خرد (دانایی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از خرد (عقل))

خِرَد، داشتن دانش، شعور، فهم، تجربه و بصیرت، اکتسابی و نیز فهم ذاتی به همراه قابلیت کار بستن آنهاست. در بسیاری از دین‌ها و فرهنگ‌ها بر اهمیت خرد تکیه شده‌است و از فضایل به‌شمار رفته‌است همچنین لازم است ذکر شود که عده ای از ادیبان و نویسندگان به تفاوت میان خرد و هوش تأکید داشته و بر این باور بوده‌اند که خرد اکتسابی و هوش مادرزادی است و نمی‌توان آن‌ها را یکی دانست؛ عده ای نیز میان خرد و عقل هم تفاوت قائل شده و عقل را لطمه پذیر از خرد دانسته‌اند بنابراین می‌توان نزدیکترین واژه به خرد را دانایی دانست.[۱]

کسروی در آغازین جملات کتاب «در پیرامون خرد» َش می‌گوید:

"گرانمايه‌ترين چيزي كه خدا به آدميان داده «خرد» است، خرد شناسنده نيك و بد و راست و كج و سود وزيانست. آدمي برگزيده آفريدگان است، ميوه آفرينش است. اينرا ما با دليل روشن گردانيده‌ايم و بايد پذيرفت. ولي اين برگزيدگی بيش از هر چيزِ ديگر نتيجه‌ی آنست كه آدمی دارای خرد است. آدميان اگر خرد را بشناسند و پيروی از آن كنند، جا براي كشاكشها و دشمنيها كه درميانست نخواهد ماند و زندگانی به راه ديگري افتاده، بيشتری از رنجها از ميان خواهد رفت. ليكن جای افسوس است كه آدميان، خرد را نمی‌شناسند و از آن سودجويی نمی‌توانند، در نتيجه‌ی همين نشناختن و سود نجستن، صد كشاكش و دشمنی درميان خود می‌دارند، و شاهراه زندگانی را گم كرده ازخوشيهاي جهان جز بهره كمی نمي‌يابند، و هميشه دچار رنج و آسيب می‌باشند. اين زيانكشي بسيار بزرگي از آدميان است. داستان آدميان از اين باره داستان كسانيست كه درشب تاريكی در يك زمين ناهمواری راه می‌پيمايند، و چراغی را كه با خود می‌دارند، چون نمی‌دانند كه چيست و چه سودی ازآن تواند بود، روشن نمی‌گردانند و از آن بهره‌مندی نمی‌خواهند. در همان تاريكی راه افتاده، خود را به رنج و سختی می‌اندازند."[۲]

خرد در فرهنگ ایرانی[ویرایش]

در متون پارسی میانه[ویرایش]

در متون پارسی میانه به دو گونه خرد اشاره شده‌است: آسْنْ خرد به معنی خرد ذاتی و در برابر آن گوش‌ سرود خرد به معنی خرد اکتسابی.[۳] در مقاله نهگانه ایرانی در آموزه ایرانیان به نقل از دکتردینانی اشاره شد که «موضوع روان (نفس) در دانش روانشناسی در سطح تقلیل یافته ای قرار گرفته و برخلاف دانش نه گانه، خود رااز حکمت به دور نگه داشته است.

ولی روان در انسان از ریشه روندگی، چیزی فراتر از یک رفتار ساده و سطحی است و این روندگیِ انسان در امید به شناختی است که جستجو می‌کند.

دانش نه گانه ایرانی به مثابه حکمت عملی است و چنین مسیری را دنبال می‌کند».

همچنین دکتردینانی در همایش اخلاق۹۶ اشاره کرد که شجاعت، عفت، حکمت و عدالت. چهار فضیلت اخلاقی است که مدار همه اخلاقیات است.

در همین راستا دکتربختیار اهمیت این چهار فضیلت را در آموزه های حکمای ایران باستان و به ویژه در تربیت شاهزادگان یادآور شد.

دکتردینانی در توضیح دو فضیلت شجاعت و عفت یادآور می شود که این دو خصلت می تواند با شدت و ضعف یا به تعبیر دیگر با افراط و تفریط همراه شود.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. با الهام از اشعار مولانا
  2. کسروی، احمد (۱۳۲۲). در پیرامون خرد (PDF). ص. ۲.
  3. فرنبغ دادگی ۱۱۰

منابع[ویرایش]

  • فرنبغ دادگی (۱۳۸۰بندهش، به کوشش گزارنده مهرداد بهار.، تهران: توس
  • نداف، ویدا (۱۳۹۳). نقش جایگاه خرد در متون باستانی ایران. مجله: زبان شناخت. دوره ۵، شماره۹، بهار و تابستان،۱۹۷-۱۸۷