شاه‌چراغ

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد.

نمایی از شاه چراغ

شاه‌چراغ نام آرامگاه معروفی است در شهر شیراز در جنوب ایران.

آرامگاه مربوطه محل خاکسپاری میرسیداحمد معروف به شاهچراغ پسر امام موسی کاظم، از امامان شیعه است و ازاینرو زیارتگاه بسیاری از شیعیان گشته است. این آرامگاه در کنار میدانی به نام احمدی قرار دارد. آرامگاه سیدمیرمحمد برادر سیدمیراحمد نیز در نزدیکی شاه‌چراغ است.^[1]

[ویرایش] پیشینه

احمد بن موسی شاه‌چراغ پسر ارشد امام موسی کاظم و برادر امام رضا در راه پیوستن به برادر خود به سوی خراسان سفر نمود ولی در راه توسط افراد مأمون خلیفه عباسی در شهر شیراز کشته شد.

این بنا در دوره اتابکان فارس در سده ششم هجری قمری ساخته شده است و گنبد و بارگاه آن دارای کاشی کاری‌ های زیبایی است.^[2]

[ویرایش] مشخصات ساختمان

برای این بخش از این مقاله منابع لازم نیامده‌است. لازم است بر طبق شیوه‌نامهٔ ارجاع به منابع منبعی برای آن ذکر شود.
مطالب بی‌منبع احتمالاً در آینده حذف خواهند شد.

درون حرم را با به كار بردن آئينه های ريز رنگين، به سبكی هنرمندانه، آئينه كاری كرده و انواع خط های زيبای فارسی و عربی، تزيين كننده نمای اطراف آينه‌ها و كاشی‌ها است.

بنای حرم، مشتمل بر ايوانی در جلو و حرمی گسترده در پشت ايوان است كه در چهار جانب حرم، چهار شاه نشين قرار گرفته و مسجدی نيز در پشت حرم (سمت غرب) ساخته شده است. ضريح آن در شاه نشين زير گنبد قرار دارد و از نقره ساخته شده است.

حياط شاه چراغ دارای دو در اصلی ورودی است كه در سمت جنوب و شمال حرم از زير دو سر در بزرگ كاشی كاری شده گذشته و وارد حياط وسيع حرم می‌‌شويم. در ميان حياط، حوض بزرگ فواره داری ساخته شده و در اطراف حوض درختكاری شده است. حرم شاهچراغ در سمت غرب حياط و حرم سيد مير محمد- برادر شاه چراغ - در سمت شمال شرقی حياط قرار دارد.

غير از دو در اصلی، دو در فرعی ديگر نيز وجود دارد كه يكی به بازار حاجی و ديگر به مسجد جامع عتيق می‌‌رود درگاه مانندی نيز از ضلع شمال حياط وارد بازار شاه چراغ می‌‌شود.

در دور تا دور حياط، اتاق هايی دو طبقه ساخته شده كه در پيشانی و جرزهاي جلو آنها كاشی كاری شده است. ستون های آهنی ايوان حرم به وسيله چوب هاي نفيس پوشش داده شده و در سقف مسطح آن نيز چوب منبت كاري شده به كار رفته است. امكانات وسيعي مثل پاسگاه انتظامی، دفتر پست و مخابرات، كتابخانه و موزه در اين حياط وسيع برای رفاه مردم ايجاد شده است.

[ویرایش] تاريخچه آرامگاه احمدبن موسی

در سال ۷۴۵ (ه.ق) مادر شاه شيخ ابواسحاق اينجو پادشاه فارس، ملكه تاشی خاتون اقدامات نيكويي بر بارگاه آن حضرت انجام داد. اين بانوي نيكوكار، اقدام به بهسازي بارگاه كرد و در عرض ۵ سال از سال ۷۴۵ تا ۷۵۰ (ه.ق) آرامگاهي وسيع و گنبدي بلند بر آن ساخت. همچنين در جنب آرامگاه، مدرسه ای وسيع بنا كرد. او همچنين تعداد زيادي از مغازه های بازار نزديك حرم و ملك ميمند فارس را وقف بر اين آستان مقدس كرد.

ابن بطوطه جهانگرد مراكشي كه در سال ۷۴۸ (ه.ق) براي بار دوم به شيراز سفر كرده، در سفرنامه خود درباره اقدامات ملكه تاشی خاتون و توصيف آرامگاه، چنين نوشته است:

اين آرامگاه در نظر شيرازی ها احترام تمام دارد و مردم برای تبرك و توسل به زيارتش می‌‌روند. تاشي خاتون، مادر شاه ابواسحاق، در جوار اين بقعه بزرگ، مدرسه و زاويه اي ساخته است كه در آن به اطعام مسافران می‌‌پردازند و عده اي از قاريان پيوسته بر سر تربت امام زاده، قرآن می‌‌خوانند شب هاي دوشنبه، خاتون به زيارت آرامگاه می‌‌آيد و در آن شب قضات و فقها و سادات شيراز نيز حاضر می‌‌شوند. اين جمعيت در بقعه جمه می‌‌شوند و با آهنگ خوش به قرائت قرآن مشغول می‌‌شوند. خوراك و ميوه به مردم داده م يشود و پس از صرف طعام، واعظ، بالاي منبر می‌‌رود و تمام اين كارها در بين نماز عصر و شام انجام می‌‌گيرد.

خاتون در غرفه مشبكي كه مشرف به مسجد است، می‌‌نشيند. در آخر هم (به احترام اين بقعه) همانند سرای پادشاهان طبل و شيپور و بوق می‌‌نوازند.

در سال ۹۱۲ (ه.ق) به دستور شاه اسماعيل صفوی، بهسازی گسترده ای بر آرامگاه انجام گرفت. ۸۵ سال بعد بر اثر زلزله سال ۹۹۷ (ه.ق)، نيمی از گنبد آرامگاه ويران شد كه دوباره در سال های بعد بازسازی گرديد.

در سال ۱۱۴۲ (ه.ق) نادرشاه افشار بهسازی گسترده ای بر اين آرامگاه انجام داد و به دستور او قنديل بزرگی در زير سقف و گنبد آويزان كردند. نادرشاه پيش از گرفتن شيراز و غلبه بر افغان ها، پيمان بسته بود كه اگر در جنگ پيروز شود، بهسازي شايسته اي بر اين بقعه انجام دهد. بنابراين پس از پيروزي بر افغان‌ها و تسلط شيراز، ۱۵۰۰ تومان پول آن زمان را صرف بهسازي شاه چراغ كرد و قنديل او ۷۲۰ مثقال وزن داشته كه از طلاي ناب و زنجير نقره اي ساخته بوده اند. اين قنديل تا سال ۱۲۳۹ (ه.ق) همچنان آويزان بود.

در زلزله سال ۱۲۳۹ (ه.ق) شيراز با خاك يكسان شد و اين آرامگاه نيز به كلي مخروبه گرديد، نويسنده تذكره دلگشا كه خود شاهد اين زلزله بوده است چنين می‌‌نويسد:

گنبد بقعه (شاه چراغ) كه از غايت ارتفاع، آفتاب جهان تاب هر روز در نيم روز خود را در سايه آن كشيدي به يك دفعه چنان بر زمين خورد كه زمين شكافته و در اعماق خاك فرو رفت... و آن عمارات عالي ... تو گويي هميشه ويران بوده ... .

پس از زلزله، قنديل اهدايي نادرشاه را فروختند و صرف بازسازي آرامگاه كردند.

در سال ۱۲۴۳ (ه.ق) به دستور فتحعلی شاه قاجار، حسينعلي ميرزا فرمانفرما، پي گير شد تا كف بقعه را يك متر از سطح زمين بلندتر بسازد. اين كار صورت گرفت و به جای استفاده از سنگ و ساروج، آن را از سنگ و آجر و گچ بنا كردند و در آخر ضريحي نقره اي بر گور نصب كردند. در سال ۱۲۶۹ (ه.ق) بر اثر زلزله، گنبد آرامگاه شكست و فرو ريخت. در همان سال محمدناصر ظهيرالدوله آن را نوسازی كرد.

در سال ۱۲۸۹ (ه.ق) مسعود ميرزا ظل السلطان دری نقره ای بر ورودی حرم نصب كرد و در سال ۱۲۹۲ (ه.ق) شاهزاده ظل السلطان، ساعت زنگ دار بزرگی بر برج جنوبی بقعه نصب كرد.

در سال ۱۳۰۶ (ه.ق) آينه كاری مفصلی بر ديوارهاي داخل حرم انجام گرفت.

در سال ۱۳۳۶ خورشيدي، آخرين گنبد قديمي آرامگاه برچيده شد و اولين گنبد با بتون آرمه اي توسط انجمن آثار ملي و اداره باستان شناسي فارس ساخته شد.

در سال ۱۳۶۰ خورشيدي با حكمی از سوی خمينی سيد محمد مهدي دستغيب به توليت آستان احمدی و محمدی منصوب شدند.

از نخستين سال های پس از انقلاب اسلامی، تاكنون كارهای زير انجام گرفته است:

- توسعه مجموعه فرهنگی مذهبی حرم در زمينی به مساحت ۱۰۰ هزار متر مربع.

- ايجاد ۱۶۲ حجره در دور تا دور حياط در دو طبقه كه پيشاني و تاق نمای اين حجره‌ها تماماً كاشی كاری شده است.

- نصب سنگ مرمر در كف حرم و ديوارهاي اطراف.

- سنگ فرش كردن حياط وسيع آرامگاه.

- ساخت سر در جنوبی كه اسكلت اين در، بتون آرمه است و قسمتي از وصيت نامه امام بر روی كاشی معرق به خط نستعليق

زينت بخش فضاي درونی آن است. دو لنگه در وروردی آن از چوب ساج تهيه شده و به وسيله ورق و قبه های هشت پر برنزی آراسته شده است.

- در غرب حرم، سالنی زيبا ساخته شده كه كف آن و ديوارهای اطراف تا ارتفاع ۱.۵ متر سنگ مرمر شده و اسامی الهی با خط زيبا و به رنگ طلايی بر سطح آن نوشته شده اتس. پنجره های مشبك چوبی و شيشه هاي رنگي در شكل مختلف، زيبايي آن را دوچندان كرده است. آينه كاري و گچ بري آن به سبك سنتی انجام گرفته است.

- ساخت گلدسته جنوبی، اين گلدسته شبيه و قرينه گلدسته شمالي است. كاشي كاري آن داراي رنگ طبيعي است. اگر چه بدنه آن و نوشته هايش شبيه گلدسته شمالي است اما سطح گلدسته شمالي به نام هاي خداوند مزين شده و حال آن كه بر بدنه اين گلدسته،

نام هاي امامان و لقب هاي آنها با هنرمندي خاصي نوشته شده ا ست.

- در سقف ايوان، چوب ساج به كار رفته و اسامي الهي و ائمه اطهار با چوب نارج و افرا بر آن نوشته شده است.

- حوض بزرگي در ميان حياط با الهام از سبك مذهبي ساخته شده است. سنگ هاي بزرگ اين حوض از جنس چيني است و از معادن ني ريز فارس تهيه شده است.

- در دور تا دور آرامگاه، خارج از محوطه، بازارهايي دوطبقه ساخته شده اند. ساختمان اين بازارها اگر چه با مصالح نوين ساخته شده، اما در ساخت آن، شيوه سنتي و معماري اصيل ايراني محفوظ مانده است.