ازدواج مسیار

ازدواج مسیار نوعی ازدواج در فقه اسلامی است که در آن زن و شوهر با قراردادن شروطی در عقد نکاح از برخی حقوق و تکالیف خود مانند نفقه، زندگی مشترک، تعیین مسکن توسط شوهر و حق قسم (حق مساوی در هم‌بستری [در هنگام چندزنی) صرف‌ِنظر می‌کنند. در نکاح مسیار معمولاً زن و شوهر جدا از یکدیگر زندگی می‌کنند و ازدواج به‌طور رسمی ثبت نمی‌شود. این نوع از ازدواج بیشتر در میان اعراب سنی‌مذهب ساکن عربستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس و در بین جوانانی که امکان آغاز زندگی مستقل ندارند، مردانی که بدون همسر خود به مسافرت رفته‌اند، زنان مطلقه یا بیوه‌ای که تمایل به زندگی مشترک ندارند و زنان مسنی که هنوز ازدواج نکرده‌اند، شایع است.

نکاح مسیار با انتقاداتی نیز روبروست. منتقدان این ازدواج را غیر اخلاقی و نوعی کلاه شرعی برای لذت‌جویی جنسی می‌دانند. این مسئله در سال‌های اخیر مورد بحث فقها و حقوق‌دانان اهل سنت قرار گرغته است. برخی فقها آن را حرام اعلام کرده‌اند و معتقدند شرط‌هایی مثل عدم پرداخت نفقه و حق مبیت خلاف مقتضای ذات عقد ازدواج است. برخی دیگر هرچند معتقدند این ازدواج تمام شرایط یک ازدواج صحیح را دارد و منعی در آن نیست اما آن را مناسب ندانسته و به کراهت آن حکم داده‌اند.

نام

در مورد ریشهٔ واژه مسیار و معنای آن نظرات مختلفی مطرح شده‌است. برخی گفته‌اند مسیار در زبان عامیانهٔ اهالی نجد عربستان به معنای دیدار روزانه است و وجه تسمیهٔ این ازدواج آن است که «شوهر غالباً در دیدارهای روزانه به دیدن زوجه می‌آید، شبیه دیدار از همسایه‌ها». برخی معتقدند مسیار از سیر گرفته شده و به مردی گفته می‌شود که در مسیر سفر خود با زنی ازدواج می‌کند. شیخ یوسف قرضاوی در این مورد می نویسد: «مسیار کلمه‌ای است که در خلیج رواج یافته و شاید به معنای مرور به زوجه یا سیر به وی می‌باشد و ازدواجی است که در آن زندگی دائمی و مَبیت نیست».

برخی هم مسیار را صیغهٔ مبالغه از ریشهٔ سیر می‌دانند که توصیفگر وضعیت مردی است که بسیار سیر می‌کند و این نام را بر این نوع ازدواج نهاده‌اند چون «در آن التزامی به حقوق زوجیت وجود ندارد و مرد در این ازدواج حالت مرد سیّاری را دارد که خود را ملتزم به حقوقی که ازدواج مقتضی آن است مانند نفقه و مبیت نمی‌داند».

برخی هم گفته‌اند مسیار واژه‌ای در لهجهٔ بادیه‌نشینان عرب است که در این‌جا به معنای «سیر به سوی زوجه و خوشحال نمودن وی می‌باشد».

پیشینه

ازدواج مسیار غالباً پدیده‌ای جدید توصیف می‌شود که اعراب اهل تسنن ساکن حاشیه خلیج فارس - برخی منابع مشخصأ منطقهٔ تمیم عربستان را نام می‌برند - آن را ابداع کردند. اما عده‌ای دیگر آن را دارای سابقهٔ تاریخی می‌دانند و به نوعی ازدواج که ابن قدامه در کتاب مغنی توصیف کرده، استناد می‌کنند: «مردی که در ازدواج با زنی شرط نماید در هر هفته یک شب نزد وی باشد یا در ازدواج دیگری شرط کند که در هر ماه ۵ یا ۱۰ درهم به زوجه نفقه بدهد یا شرط نماید روزهای مشخصی از ماه به ملاقات وی رود». برخی هم آن را به ازدواج نهاریات و لیلیات (روزانه یا شبانه) تشبیه می‌کنند که فقهای قدیمی در مورد آن بحث کرده و در مورد صحت یا بطلان آن اختلاف داشتند، در ازدواج نهاریات یا لیلیات «مرد با زنی ازدواج می‌کند که شب در خارج از منزل کار می‌کند و روز نزد شوهر می‌رود یا روز کار می‌کند و شب به منزل نزد شوهر می‌رود».

دلایل

مردان و زنان دلایل متفاوتی برای روی آوردن به ازدواج مسیار دارند. از جمله دلایل زنان می‌توان به شانس پائین ازدواج عرفی برای زنان سالخورده و مطلقه و دارای فرزند که خود ناشی از دید منفی مردان نسبت به این‌گونه زنان است، امکان مسافرت یا استفاده از مکان‌هایی چون رستوران‌ها و نمایشگاه‌ها و ... که در برخی کشورهای اسلامی برای زنان بدون داشتن همراه ِ محرم ممکن نیست، منافع اقتصادی (برای مثال در برخی موارد زن شرط می‌کند که شوهر باید هزینهٔ اجاره منزل او را بپردازد و حتی در صورت طلاق هم مرد موظف به پرداخت اجاره است)، عدم تقبل مسئولیت‌ها و محدودیت‌هایی که زن در قبال همسر خود دارد (برای مثال زنان شاغل همچون پزشکان که باید مدت زیادی را بیرون از خانه به‌سر برند گاه به ازدواج مسیار با مردان غیر سعودی روی می‌آورند زیرا مردان اهل عربستان سعودی معمولاً اجازه نمی‌دهند همسرشان برای مدت طولانی بیرون از خانه باشد.).

از دلایل مردان نیز می توان به تنوع‌طلبی جنسی بدون تقبل هزینه‌های سنگین ازدواج معمولی، منافع اقتصادی (مانند دریافت بخشی از اموال زنان ثروتمند در ازای ازدواج با آنان)، مخفی نگاه داشتن ازدواج از همسر اول یا خویشاوندان و فرزندان به‌ویژه در مورد مردانی که در دو یا چند شهر زندگی می‌کنند و نیز بالا بودن مهریه و هزینه مراسم ازدواج اشاره کرد.

انتقادات

ازدواج مسیار در میان مسلمانان منتقدان بسیاری دارد، بسیاری آن را غیر اخلاقی، در تضاد با ارزش‌های اسلامی، ناقض حقوق زنان و شأن خانواده و حتی نوعی روسپی‌گری قانونی می‌دانند. حتی در عربستان سعودی که این ازدواج بیشتر رایج است، اکثر زنان ازدواج مسیار را غیرقابل قبول دانسته و اکثر مردان هرچند برای خود می‌پسندند ولی برای بستگان زن خود غیر قابل قبول می‌شمارند.

مقایسه با متعه

ازدواج مسیار معمولا با متعه مقایسه شده است. شروط رایج در ازدواج مسیار مثل گذشتن از حق نفقه، حق همبستری و مانند آن‌ها، آن را از بعضی جهات به متعه شبیه می‌کند. با این حال ازدواج مسیار باید شرایط اصلی ازدواج را داشته باشد و همین‌ها آن را از متعه، که نزد سنیان ممنوع است، متمایز می‌کند. مهمترین تفاوت این دو در دائم بودن ازدواج مسیار است که جز با طلاق یا فسخ نکاح پایان نمی‌پذیرد، اما متعه محدود به زمان معینی است و با انتهای مدت خودبه‌خود به پایان می‌رسد. همچنین در ازدواج مسیار زن و شوهر از یکدیگر ارث می‌برند. عدم تعیین مهریه عقد را باطل نمی‌کند و حضور دو شاهد در هنگام عقد لازم است و مرد حداکثر ۴ زن را می‌تواند در یک زمان به ازدواج خود درآورد. در حالی که در ازدواج موقت ارث نیست، مهریه حتماً باید تعیین شود، نیازی به حضور شاهد نیست و محدودیتی در تعداد آن نیز وجود ندارد..

منابع

• اهل تسنن و ازدواج مسیار محمد صادقی، شماره ۴۰، تابستان ۱۳۸۷
• زواج المسيار الجزیره، ۲۰۰۴