دائم این سازمان شد.[۲]

تاجیکستان در سال ۲۰۲۱ با حضور نماینده طالبان در نشست شانگهای موافقت نکرد.[۱۴]

فعالیت‌ها[ویرایش]

همکاری در مسایل امنیتی[ویرایش]

مسایل امنیتی در آسیای میانه به ویژه تروریسم، جدایی طلبی و افراطی گری عموماً دغدغه اصلی این سازمان محسوب می‌شود.

«ساختار منطقه‌ای ضدتروریسم» سازمان همکاری شانگهای در نشست ژوئن ۲۰۰۴ در شهر تاشکند در ازبکستان تهیه و تصویب شد. این سازمان در سال ۲۰۰۶ اعلام کرد که بر اساس مفاد توافقنامه منطقه‌ای، با قاچاق مواد مخدر در طول مرزهای کشورهای عضو مبارزه خواهد کرد.[۱۵]

گریگوری لگنینف در آوریل ۲۰۰۶ اعلام کرد که پیمان همکاری شانگهای قصد ندارد به سازمانی نظامی (مشابه پیمان ناتو یا پیمان ورشوی سابق) تبدیل شود. اما وی اذعان کرد که برای مقابله با تهدیدهای روزافزون تروریسم، جدایی‌طلبی و افراطی‌گری ممکن است نیاز به استفاده از نیروهای ارتش کشورهای عضو به وجود آید. در همین راستا کشورهای عضو چندین مانور مشترک نظامی به اجرا گذاشته‌اند. اولین مانور نظامی در سال ۲۰۰۳ طی دو فاز در قزاقستان و چین به اجرا درآمد.[۱۶]

در ماه اوت سال ۲۰۰۵ مانور نظامی بزرگی با شرکت چین و روسیه با نام «مأموریت صلح ۲۰۰۵» به اجرا درآمد. این اولین مانور نظامی مشترک روسیه و چین محسوب می‌شود. در پی موفقیت این مانور، مقامات روسی اظهار علاقه کرده‌اند که کشور هند در مانورهای مشترک بعدی حضور داشته باشد و سازمان همکاری شانگهای نقش نظامی نیز در صحنه بین‌المللی ایفا کند.[۱۷]

در پی توافق وزیران دفاع کشورهای عضو پیمان در آوریل ۲۰۰۶، جدیدترین مانور نظامی کشورهای عضو در سال ۲۰۰۷ با شرکت ۴۰۰۰ سرباز ارتش چین در منطقه چلیابینسک در کشور روسیه در اطراف رشته کوه‌های اورال و مرز جغرافیایی آسیا و اروپا برگزار شد.[۱۸]

همکاری اقتصادی[ویرایش]

چهارچوب توافقنامه همکاری اقتصادی کشورهای عضو پیمان نخستین بار در نشست مورخ ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۳ تهیه و به امضا رسید. در این نشست رئیس دولت چین پیشنهاد کرد که برنامه بلندمدتی برای تشکیل منطقه آزاد تجاری در سازمان تهیه شود. وی در این پیشنهاد ضمناً چندین راهکار کوتاه مدت برای افزایش سطح بازرگانی در میان کشورهای عضو ارائه داد. یکسال پس از این نظر، در ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۴، سندی شامل یکصد برنامه مشخص برای افزایش سطح بازرگانی میان کشورهای عضو به امضا رسید.[۱۹][۲۰]

در نشست مسکو مورخ ۲۵ اکتبر ۲۰۰۵، دبیرکل سازمان اعلام کرد که پروژه‌های مشترک سازمان در زمینه انرژی دارای اولویت بالا هستند. این پروژه‌ها شامل کشف، استخراج و بهره‌برداری از حوزه‌های نفت و گاز، و استفاده مشترک اعضا از منابع آب شیرین می‌باشند.

دستاورد مهم دیگر این نشست توافق برای تشکیل شورای مشترک بانکی بین کشورهای عضو سازمان بود. هدف از تشکیل این شورای مشترک بانکی تسهیل در فراهم نمودن سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژه‌های مشترک سازمان عنوان شده‌است. در پی این توافق، نخستین گردهمایی شورای مشترک بانکی سازمان همکاری شانگهای در ۳۰ نوامبر ۲۰۰۶ در پکن پایتخت چین برگزار شد.[۲۱][۲۲]

متعاقب آن، کنفرانس بین‌المللی «سازمان همکاری شانگهای: دستاوردها و دیدگاه‌ها» (SCO: Results and Perspectives) در شهر آلماتی پایتخت قزاقستان برگزار شد. در این کنفرانس، نماینده وزارت خارجه روسیه اعلام کرد که روسیه فکر بنیان‌گذاردن تشکیلاتی بین‌المللی با نام «باشگاه انرژی» را در سر می‌پروراند.[۲۳] دولت روسیه مجدداً در نشست سازمان در نوامبر ۲۰۰۷ در مسکو بر عزم خود برای تشکیل این باشگاه انرژی تأکید نهاد.

همکاری‌های فرهنگی[ویرایش]

همکاری‌های فرهنگی بخشی از چارچوب فعالیت سازمان همکاری شانگهای است. وزیران فرهنگ کشورهای عضو سازمان برای نخستین بار در ۱۲ آوریل ۲۰۰۲ سند همکاری مشترک فرهنگی را در نشست پکن امضا کردند.[۲۴][۲۵]

برای سرعت بخشیدن به همکاری‌های مشترک فرهنگی، اعضای سازمان در سال ۲۰۰۵ فستیوال و نمایشگاه مشترکی در شهر آستانه در کشور قزاقستان برگزار کردند.[۲۶]

تحلیل[ویرایش]

از جنبه ژئوپولیتیک چندقطبی[ویرایش]

کشورهای عضو و ناظر سازمان همکاری شانگهای؛ روی هم بیشترین تولیدکننده و مصرف‌کننده انرژی در جهان می‌باشند. در میان این کشورها چهار قدرت اتمی چین، روسیه، هند و پاکستان وجود دارد که از میان آنها روسیه و چین اعضای دائمی شورای امنیت نیز هستند. مساحت کشورهای عضو این سازمان روی هم ۳۶۸۸۹۶۰۷ کیلومتر مربع یا در حدود یک چهارم سطح خشکی‌های زمین است. همچنین نه کشور عضو در حدود ۳ میلیارد و ۳۶۳ میلیون نفر جمعیت دارند که در حدود ۴۳ درصد جمعیت جهان را شامل می‌شود.[۲۷]

اساس‌نامه سازمان همکاری شانگهای بر شفافیت عملکرد و بی‌طرفی نظامی آن تأکید می‌کند. علی‌رغم این موضوع، شکی نیست که سازمان همکاری شانگهای نقش موازنه دهنده‌ای در صحنه بین‌المللی خصوصاً در مقابل پیمان ناتو ایفا نماید. برای مثال، ایالات متحده آمریکا درخواستی جهت عضویت به عنوان عضو ناظر به سازمان همکاری شانگهای ارائه کرده بود، اما این درخواست در سال ۲۰۰۵ از طرف سازمان رد شد.[۲۸]

سازمان همکاری شانگهای از آمریکا خواسته‌است که پایگاه‌ها و نیروهای نظامی خود را از خاک تمام کشورهای عضو خارج سازد. پس از این درخواست، دولت قرقیزستان رسماً از آمریکا درخواست کرد که برنامه خروج نیروهای آمریکایی و تعطیلی پایگاه هوایی نظامی کی۲ را از این کشور را سریعاً تهیه و اعلان کند.[۲۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Shanghai Cooperation Organisation». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۸ مه ۲۰۰۸.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «هند و پاکستان به سازمان همکاری‌ شانگهاى پیوستند». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۸.
  3. «چرا سازمان شانگهای همچنان با درخواست عضویت ایران مخالف است؟». سایت جماران. دریافت‌شده در ۲۰۱۴-۰۹-۱۱.
  4. Википедия, свободная энциклопедияШанхайская организация сотрудничества (بازدید: ۱۶ دی ۱۳۹۱)
  5. "Joint Communiqué of Meeting of the Council of the Heads of the Member States of the Shanghai Cooperation Organisation". Shanghai Cooperation Organisation. Archived from the original on 10 July 2014.
  6. Tang, Danlu, ed. (11 June 2010). "SCO vows to strengthen cooperation with its observers, dialogue partners". Tashkent, Uzbekistan. Xinhua News Agency. Archived from the original on 6 November 2012. Retrieved 11 June 2016.
  7. Song Miou (10 July 2015). "Uzbekistan to host 16th SCO summit in 2016". Ufa, Russia. Xinhua News Agency. Archived from the original on 3 October 2015. Retrieved 11 June 2016.
  8. "Kyrgyzstan to host SCO summit in June 2019". AKIpress News Agency. 11 January 2019. Archived from the original on 24 April 2019. Retrieved 24 April 2019.
  9. "Заседание Совета глав государств – членов ШОС". Retrieved 10 November 2020.
  10. "PM to attend SCO head of states meeting in Dushanbe". 26 August 2021.
  11. Ho, Stephanie (14 October 2009). "Shanghai Cooperation Organization Summit Concludes in Beijing". Beijing: Voice of America. Archived from the original on 26 October 2009. Retrieved 11 June 2016.
  12. "Wen arrives in Tajikistan for SCO meeting". China Daily. Dushanbe, Tajikistan. Xinhua News Agency. 25 November 2010. Archived from the original on 7 August 2016. Retrieved 11 June 2016.
  13. "SCO Meeting Expected to Boost Cooperation Among Members". The Gazette of Central Asia. Satrapia. 2 December 2012.
  14. «تاجیکستان با حضور نماینده طالبان در نشست شانگهای موافقت نکرد | خبرگزاری فارس». www.farsnews.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۸.
  15. "SCO to intensify fight against cross-border drug crimes". Xinhua. 2006-04-22.
  16. «www.interfax.ru/e». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ آوریل ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۰۷.
  17. "SCO to stage joint anti-terror military exercise in 2007". Xinhua. 2006-04-26.
  18. "SCO's anti-terrorism military drill to be transparent, open: Russian defense minister". Xinhua. 2006-04-27.
  19. «ictsd.org». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  20. «shaps.hawaii.edu». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ مارس ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  21. «jamestown.org». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ نوامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  22. «eng.nbu.com». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  23. «eng.gazeta.kz». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  24. «Culture Ministers of SCO Member States Meet in Beijing». en.people.cn. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۸.
  25. «eng.gazeta.kz». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ آوریل ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷. بیش از یک پارامتر |پیوند بایگانی= و |archive-url= داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر |تاریخ بایگانی= و |archive-date= داده‌شده است (کمک)
  26. inform.kz[پیوند مرده]
  27. «World — The World Factbook - Central Intelligence Agency». www.cia.gov. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۰۵.
  28. "Comment, opinion and discussion from the Guardian US | The Guardian". the Guardian. Retrieved 2021-09-18.
  29. Varadarajan، Siddharth (۲۰۰۵-۰۷-۰۷). «Reality, one bite at a time: China, Russia get Central Asians to say 'Yankees Out!"». Reality, one bite at a time. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۸.

پیوند به بیرون[ویرایش]

وبگاه رسمی