سازمان همکاری شانگهای

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
سازمان همکاری شانگهای
؛ چینی ساده‌شده: 上海合作组织
روسی: Шанхайская организация сотрудничества
SCO1 logo.png
SCO 17 September.png
      عضو       ناظر       شریک گفتگو
کوته‌نوشتSCO
نام پیشینشانگهای ۵
بنیان‌گذاری۱۵ ژوئن ۲۰۰۱ (۲۰۰۱-06-۱۵)
گونهامنیت متقابل، سیاسی، سازمان اقتصادی
ستادپکن، چین (دبیرخانه)
تاشکند، ازبکستان (کمیتهٔ اجرایی)
از اعضای

کشورهای ناظر

شرکای گفتگو

شرکت کنندگان مهمان

زبان رسمی
دبیرکل
ژانگ مینگ
وبگاه
eng.sectsco.org ویرایش در ویکی‌داده (دبیرخانه)
ecrats.org/en/ (کمیتهٔ اجرایی)

سازمان همکاری‌های شانگهای (انگلیسی: Shanghai Cooperation Organization) (در ابتدا شانگهای ۵) سازمانی اوراسیایی میان‌دولتی است که برای همکاری‌های چندجانبهٔ امنیتی، اقتصادی و سیاسی تشکیل شده‌است. این سازمان در سال ۱۹۹۶ توسط رهبران چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان با هدف برقرار کردن موازنه در برابر نفوذ آمریکا و ناتو در منطقه، پایه‌گذاری شد. اندکی بعد، ازبکستان هم به این سازمان پیوست و این سازمان رسماً به «سازمان همکاری شانگهای» تغییر نام داد.[۲]

علاوه بر اعضای اصلی، ابتدا مغولستان در سال ۲۰۰۴ و یک سال بعد ایران، پاکستان، هند و افغانستان در سال ۲۰۰۵ و پس از آن بلاروس به عنوان عضو ناظر به سازمان ملحق شدند.

در تاریخ ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۵ این سازمان با عضویت هندوستان و پاکستان موافقت نمود و این دو کشور در کمتر از دو سال همه شرایط برای عضویت کامل این سازمان را اجرا کردند و عضویت این دو کشور در سازمان همکاری شانگهای در اجلاس رهبران کشورهای عضو این سازمان که طی در ژوئیه ۲۰۱۷ در آستانه، پایتخت قزاقستان، برگزار شد، به تصویب رسید. و در تاریخ ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۱ با سفر سید ابراهیم رئیسی به دوشنبه پایتخت تاجیکستان این سازمان با عضویت ایران موافقت نمود که عضویت رسمی ایران در این سازمان منوط به تصویب مجلس شورای اسلامی ایران است.[۲]

در تاریخ ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۲ میلادی ایران به عضویت رسمی سازمان همکاری شانگهای درآمد.

نقش این سازمان از زمان تأسیس آن تاکنون در منطقه افزایش یافته‌است. این سازمان، بر خلاف سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و پیمان ورشو سابق، هنوز یک معاهدهٔ دفاعی چندجانبه به‌شمار نمی‌رود.

نام‌های رسمی[ویرایش]

چینی و روسی زبان‌های رسمی سازمان همکاری شانگهای هستند.[۳] نام رسمی سازمان به زبان‌های زیر عبارت‌اند از:

چینی
  • چینی (الفبای ساده): 上海合作组织
  • گفتار: شانگهای هِتزو تسوچژی
روسی
  • روسی: Шанхайская организация сотрудничества - ШОС
  • گفتار: شانگهایسکایا اُرگانیزاتسیا سُترودنیچِستوا

عضوها[ویرایش]

ناظران[ویرایش]

شرکای بحث و گفتگو[ویرایش]

میهمانان[ویرایش]

تعدادی از نهادهای بین‌الملل و کشورها دعوت می‌شوند.

  •  انجمن ملل آسیای جنوب شرقی
  •  کشورهای مستقل همسود
  •  ترکمنستان
  •  سازمان ملل متحد
    تاسیس
    چین
    قزاقستان
    قرقیزستان
    روسیه
    تاجسکتان
    ازبکستان
    هند
    پاکستان
    مغولستان
    ایران
    افغانستان
    بلاروس
    سریلانکا
    ترکیه
    کامبوج
    آذربایجان
    نپال
    ارمنستان
    |
    ۱۹۹۴
    |
    ۱۹۹۵
    |
    ۱۹۹۶
    |
    ۱۹۹۷
    |
    ۱۹۹۸
    |
    ۱۹۹۹
    |
    ۲۰۰۰
    |
    ۲۰۰۱
    |
    ۲۰۰۲
    |
    ۲۰۰۳
    |
    ۲۰۰۴
    |
    ۲۰۰۵
    |
    ۲۰۰۶
    |
    ۲۰۰۷
    |
    ۲۰۰۸
    |
    ۲۰۰۹
    |
    ۲۰۱۰
    |
    ۲۰۱۱
    |
    ۲۰۱۲
    |
    ۲۰۱۳
    |
    ۲۰۱۴
    |
    ۲۰۱۵
    |
    ۲۰۱۶
    |
    ۲۰۱۷
    |
    ۲۰۱۸
    |
    ۲۰۱۹
    |
    ۲۰۲۰
    |
    ۲۰۲۱
    |
    ۲۰۲۲

          عضو       ناظر       شریک گفتگو

ساختار سازمانی[ویرایش]

دبیران شورای روسای کشورها
دوره نام
دبیر اجرائی
۲۰۰۴–۲۰۰۶ چین Zhang Deguang
دبیرکل
۲۰۰۷–۲۰۰۹ قزاقستان Bolat Nurgaliyev
۲۰۱۰–۲۰۱۲ قرقیزستان Muratbek Imanaliyev
۲۰۱۳–۲۰۱۵ روسیه Dmitry Mezentsev
۲۰۱۶–۲۰۱۸ تاجیکستان رشید علیم‌اف
۲۰۱۹–۲۰۲۱ ازبکستان ولادیمیر نوروف
۲۰۲۲–تاکنون چین ژانگ مینگ

فهرست اجلاس[ویرایش]

اجلاس سران دولت
تاریخ کشور محل
۱۴ ژوئن ۲۰۰۱  چین شانگهای
۷ ژوئن ۲۰۰۲  روسیه سنت پترزبورگ
۲۹ مه ۲۰۰۳  روسیه مسکو
۱۷ ژوئن ۲۰۰۴  ازبکستان تاشکند
۵ ژوئیه ۲۰۰۵  قزاقستان آستانه
۱۵ ژوئن ۲۰۰۶  چین شانگهای
۱۶ اوت ۲۰۰۷  قرقیزستان بیشکک
۲۸ اوت ۲۰۰۸  تاجیکستان دوشنبه
۱۵–۱۶ ژوئن ۲۰۰۹  روسیه یکاترینبورگ
۱۰–۱۱ ژوئن ۲۰۱۰  ازبکستان تاشکند[۴]
۱۴–۱۵ ژوئن ۲۰۱۱  قزاقستان آستانه[۵]
۶ و ۷ ژوئن ۲۰۱۲  چین پکن
۱۳ سپتامبر ۲۰۱۳  قرقیزستان بیشکک
۱۱ و ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۴  تاجیکستان دوشنبه
۹–۱۰ ژوئیه ۲۰۱۵  روسیه یوفا
۲۳–۲۴ ژوئن ۲۰۱۶  ازبکستان تاشکند[۶]
۸ و ۹ ژوئن ۲۰۱۷  قزاقستان آستانه
۹ و ۱۰ ژوئن ۲۰۱۸  چین چینگ‌دائو
۱۴–۱۵ ژوئن ۲۰۱۹  قرقیزستان بیشکک[۷]
۱۰ نوامبر ۲۰۲۰  روسیه ویدئو کنفرانس[۸]
۱۶–۱۷ سپتامبر ۲۰۲۱  تاجیکستان دوشنبه[۹]
۱۵–۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲  ازبکستان سمرقند
اجلاس سران حکومت
تاریخ کشور محل
۱۴ سپتامبر ۲۰۰۱  قزاقستان آلماتی
۲۳ سپتامبر ۲۰۰۳  چین پکن
۲۳ سپتامبر ۲۰۰۴  قرقیزستان بیشکک
۲۶ اکتبر ۲۰۰۵  روسیه مسکو
۱۵ سپتامبر ۲۰۰۶  تاجیکستان دوشنبه
۲ نوامبر ۲۰۰۷  ازبکستان تاشکند
۳۰ اکتبر ۲۰۰۸  قزاقستان آستانه
۱۴ اکتبر ۲۰۰۹  چین پکن[۱۰]
۲۵ نوامبر ۲۰۱۰  تاجیکستان دوشنبه[۱۱]
۷ نوامبر ۲۰۱۱  روسیه سنت پترزبورگ
۵ دسامبر ۲۰۱۲  قرقیزستان بیشکک[۱۲]
۲۹ نوامبر ۲۰۱۳  ازبکستان تاشکند
۱۴–۱۵ دسامبر ۲۰۱۴  قزاقستان آستانه
۱۴–۱۵ دسامبر ۲۰۱۵  چین ژنگژو
۲–۳ نوامبر ۲۰۱۶  قرقیزستان بیشکک
۳۰ نوامبر ۲۰۱۷  روسیه سوچی
۱۱–۱۲ اکتبر ۲۰۱۸  تاجیکستان دوشنبه
۱–۲ نوامبر ۲۰۱۹  ازبکستان تاشکند
۳۰ نوامبر ۲۰۲۰  هند ویدئو کنفرانس
۲۵ نوامبر ۲۰۲۱  قزاقستان ویدئو کنفرانس
اعلام نشده  چین اعلام نشده

رهبران کشورهای عضو[ویرایش]

پیشینه[ویرایش]

سازمان همکاری شانگهای از دل رقابت قدرت‌های بزرگ بر سر منطقه ژئوپلیتیک آسیای میانه ظهور کرد. هدف اولیه تأسیس این سازمان، غیرنظامی‌سازی مرز بین چین و شوروی بود.

گروه «شانگهای ۵» در ۶ اردیبهشت ۱۳۷۵ (برابر ۲۶ آوریل سال ۱۹۹۶) با امضای توافقنامه‌ای به منظور «تعمیق اعتماد نظامی در مناطق مرزی» توسط رهبران وقت کشورهای قزاقستان، جمهوری خلق چین، قرقیزستان، روسیه و تاجیکستان به وجود آمد. این کشورها مجدداً در تاریخ در ۲۴ آوریل سال ۱۹۹۷ توافقنامه‌ای به منظور «کاهش نیروهای نظامی در مناطق مرزی» در مسکو به امضا رساندند.

نشست‌های کشورهای عضو شانگهای ۵ در سال ۱۹۹۸ در شهر آلماتی (قزاقستان)، در سال ۱۹۹۹ در بیشکک (قرقیزستان)، و در سال ۲۰۰۰ در شهر دوشنبه (تاجیکستان) برگزار شد.

نشست این گروه در سال ۲۰۰۱ در شهر شانگهای در چین برگزار شد. در این نشست، نخست کشور ازبکستان به عنوان عضو جدید پذیرفته شد که عملاً نام گروه را به «شانگهای ۶» تغییر داد. سپس در ۱۵ ژوئن سال ۲۰۰۱، سران کشورهای عضو در نشستی ضمن قدردانی از عملکرد گروه شانگهای ۵، تأسیس «سازمان همکاری شانگهای» را به هدف افزایش سطح همکاری‌ها اعلام کردند.

سران کشورهای عضو در ۱۷ خرداد ۱۳۸۱ (ژوئن ۲۰۰۲) در شهر سن پترزبورگ کشور روسیه گرد آمدند تا جزئیات اساسنامه سازمان را - شامل اهداف، ساختار و راهکارها - به بحث و بررسی بگذارند. پس از این توافقنامه، موجودیت سازمان عملاً از نظر حقوق بین‌المللی رسمیت پیدا کرد.

ایران در سال ۲۰۰۵ به عنوان عضو ناظر به سازمان همکاری شانگهای پیوست و یک سال بعد برای عضویت کامل در این سازمان درخواست داد. این درخواست بحث‌های زیادی را برانگیخت و سرانجام در اجلاسیه ۲۱ام سران در سال ۲۰۲۱، با عضویت کامل ایران موافقت شد.

در تاریخ ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۵ این سازمان با عضویت کامل هندوستان و پاکستان موافقت نمود ولی در ژوئیه ۲۰۱۷ با فراهم آوردن شرایط عضویت این دو کشور عمده جنوب آسیا، به سازمان همکاری شانگهای پیوستند.[۲]

تاجیکستان در سال ۲۰۲۱ با حضور نماینده طالبان در نشست شانگهای موافقت نکرد.[۱۳]

فعالیت‌ها[ویرایش]

همکاری در مسایل امنیتی[ویرایش]

مسایل امنیتی در آسیای میانه به ویژه تروریسم، تجزیه‌طلبی و افراط‌گرایی عموماً دغدغه اصلی این سازمان محسوب می‌شود.

«ساختار منطقه‌ای ضدتروریسم» سازمان همکاری شانگهای در نشست ژوئن ۲۰۰۴ در شهر تاشکند در ازبکستان تهیه و تصویب شد. این سازمان در سال ۲۰۰۶ اعلام کرد که بر اساس مفاد توافقنامه منطقه‌ای، با قاچاق مواد مخدر در طول مرزهای کشورهای عضو مبارزه خواهد کرد.[۱۴]

گریگوری لگنینف در آوریل ۲۰۰۶ اعلام کرد که پیمان همکاری شانگهای قصد ندارد به سازمانی نظامی (مشابه پیمان ناتو یا پیمان ورشوی سابق) تبدیل شود. اما وی اذعان کرد که برای مقابله با تهدیدهای روزافزون تروریسم، جدایی‌طلبی و افراط‌گرایی ممکن است نیاز به استفاده از نیروهای ارتش کشورهای عضو به وجود آید. در همین راستا کشورهای عضو چندین مانور مشترک نظامی به اجرا گذاشته‌اند. اولین مانور نظامی در سال ۲۰۰۳ طی دو فاز در قزاقستان و چین به اجرا درآمد.[۱۵]

در ماه اوت سال ۲۰۰۵ مانور نظامی بزرگی با شرکت چین و روسیه با نام «مأموریت صلح ۲۰۰۵» به اجرا درآمد. این اولین مانور نظامی مشترک روسیه و چین محسوب می‌شود. در پی موفقیت این مانور، مقامات روسی اظهار علاقه کرده‌اند که کشور هند در مانورهای مشترک بعدی حضور داشته باشد و سازمان همکاری شانگهای نقش نظامی نیز در صحنه بین‌المللی ایفا کند.[۱۶]

در پی توافق وزیران دفاع کشورهای عضو پیمان در آوریل ۲۰۰۶، جدیدترین مانور نظامی کشورهای عضو در سال ۲۰۰۷ با شرکت ۴۰۰۰ سرباز ارتش چین در منطقه چلیابینسک در کشور روسیه در اطراف رشته‌کوه اورال و مرز جغرافیایی آسیا و اروپا برگزار شد.[۱۷]

همکاری اقتصادی[ویرایش]

چهارچوب توافقنامه همکاری اقتصادی کشورهای عضو پیمان، نخستین بار در نشست مورخ ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۳ تهیه و به امضا رسید. در این نشست رئیس دولت چین پیشنهاد کرد که برنامه بلندمدتی برای تشکیل منطقه آزاد تجاری در سازمان تهیه شود. وی در این پیشنهاد ضمناً چندین راهکار کوتاه‌مدت برای افزایش سطح بازرگانی در میان کشورهای عضو ارائه داد. یک سال پس از این نظر، در ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۴، سندی شامل یکصد برنامه مشخص برای افزایش سطح بازرگانی میان کشورهای عضو به امضا رسید.[۱۸][۱۹]

در نشست مسکو مورخ ۲۵ اکتبر ۲۰۰۵، دبیرکل سازمان اعلام کرد که پروژه‌های مشترک سازمان در زمینه انرژی دارای اولویت بالا هستند. این پروژه‌ها شامل کشف، استخراج و بهره‌برداری از حوزه‌های نفت و گاز، و استفاده مشترک اعضا از منابع آب شیرین می‌باشند.

دستاورد مهم دیگر این نشست توافق برای تشکیل شورای مشترک بانکی بین کشورهای عضو سازمان بود. هدف از تشکیل این شورای مشترک بانکی تسهیل در فراهم نمودن سرمایه مورد نیاز برای اجرای پروژه‌های مشترک سازمان عنوان شده‌است. در پی این توافق، نخستین گردهمایی شورای مشترک بانکی سازمان همکاری شانگهای در ۳۰ نوامبر ۲۰۰۶ در پکن پایتخت چین برگزار شد.[۲۰][۲۱]

متعاقب آن، کنفرانس بین‌المللی «سازمان همکاری شانگهای: دستاوردها و دیدگاه‌ها» (SCO: Results and Perspectives) در شهر آلماتی پایتخت قزاقستان برگزار شد. در این کنفرانس، نماینده وزارت خارجه روسیه اعلام کرد که روسیه فکر بنیان‌گذاردن تشکیلاتی بین‌المللی با نام «باشگاه انرژی» را در سر می‌پروراند.[۲۲] دولت روسیه مجدداً در نشست سازمان در نوامبر ۲۰۰۷ در مسکو بر عزم خود برای تشکیل این باشگاه انرژی تأکید نهاد.

همکاری‌های فرهنگی[ویرایش]

همکاری‌های فرهنگی بخشی از چارچوب فعالیت سازمان همکاری شانگهای است. وزیران فرهنگ کشورهای عضو سازمان برای نخستین بار در ۱۲ آوریل ۲۰۰۲ سند همکاری مشترک فرهنگی را در نشست پکن امضا کردند.[۲۳][۲۴]

برای سرعت بخشیدن به همکاری‌های مشترک فرهنگی، اعضای سازمان در سال ۲۰۰۵ فستیوال و نمایشگاه مشترکی در شهر آستانه در کشور قزاقستان برگزار کردند.[۲۵]

تحلیل[ویرایش]

از جنبه ژئوپولیتیک چندقطبی[ویرایش]

کشورهای عضو و ناظر سازمان همکاری شانگهای؛ روی هم بیشترین تولیدکننده و مصرف‌کننده انرژی در جهان می‌باشند. در میان این کشورها چهار قدرت اتمی چین، روسیه، هند و پاکستان وجود دارد که از میان آنها روسیه و چین اعضای دائمی شورای امنیت نیز هستند. مساحت کشورهای عضو این سازمان روی هم ۳۶۸۸۹۶۰۷ کیلومتر مربع یا در حدود یک چهارم سطح خشکی‌های زمین است. همچنین نه کشور عضو در حدود ۳ میلیارد و ۳۶۳ میلیون نفر جمعیت دارند که در حدود ۴۳ درصد جمعیت جهان را شامل می‌شود.[۲۶]

اساس‌نامه سازمان همکاری شانگهای بر شفافیت عملکرد و بی‌طرفی نظامی آن تأکید می‌کند. علی‌رغم این موضوع، شکی نیست که سازمان همکاری شانگهای نقش موازنه دهنده‌ای در صحنه بین‌المللی خصوصاً در مقابل پیمان ناتو ایفا نماید. برای مثال، ایالات متحده آمریکا درخواستی جهت عضویت به عنوان عضو ناظر به سازمان همکاری شانگهای ارائه کرده بود، اما این درخواست در سال ۲۰۰۵ از طرف سازمان رد شد.[۲۷]

سازمان همکاری شانگهای از آمریکا خواسته‌است که پایگاه‌ها و نیروهای نظامی خود را از خاک تمام کشورهای عضو خارج سازد. پس از این درخواست، دولت قرقیزستان رسماً از آمریکا درخواست کرد که برنامه خروج نیروهای آمریکایی و تعطیلی پایگاه هوایی نظامی کی۲ از این کشور را سریعاً تهیه و اعلان کند.[۲۸]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام about-sco وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «هند و پاکستان به سازمان همکاری شانگهای پیوستند». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۸.
  3. Википедия, свободная энциклопедияШанхайская организация сотрудничества (بازدید: ۱۶ دی ۱۳۹۱)
  4. "Joint Communiqué of Meeting of the Council of the Heads of the Member States of the Shanghai Cooperation Organisation". Shanghai Cooperation Organisation. Archived from the original on 10 July 2014.
  5. Tang, Danlu, ed. (11 June 2010). "SCO vows to strengthen cooperation with its observers, dialogue partners". Tashkent, Uzbekistan. Xinhua News Agency. Archived from the original on 6 November 2012. Retrieved 11 June 2016.
  6. Song Miou (10 July 2015). "Uzbekistan to host 16th SCO summit in 2016". Ufa, Russia. Xinhua News Agency. Archived from the original on 3 October 2015. Retrieved 11 June 2016.
  7. "Kyrgyzstan to host SCO summit in June 2019". AKIpress News Agency. 11 January 2019. Archived from the original on 24 April 2019. Retrieved 24 April 2019.
  8. "Заседание Совета глав государств – членов ШОС". Retrieved 10 November 2020.
  9. "PM to attend SCO head of states meeting in Dushanbe". 26 August 2021.
  10. Ho, Stephanie (14 October 2009). "Shanghai Cooperation Organization Summit Concludes in Beijing". Beijing: Voice of America. Archived from the original on 26 October 2009. Retrieved 11 June 2016.
  11. "Wen arrives in Tajikistan for SCO meeting". China Daily. Dushanbe, Tajikistan. Xinhua News Agency. 25 November 2010. Archived from the original on 7 August 2016. Retrieved 11 June 2016.
  12. "SCO Meeting Expected to Boost Cooperation Among Members". The Gazette of Central Asia. Satrapia. 2 December 2012.
  13. «تاجیکستان با حضور نماینده طالبان در نشست شانگهای موافقت نکرد | خبرگزاری فارس». www.farsnews.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۸.
  14. "SCO to intensify fight against cross-border drug crimes" (به انگلیسی). Xinhua. 2006-04-22.
  15. «www.interfax.ru/e». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ آوریل ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۰۷.
  16. "SCO to stage joint anti-terror military exercise in 2007" (به انگلیسی). Xinhua. 2006-04-26.
  17. "SCO's anti-terrorism military drill to be transparent, open: Russian defense minister" (به انگلیسی). Xinhua. 2006-04-27.
  18. «ictsd.org». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  19. «shaps.hawaii.edu». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ مارس ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  20. «jamestown.org». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ نوامبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  21. «eng.nbu.com». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژوئن ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  22. «eng.gazeta.kz». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۰۷. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  23. «Culture Ministers of SCO Member States Meet in Beijing». en.people.cn. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۸.
  24. «eng.gazeta.kz». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ آوریل ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۰۷.
  25. inform.kz[پیوند مرده]
  26. «World — The World Factbook - Central Intelligence Agency». www.cia.gov. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ ژانویه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۱۱-۰۵.
  27. "Comment, opinion and discussion from the Guardian US | The Guardian". the Guardian (به انگلیسی). Retrieved 2021-09-18.
  28. Varadarajan، Siddharth (۲۰۰۵-۰۷-۰۷). «Reality, one bite at a time: China, Russia get Central Asians to say 'Yankees Out!"». Reality, one bite at a time. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۹-۱۸.

پیوند به بیرون[ویرایش]

وبگاه رسمی