شاخص توسعه انسانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نقشه جهانی مقدار شاخص توسعه انسانی برای کشورها (سال ۲۰۱۱) .
     بسیار بالا      پایین
     بالا      وضعیت نامشخص
     متوسط

شاخص توسعهٔ انسانی (در زبان انگلیسی: Human Development Index بصورت خلاصه شده: HDI)، شاخصی ترکیبی است برای سنجیدن موفقیت در هر کشور، در سه معیار پایه از توسعه انسانی: زندگی طولانی و سالم، دسترسی به دانش و معرفت و سطح زندگی مناسب. [۱]

مفهوم شاخص توسعه انسانی[ویرایش]

شاخص های توسعه انسانی که توسط بانک جهانی ارائه می گردد، ارائه دهنده جدیدترین اطلاعات مربوط به توسعه جهانی می باشد و شامل براوردهای ملی، منطقه ای و جهانی می باشد. این آمارها که 215 اقتصاد جهان را در بر می گیرد، به صورت آمارهای سالیانه می باشد. این مرجع آماری جهانی، آمارهای بیش از 800 شاخص جهانی را مورد بررسی قرار می دهد. هرساله در ماه آوریل، بانک جهانی اقدام به انتشار WDI می نماید و بانک اطلاعاتی قرار گرفته بر روی سایت بانک جهانی در خصوص شاخص های توسعه جهانی، چهار بار در سال و در ماههای آوریل، ژوئیه، سپتامبر و دسامبر به روز می شود. شاخص های توسعه انسانی سال 2011 (WDI 2011) که توسط بانک جهانی ارائه شده است، پانزدهمین گزارش از این نوع می باشد که از سال 1996 در بانک جهانی شروع گردیده است. هدف از ارائه این گزارش ها نیز در اختیار قرار دادن آمارهای بین‌المللی قابل مقایسه و با کیفیت بالا در حوزه توسعه و کیفیت زندگی افراد در سراسر جهان است. این گزارش ها به صورت کتاب انتشار می یابد و در عین حال در سایت بانک جهانی (http://data.worldbank.org) می توان به صورت نسخه های متناسب با تلفن همراه، جستجوی داده ها و یا سایر حالت ها از داده های این گزارش استفاده برد. [۲]

مفهوم توسعه انسانی به جای تمرکز بر ابزار به اهداف پیشرفت و توسعه تاکید دارد . هدف واقعی توسعه باید خلق محیطی براي افراد باشد که در آن بتوانند از زندگی طولانی، سالم و خلاق لذت ببرند. این حقیقت ساده اغلب با بروز نگرانی ها و اولویت هاي لحظه اي مورد غفلت قرار می گیرد. توسعه انسانی به مفهوم فرایند گسترش حیطه انتخاب افراد و بهبود رفاه آنهاست. مهمترین ابعاد توسعه انسانی زندگی طولانی و سالم، دانش و استانداردهاي زندگی آبرومندانه هستند. به این ابعاد می توان آزادي هاي سیاسی و اجتماعی را افزود. این مفهوم بین دو جنبه از توسعه انسانی تفاوت قائل می شود :

اول، شکل دهی توانایی هاي انسانی مانند بهبود سلامتی و دانش و دوم لذت بردن از این توانایی ها در محیط کار و تفریح است. توسعه انسانی اغلب با مفاهیم و روش هاي توسعه زیر اشتباه گرفته و یا جایگزین می شود.

  • رشد اقتصادي ابزار و نه هدف توسعه است. علاوه بر این رشد تولید ناخالص داخلی لزوماً به معناي پیشرفت در توسعه انسانی نیست. تجربیات جهانی نشان می دهد که رشد درآمد و توسعه انسانی همراهان خوبی نیستند .در برخی کشورها می توان افزایش یکی را با وجود کاهش دیگري مشاهده کرد.
  • نظریه هاي تشکیل سرمایه انسانی و توسعه منابع انسانی بشر را به عنوان ابزارافزایش درآمد و ثروت می بینند نه به عنوان هدف. این نظریه ها انسان را درون دادي براي افزایش تولید می دانند.
  • روش مبتنی بر رفاه بشري انسان ها را به عنوان ذي نفع و نه مشارکت کننده در فرایند توسعه می بیند.
  • روش مبتنی بر رفع نیازهاي پایه بر مجموعه اي از کالاها و خدمات مورد نیازافراد محروم- مانند پوشاک، غذا، پناهگاه، آب و مراقبت هاي پزشکی - تمرکز دارد . این روش به جاي تاکید بر تاثیر این اقلام بر انتخاب هاي بشري سعی در فراهم کردن آنها دارد.

بنابراین مفهوم توسعه انسانی یک مفهوم کلی و جامع است که افراد را در مرکز تمام جنبه هاي فرایند توسعه قرار می دهد. [۳]

از سال ۱۹۹۰، هر ساله گزارشی با نام گزارش توسعه انسانی توسط برنامه توسعه سازمان ملل متحد منتشر می‌شود و در آن کشورها در شاخص‌های مختلفی مانند شاخص‌های آموزشی، بهداشتی، اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی، سیاسی و... مورد مقایسه قرار می‌گیرند. [۱]

در گزارش توسعه انسانی، کشورها را بر اساس میزان شاخص توسعه انسانی به گروه‌های کشورهای با توسعه انسانی بسیار زیاد، کشورهای با توسعه انسانی زیاد، کشورهای با توسعه انسانی متوسط و کشورهای با توسعه انسانی کم تقسیم می‌کنند. در گزارش سال ۲۰۱۰، ایران در گروه کشورهای با توسعه انسانی زیاد قرار گرفته‌است.[۴]

روش محاسبهٔ شاخص توسعه انسانی[ویرایش]

معیارها و شاخص‌های تشکیل دهنده HDI

در شکل روش دقیق محاسبه HDI (سال ۲۰۱۰) آورده شده‌است.

توضیحات روش محاسبهٔ HDI (سال ۲۰۱۰)
منبع گزارش سال ۲۰۱۰ HDR
تاریخ
پدیدآور Seyyedalith
اجازه‌نامه
(استفاده در جاهای دیگر)
پایین را ببینید.

ارزش عددى شاخص توسعه انسانى بين صفر تا يک است. ارزش شاخص توسعه انسانى نشان مىدهد که هر کشورى چه مقدار از مسير خود را براى رسيدن به بالاترين ارزش ممکن يعنى يک، طى کرده است و همچنين امکان مقايسه بين کشورها را فراهم مىکند. [۵]

همانطور که گفته شد شاخص توسعه انسانی (HDI) چکیده انداز ه گیر ي هاي توسعه انسانی است. این شاخص میانگین موفقیت هاي بدست آمده در یک کشور در سه بعد اصلی توسعه انسانی یعنی زندگی طولانی و سالم، دستیابی به دانش و استانداردهاي زندگی آبرومندانه را اندازه می گیرد. شاخص توسعه انسانی میانگین توسعه هندسی شاخص هاي نرمالی است که موفقیت هاي هر بعد را اندازه می گیرند.براي محاسبه HDI دو مرحله لازم است.

گام اول: تعیین شاخص هاي ابعاد: براي تبدیل نشانگرها به شاخص هاي بین صفر و یک از مقادیر حداقل و حداکثر استفاده می شود. حداکثرها بیشترین مقادیري هستند که در دوره زمانی (مثلاً 2011 - 1980 )مشاهده شده اند. مقادیر حداقل براي امید به زندگی 20 سال، براي متغیرهاي تحصیل صفر سال و براي درآمد سرانه ناخالص ملی(GNI)صد دلار درنظر گرفته شده اند.

گام دوم: شاخص توسعه انسانی میانگین هندسی شاخص هاي سه بعد است. [۳]

روش محاسبه شاخص توسعه انسانی در سال ۲۰۱۰ تغییر کرد. به همین دلیل، نمی‌توان شاخص توسعه انسانی محاسبه شده در سال‌های ۲۰۰۹ و پیشتر را با نتایج سال ۲۰۱۰ مقایسه کرد. به این دلیل و برای مقایسه کشورها و پیشرفت آنها در طول سالها، برنامه توسعه سازمان ملل متحد در گزارش سال ۲۰۱۰ خود و بر اساس روش جدید محاسبه HDI، مقدار شاخص توسعه انسانی را در سال‌های ۱۹۸۰، ۱۹۸۵، ۱۹۹۰، ۱۹۹۵، ۲۰۰۰، ۲۰۰۵، ۲۰۰۶، ۲۰۰۷، ۲۰۰۸ و ۲۰۰۹ علاوه بر ۲۰۱۰ برای کشورهایی که آمارهای مورد نیاز را داشته بودند محاسبه کرده‌است. البته به دلیل نبودن آمارهای لازم در بسیاری از کشورها قبل از سال ۲۰۰۵، رتبهٔ کشورها در سال ۲۰۰۰ و قبل تر منتشر نشده‌است. [۴]

اثرات جنگ بر روی کشورهای همسایه و بازتاب آن در HDI[ویرایش]

کشورهایی که در مناطق بحران زده قرار دارند حتی اگر خود دچار بحران نباشند به علت نگرانی از سرایت ناامنی و بی ثباتی به داخل خاک خود ناگزیر از پرداخت هزینه‌هایی برای حفظ آمادگی نظامی خود می‌شوند و از سوی دیگر میزان سرمایه‌گذاری خارجی در چنین کشورهایی کاهش می‌یابد و شبکه‌های دادوستد کالا با مشکل مواجه می‌شوند. این رخدادها دارای تأثیرات مستقیم در شاخص توسعه انسانی هستند.[۶]

جایگاه ایران در رتبه بندی شاخص توسعه انسانی[ویرایش]

در گزارش توسعه انسانی، کشورها را بر اساس میزان شاخص توسعه انسانی به گروه‌های کشورهای با توسعه انسانی بسیار زیاد، کشورهای با توسعه انسانی زیاد، کشورهای با توسعه انسانی متوسط و کشورهای با توسعه انسانی کم تقسیم می‌کنند.[۷]

براساس گزارش سال ۲۰۰۲ برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) ارزش عددى شاخص توسعه انسانى در جمهورى اسلامى ايران برابر با ۷۲۱ /۰ بوده و ايران در بين ۱۷۳ کشور رتبه ۹۸ را دارا مىباشد. براساس همين گزارش روند اين شاخص از سال ۱۹۷۵ تا سال ۲۰۰۰ در ايران به‌صورت زير بوده است: ۰/۵۵۶ : ۱۹۷۵ ، ۰/۵۶۳ : ۱۹۸۰، ۶۰۷ /۰ : ۱۹۹۰، ۶۸۸ /۰ : ۱۹۹۵، ۷۲۱ /۰ : ۲۰۰۰ [۵]

در گزارش سال ۲۰۱۰، ایران در گروه کشورهای با توسعه انسانی زیاد قرار گرفته‌است. شاخص توسعه انسانی ایران در سال ۲۰۱۱ معادل ۷۰۷ /۰ است که در گروه دارای شاخص بالا قرار می‌گیرد و ایران را در میان ۱۸۷ کشور و منطقه در رتبه ۸۸ قرار می‌دهد. بین سال‌های ۱۹۸۰ و ۲۰۱۱ شاخص توسعه انسانی جمهوری اسلامی ایران از۴۳۷ /۰ به ۷۰۷ /۰ رسیده است که ۶۲٪ رشد کلی و بطور میانگین ۶/۱٪ رشد سالانه را نشان می‌دهد. رتبه ایران در ۲۰۱۰ بر اساس داده‌ها و روش محاسبه سال ۲۰۱۱ معادل ۸۷ از ۱۸۷ کشور می‌شود در حالی که مطابق داده‌ها و روش محاسبه همان سال این رتبه ۷۰ در میان ۱۶۹ کشور بود. اما مقایسه رتبه‌ها و مقادیر در سال‌های مختلف کار صحیحی نیست چرا که داده‌ها، رو ش‌های محاسبه و شمار کشورهای مورد مطالعه مرتباً تغییر می‌کنند. [۳]

ایران با داشتن شاخص توسعهٔ انسانی برابر ۷۴۲ /۰ رتبه ۷۶ ام را در بین ۱۷۸ کشور در سال ۲۰۱۳ دارا می‌باشد. ایران در رده‌بندی کشورها بهتر از کشورهایی مانند برزیل. مالزی، هند، مقدونیه، پروو گرجستان و پس از کشورهای آلبانی، قزاقستان و ونزوئلا قرار گرفته است. بر اساس همین گزارش، نروژ در رتبه یکم جدول و گینه در رتبه آخر یعنی ۱۷۸ جای می‌گیرند. [۶]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ [۱]، HDR ۱۹۹۰
  2. [۲]،old.maslahat.ir
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ [۳]، csr.ir
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ [۴]، HDR ۲۰۱۰
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ [۵]، vista.ir
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ [۶]،خلاصه گزارش شاخص توسعهٔ انسانی سال ۲۰۱۳
  7. [۷]، ec4u
  • ویکی‌پدیای انگلیسی