اریس
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
- برای دیگر کاربردها اریس (ابهامزدایی) را ببینید.
اریس (الهه جنگ در یونان و معادل ایرانی آن ایندره) یا اریس ۱۳۶۱۹۹ که پیشتر با نام۲۰۰۳ یو بی ۳۱۳ خوانده میشد، یک سیاره کوتوله است که در ۵ ژانویهٔ ۲۰۰۵ توسط ستارهشناسان مشاهد شد و در ۲۹ ژوئیه همان سال خبر کشف آن انتشار یافت. کشف آن سر و صدای زیادی در مجامع علمی برپا کرد.
اریس (۲۰۰۳یو بی۳۱۳) از پلوتون بزرگتر بود و این دلیلی بود که یابندگان آن بر آن پا فشاری میکردند که این سیارک یک سیاره است. جرم سیاره هم ۲۷٪ بیشتر از پلوتون ارزیابی شد.
سر انجام رای گیری در مورد سیاره بودن خود پلوتون انجام شد و در پایان خود پلوتون هم از فهرست سیارات پاک شد و گروه تازهای به نام سیاره کوتوله ساخته شد.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] یابش
اریس در ۵ ژانویه سال ۲۰۰۵ به دست یک گروه از اخترشناسان با نامهای مایک براون، چاد توریجیلو و دیوید رابینو ویتز با استفاده از عکسهایی که در ۲۱ اکتبر ۲۰۰۳ گرفته شده بود پیدا شد. این گروه سالها به گونهٔ برنامهریزی شده برای یافتن چیزهای نو در سامانه خورشیدی کار کرده بود و پیش از آن چند جسم دیگر مانند سدنا را هم یافته بود.
[ویرایش] طبقهبندی
اریس یک سیاره کوتوله طبقهبندی شد و همچنین یک جسم فرانپتونی(TNO) میباشد که به مدارهایی که دورتر از فاصلهٔ میانگین نپتون تا خورشید هستند گفته میشود.
اریس در آغاز به عنوان سیاره دهم شناسانده شد ولی پس از آن انجمن جهانی اخترشناسی (IAU)این نام را از برداشت و هماکنون همانند پلوتون یک سیاره کوتوله شمرده میشود.
[ویرایش] نامها
[ویرایش] اریس
اریس از نام یک الههٔ یونانی گرفته شده که به معنای جنگ و ناسازگاری است. پیش از آن اریس توسط رسانهها با نامهای گوناگونی چون زینا یا لیلا خوانده شدهاست.
[ویرایش] ایندره
ایندره ، ایزدِ تندر هندوان و ایرانیان کهن بود که خدای جنگ نیز شمرده میشد و شکستناپذیر بود. جنگ او با ورتره ، دیو خشکی و خشکسالی، که آبها را در آسمان نگهداشته بود، در وداها و ادبیات ودایی معروف است. ایندره در این جنگ ورتره را شکست میدهد و آبها را آزاد میکند و باران از آسمان فرو میریزد. در کناره ایندره، ایزد باد (در سنسکریت واته و وایو، در اوستائی وایو و در پروسی قدیم ویوپتیس ) قرار داشت (همانجا). در ادبیات دینی ایرانیان به زبان پهلوی، «وای» خداوند زندگی و مرگ بود و حاکم بر فضا (موله، ۴۱؛ دوشن گیمن، ۳۳۴؛ بار، ۷۸).[۱]
[ویرایش] مدار
دورهٔ گردش اریس به دور خورشید ۵۵۶٫۷ سال است و هماکنون در دورترین نقطه ممکن از خورشید جای گرفتهاست. به جز دنبالهدارهای بسیار دور، اریس و ماهش دورترین پیکرههای آسمانی هستند که در سامانه خورشیدی یافت شدهاند. یشینه فاصلهٔ آن از خورشید تقریباً ۹۷ یگان اخترشناسی و کمینهٔ فاصله اش از خورشید ۳۸ یگان اخترشناسی است.این نشان میدهد که اریس گاهی نزدیکتر از پلوتون و گاهی دورتر از آن نسبت به زمین است.
[ویرایش] اندازه، جرم و چگالی
قطر اریس ۲۴۰۰ کیلومتر است که از پلوتون بزرگتر است و جرم آن نیز ۲۷ درصد بیشتر از پلوتون میباشد.
[ویرایش] جو و پوسته
گروه یابنده سیاره کوتوله پس از یافت اریس کار را با بینابنمایی ادامه دادند و با آشکارسازی نور فروسرخ در ۲۵ ژانویه ۲۰۰۵، یخ و متان را در آن شناسایی کردند که نشاندهندهٔ همانندی آن با پلوتون بود.
به خاطر مدار اریس دمای آن میان (۲۴۳- تا ۲۱۷-) درجهٔ سلسیوس است. سطح اریس از پوستهٔ بسیار نازکی از متان که منشا آن احتمالاً از درونش است احاطه گردیده. ولی در مورد پلوتون احتمالاً تحت دگرگونیهای شیمیایی و پرتوهای خورشیدی، متان سطح کمی به رنگ قرمز گرویده و نمایی اخرایی رنگ به وجود آوردهاست. اما متان سطح اریس بشتر به زرد تمایل دارد و علت این موضوع فاصلهٔ بیشترش از خورشید است .
[ویرایش] ماه اریس
دانشمندان در سال ۲۰۰۵ از شیوه تازهای به نام نورشناسی سازگار برای نپاهش بهره گرفتند و گروه تلسکوپ کک در هاوایی توانست ماه این کوتوله سیاره را بیباد که نام دیسنومیا را برای آن برگزیدند. ولی پیش از آن، یابندهٔ ماه، نام خودمانی گابریل را روی آن گذاشته بود.
[ویرایش] منابع
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا، «Eris (dwarf planet)»، ویکیپدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۱ سپتامبر ۲۰۰۷).
- پایگاه خبری Caltech
[ویرایش] پیوند به بیرون
[ویرایش] پینوشتها
| سامانه خورشیدی |
|---|
 |
| خورشید |
| سیارات:تیر - ناهید - زمین - بهرام -مشتری - کیوان - اورانوس - نپتون |
| سیارات کوتوله:پلوتون-سرس-اریس-ماکیماکی-هائومیا |
| دیگرها: ماه - دنبالهدار - کمربند کایپر - کمربند سیارکها - ابر اورت |
| جُستارهای وابسته:تشکیل و تکامل سامانه خورشیدی-سیاره کوتوله - سیاره - صورتهای فلکی - سامانه ستارهای - شهابسنگ - ماههای سیارات سیاهچاله - ستاره کوتوله - ستارهشناسی - طالع بینی - تعریف سیاره - رصدخانه - تلسکوپ |
