شاخص توسعه انسانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نقشه جهانی مقدار شاخص توسعه انسانی برای کشورها (سال ۲۰۱۱) .
     بسیار بالا      پایین
     بالا      وضعیت نامشخص
     متوسط

شاخص توسعهٔ انسانی (در زبان انگلیسی: Human Development Index بصورت خلاصه شده: HDI)، شاخصی ترکیبی است برای سنجیدن موفقیت در هر کشور، در سه معیار پایه از توسعه انسانی: زندگی طولانی و سالم، دسترسی به دانش و معرفت و سطح زندگی مناسب. [۱]

مفهوم شاخص توسعه انسانی[ویرایش]

شاخص های توسعه انسانی که توسط بانک جهانی ارائه می گردد، ارائه دهنده جدیدترین اطلاعات مربوط به توسعه جهانی می باشد و شامل براوردهای ملی، منطقه ای و جهانی می باشد. این آمارها که 215 اقتصاد جهان را در بر می گیرد، به صورت آمارهای سالیانه می باشد. این مرجع آماری جهانی، آمارهای بیش از 800 شاخص جهانی را مورد بررسی قرار می دهد. هرساله در ماه آوریل، بانک جهانی اقدام به انتشار WDI می نماید و بانک اطلاعاتی قرار گرفته بر روی سایت بانک جهانی در خصوص شاخص های توسعه جهانی، چهار بار در سال و در ماههای آوریل، ژوئیه، سپتامبر و دسامبر به روز می شود. شاخص های توسعه انسانی سال 2011 (WDI 2011) که توسط بانک جهانی ارائه شده است، پانزدهمین گزارش از این نوع می باشد که از سال 1996 در بانک جهانی شروع گردیده است. هدف از ارائه این گزارش ها نیز در اختیار قرار دادن آمارهای بین‌المللی قابل مقایسه و با کیفیت بالا در حوزه توسعه و کیفیت زندگی افراد در سراسر جهان است. این گزارش ها به صورت کتاب انتشار می یابد و در عین حال در سایت بانک جهانی (http://data.worldbank.org) می توان به صورت نسخه های متناسب با تلفن همراه، جستجوی داده ها و یا سایر حالت ها از داده های این گزارش استفاده برد. [۲]

مفهوم توسعه انسانی به جای تمرکز بر ابزار به اهداف پیشرفت و توسعه تاکید دارد . هدف واقعی توسعه باید خلق محیطی برای افراد باشد که در آن بتوانند از زندگی طولانی، سالم و خلاق لذت ببرند. این حقیقت ساده اغلب با بروز نگرانی ها و اولویت های لحظه ای مورد غفلت قرار می گیرد. توسعه انسانی به مفهوم فرایند گسترش حیطه انتخاب افراد و بهبود رفاه آنهاست. مهمترین ابعاد توسعه انسانی زندگی طولانی و سالم، دانش و استانداردهای زندگی آبرومندانه هستند. به این ابعاد می توان آزادی های سیاسی و اجتماعی را افزود. این مفهوم بین دو جنبه از توسعه انسانی تفاوت قائل می شود :

اول، شکل دهی توانایی های انسانی مانند بهبود سلامتی و دانش و دوم لذت بردن از این توانایی ها در محیط کار و تفریح است. توسعه انسانی اغلب با مفاهیم و روش های توسعه زیر اشتباه گرفته و یا جایگزین می شود.

  • رشد اقتصادی ابزار و نه هدف توسعه است. علاوه بر این رشد تولید ناخالص داخلی لزوماً به معنای پیشرفت در توسعه انسانی نیست. تجربیات جهانی نشان می دهد که رشد درآمد و توسعه انسانی همراهان خوبی نیستند .در برخی کشورها می توان افزایش یکی را با وجود کاهش دیگری مشاهده کرد.
  • نظریه های تشکیل سرمایه انسانی و توسعه منابع انسانی بشر را به عنوان ابزارافزایش درآمد و ثروت می بینند نه به عنوان هدف. این نظریه ها انسان را درون دادی برای افزایش تولید می دانند.
  • روش مبتنی بر رفاه بشری انسان ها را به عنوان ذی‌نفع و نه مشارکت کننده در فرایند توسعه می بیند.
  • روش مبتنی بر رفع نیازهای پایه بر مجموعه ای از کالاها و خدمات مورد نیازافراد محروم- مانند پوشاک، غذا، پناهگاه، آب و مراقبت های پزشکی - تمرکز دارد . این روش به جای تاکید بر تاثیر این اقلام بر انتخاب های بشری سعی در فراهم کردن آنها دارد.

بنابراین مفهوم توسعه انسانی یک مفهوم کلی و جامع است که افراد را در مرکز تمام جنبه های فرایند توسعه قرار می دهد. [۳]

از سال ۱۹۹۰، هر ساله گزارشی با نام گزارش توسعه انسانی توسط برنامه توسعه سازمان ملل متحد منتشر می‌شود و در آن کشورها در شاخص‌های مختلفی مانند شاخص‌های آموزشی، بهداشتی، اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی، سیاسی و... مورد مقایسه قرار می‌گیرند. [۱]

در گزارش توسعه انسانی، کشورها را بر اساس میزان شاخص توسعه انسانی به گروه‌های کشورهای با توسعه انسانی بسیار زیاد، کشورهای با توسعه انسانی زیاد، کشورهای با توسعه انسانی متوسط و کشورهای با توسعه انسانی کم تقسیم می‌کنند. در گزارش سال ۲۰۱۰، ایران در گروه کشورهای با توسعه انسانی زیاد قرار گرفته‌است.[۴]

روش محاسبهٔ شاخص توسعه انسانی[ویرایش]

معیارها و شاخص‌های تشکیل دهنده HDI

در شکل روش دقیق محاسبه HDI (سال ۲۰۱۰) آورده شده‌است.

توضیحات روش محاسبهٔ HDI (سال ۲۰۱۰)
منبع گزارش سال ۲۰۱۰ HDR
تاریخ
پدیدآور Seyyedalith
اجازه‌نامه
(استفاده در جاهای دیگر)
پایین را ببینید.

ارزش عددی شاخص توسعه انسانی بین صفر تا یک است. ارزش شاخص توسعه انسانی نشان میدهد که هر کشوری چه مقدار از مسیر خود را برای رسیدن به بالاترین ارزش ممکن یعنی یک، طی کرده است و همچنین امکان مقایسه بین کشورها را فراهم میکند. [۵]

همانطور که گفته شد شاخص توسعه انسانی (HDI) چکیده انداز ه گیر ی های توسعه انسانی است. این شاخص میانگین موفقیت های بدست آمده در یک کشور در سه بعد اصلی توسعه انسانی یعنی زندگی طولانی و سالم، دستیابی به دانش و استانداردهای زندگی آبرومندانه را اندازه می گیرد. شاخص توسعه انسانی میانگین توسعه هندسی شاخص های نرمالی است که موفقیت های هر بعد را اندازه می گیرند.برای محاسبه HDI دو مرحله لازم است.

گام اول: تعیین شاخص های ابعاد: برای تبدیل نشانگرها به شاخص های بین صفر و یک از مقادیر حداقل و حداکثر استفاده می شود. حداکثرها بیشترین مقادیری هستند که در دوره زمانی (مثلاً 2011 - 1980 )مشاهده شده اند. مقادیر حداقل برای امید به زندگی 20 سال، برای متغیرهای تحصیل صفر سال و برای درآمد سرانه ناخالص ملی(GNI)صد دلار درنظر گرفته شده اند.

گام دوم: شاخص توسعه انسانی میانگین هندسی شاخص های سه بعد است. [۳]

روش محاسبه شاخص توسعه انسانی در سال ۲۰۱۰ تغییر کرد. به همین دلیل، نمی‌توان شاخص توسعه انسانی محاسبه شده در سال‌های ۲۰۰۹ و پیشتر را با نتایج سال ۲۰۱۰ مقایسه کرد. به این دلیل و برای مقایسه کشورها و پیشرفت آنها در طول سالها، برنامه توسعه سازمان ملل متحد در گزارش سال ۲۰۱۰ خود و بر اساس روش جدید محاسبه HDI، مقدار شاخص توسعه انسانی را در سال‌های ۱۹۸۰، ۱۹۸۵، ۱۹۹۰، ۱۹۹۵، ۲۰۰۰، ۲۰۰۵، ۲۰۰۶، ۲۰۰۷، ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ علاوه بر ۲۰۱۰ برای کشورهایی که آمارهای مورد نیاز را داشته بودند محاسبه کرده‌است. البته به دلیل نبودن آمارهای لازم در بسیاری از کشورها قبل از سال ۲۰۰۵، رتبهٔ کشورها در سال ۲۰۰۰ و قبل تر منتشر نشده‌است. [۴]

اثرات جنگ بر روی کشورهای همسایه و بازتاب آن در HDI[ویرایش]

کشورهایی که در مناطق بحران زده قرار دارند حتی اگر خود دچار بحران نباشند به علت نگرانی از سرایت ناامنی و بی ثباتی به داخل خاک خود ناگزیر از پرداخت هزینه‌هایی برای حفظ آمادگی نظامی خود می‌شوند و از سوی دیگر میزان سرمایه‌گذاری خارجی در چنین کشورهایی کاهش می‌یابد و شبکه‌های دادوستد کالا با مشکل مواجه می‌شوند. این رخدادها دارای تأثیرات مستقیم در شاخص توسعه انسانی هستند.[۶]

جایگاه ایران در رتبه بندی شاخص توسعه انسانی[ویرایش]

در گزارش توسعه انسانی، کشورها را بر اساس میزان شاخص توسعه انسانی به گروه‌های کشورهای با توسعه انسانی بسیار زیاد، کشورهای با توسعه انسانی زیاد، کشورهای با توسعه انسانی متوسط و کشورهای با توسعه انسانی کم تقسیم می‌کنند.[۷]

ایران با داشتن شاخص توسعهٔ انسانی برابر ۷۴۲ /۰ رتبه ۷۶ ام را در بین ۱۷۸ کشور در سال ۲۰۱۳ دارا می‌باشد. ایران در رده‌بندی کشورها بهتر از کشورهایی مانند برزیل. مالزی، هند، مقدونیه، پروو گرجستان و پس از کشورهای آلبانی، قزاقستان و ونزوئلا قرار گرفته است. بر اساس همین گزارش، نروژ در رتبه یکم جدول و گینه در رتبه آخر یعنی ۱۷۸ جای می‌گیرند. [۶]

شاخص توسعه انسانی ایران در سال ۲۰۱۱ معادل ۷۰۷ /۰ است که در گروه دارای شاخص بالا قرار می‌گیرد و ایران را در میان ۱۸۷ کشور و منطقه در رتبه ۸۸ قرار می‌دهد. بین سال‌های ۱۹۸۰ و ۲۰۱۱ شاخص توسعه انسانی جمهوری اسلامی ایران از۴۳۷ /۰ به ۷۰۷ /۰ رسیده است که ۶۲٪ رشد کلی و بطور میانگین ۶/۱٪ رشد سالانه را نشان می‌دهد. رتبه ایران در ۲۰۱۰ بر اساس داده‌ها و روش محاسبه سال ۲۰۱۱ معادل ۸۷ از ۱۸۷ کشور می‌شود در حالی که مطابق داده‌ها و روش محاسبه همان سال این رتبه ۷۰ در میان ۱۶۹ کشور بود. اما مقایسه رتبه‌ها و مقادیر در سال‌های مختلف کار صحیحی نیست چرا که داده‌ها، رو ش‌های محاسبه و شمار کشورهای مورد مطالعه مرتباً تغییر می‌کنند. [۳]

براساس گزارش سال ۲۰۰۲ برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) ارزش عددی شاخص توسعه انسانی در جمهوری اسلامی ایران برابر با ۷۲۱ /۰ بوده و ایران در بین ۱۷۳ کشور رتبه ۹۸ را دارا میباشد. براساس همین گزارش روند این شاخص از سال ۱۹۷۵ تا سال ۲۰۰۰ در ایران به‌صورت زیر بوده است: ۰/۵۵۶ : ۱۹۷۵ ، ۰/۵۶۳ : ۱۹۸۰، ۶۰۷ /۰ : ۱۹۹۰، ۶۸۸ /۰ : ۱۹۹۵، ۷۲۱ /۰ : ۲۰۰۰ [۵]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ [۱]، HDR ۱۹۹۰
  2. [۲]،old.maslahat.ir
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ [۳]، csr.ir
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ [۴]، HDR ۲۰۱۰
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ [۵]، vista.ir
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ [۶]،خلاصه گزارش شاخص توسعهٔ انسانی سال ۲۰۱۳
  7. [۷]، ec4u
  • ویکی‌پدیای انگلیسی