درگاه:منظومه شمسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Solar System Template Final.png

درگاه منظومه شمسی

سیارات و سیارات کوتوله سامانه ی خورشیدی در کنار خورشید. (مقیاس‌ها دقیق نیست)

منظومهٔ شمسی، منظومهٔ خورشیدی یا سامانهٔ خورشیدی (به انگلیسی: Solar System) سامانه‌ای متشکل از یک ستاره به نام خورشید و اجرام آسمانی است که در مدارهایی پیرامون آن می‌گردند.

منظومهٔ شمسی از فروپاشی یک ابر مولکولی پدید آمد و در دوران رنسانس و با مشاهدات افرادی از جمله گالیلئو گالیله کشف‌شد. این منظومه در بازوی شکارچی، کهکشان راه شیری واقع‌شده و ۲۵٬۰۰۰ سال نوری از مرکز کهکشانی فاصله دارد و کنارهٔ کهکشان فاصله دارد. خورشید بیش از ۹۹/۸ درصد جرم منظومهٔ شمسی را شامل می‌شود و منبع انرژی بسیار از جمله انرژی گرما و نور است. این ستاره یک ستارهٔ نوع جی رشته اصلی و عضوی از جمعیت ستارگان نخستین است. بقای منظومهٔ شمسی به بقای خورشید وابسته است و اگر خورشید نابود شود، منظومهٔ شمسی نیز نابود می‌شود.

منظومهٔ شمسی دارای هشت سیاره (تیر، ناهید، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون) و پنج سیارهٔ کوتوله (سرس، پلوتو، هائومیا، ماکی‌ماکی و اریس) است. چهار سیارهٔ نخست، سیارات درونی یا زمین‌سان هستند و بیشتر از سنگ ساخته شده‌اند و چهار سیارهٔ دیگر سیارات بیرونی یا غول‌های گازی هستند و از گازهای مختلف ساخته شده‌اند. علاوه بر این اجرام، منظومهٔ شمسی دارای اجرام دیگری از جمله ماه‌ها، سیارک‌ها، شهاب‌وارها، شهاب‌ها، شهاب‌سنگ‌ها و دنباله‌دارهاست. منظومهٔ شمسی هم‌چنین دارای مناطق خاصی از جمله کمربند سیارک‌ها، کمربند کویپر و دیسک فشرده است.

نوشتار برگزیده

Makemake hubble.png

ماکی‌ماکی (به انگلیسی: Makemake) یا ماکی‌ماکی ۱۳۶۴۷۲ یا ۲۰۰۵ اف‌وای۹ با نام پیشین و مستعار و غیر رسمی ایستربانی (به انگلیسی: Easterbunny) سومین سیارهٔ کوتولهٔ بزرگ منظومهٔ خورشیدی پس از اریس و پلوتو و پیش از هائومیا و سرس است و در طبقهٔ پلوتوئیدها، اجسام فرانپتونی و اجسام کمربند کویپر نیز جای دارد.

این سیارهٔ کوتوله نخستین بار در ۳۱ مارس ۲۰۰۵ و پیش از عید پاک توسط مایکل براون، چد تروهیو و دیوید رابینوویتز در رصدخانهٔ پالومار دیده‌شد و نام غیر رسمی ایستربانی را به خود گرفت. در ۱۹ ژوئیهٔ ۲۰۰۸، به تصمیم اعضای اتحادیهٔ بین‌المللی اخترشناسی در کنواسیون نام‌گذاری اخترشناسی و گروه کاری نام‌گذاری سیستم سیاره‌ای، نام ماکی‌ماکی بر رسمی ماکی‌ماکی بر روی این سیارهٔ کوتوله نهاده‌شد. در اساطیر جزیرهٔ ایستر، ماکی‌ماکی خدای باروری و خدای آیین تانگاتا مانو (به معنای پرنده‌باز) است.

زندگی‌نامهٔ برگزیده

Gagarin in Sweden.jpg

یوری گاگارین کیهان‌نورد روسی نخستین فضانورد جهان است. یوری گاگارین در روز ۱۲ آوریل ۱۹۶۱ میلادی (۲۳ فروردین ۱۳۴۰) توسط فضاپیمای وُستوک-۱ به فضا رفت و به مدت ۱۰۸ دقیقه مدار زمین را یک دور بطور کامل پیمود. عصر سفرهای فضایی انسان با این پرواز آغاز گشت.

یوری گاگارین پس از پرواز تاریخی خود به سمت ریاست مرکز آموزش فضانوردان در شهرک ستاره‌ها انتخاب شد. در همین حال و در کنار شغل حرفه‌ای خود، با بازدید و سخنرانی در شهرها و کشورهای گوناگون، نقش عمده‌ای در افزایش آگاهی عمومی در مورد سفرهای فضایی ایفا نمود. هشت سال پس از سفر فضایی‌اش، یوری گاگارین در یک سانحه هوایی کشته شد.

گاگارین به خاطر سفر فضایی تاریخی خود تبدیل به ستاره‌ای جهانی شد و نشان‌ها و عنوان‌های افتخار بی‌شماری از سراسر جهان دریافت کرد. شب ۱۲ آوریل هر سال به عنوان «شب یوری» گرامی داشته می‌شود و جشن‌ها و گردهمایی‌هایی در سراسر جهان به یاد نخستین فضانورد جهان برپا می‌گردد.

خورشید و سیارات

The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg

خورشید (نام‌های ادبی یا قدیمی: خور، هور، مهر، روز) یکی از ستارگان کهکشان راه شیری و تنها ستارهٔ منظومهٔ شمسی است که در مرکز آن جای دارد. می‌توان گفت خورشید یک کُرهٔ کامل است که از پلاسمای داغ ساخته شده‌است و در میانهٔ آن میدان مغناطیسی برقرار است. این ستاره که قطری نزدیک به ۱٬۳۹۲٬۰۰۰ کیلومتر دارد سرچشمهٔ اصلی نور، گرما و زندگی بر روی زمین است. قطر خورشید نزدیک به ۱۰۹ برابر قطر زمین و جرم آن ۳۳۰ هزار برابر جرم زمین برابر با ۲‎×۱۰۳۰ کیلوگرم است به این ترتیب ۹۹٫۸۶٪ جرم کل سامانهٔ خورشیدی از آن خورشید است.

انفجار نهایی یک ستارهٔ سنگین را ابرنواختر می‌نامند ولی خورشید ما هیچ‌گاه انفجاری این‌چنین را تجربه نخواهد کرد چرا که کمترین جرم مورد نیاز برای رخداد یک ابرنواختر، هشت برابر جرم خورشید ما است. از نظر شیمیایی سه-چهارم جرم خورشید را هیدروژن و باقی ماندهٔ آن را بیشتر هلیم می‌سازد. پس از هیدروژن و هلیم، عنصرهای سنگین از سازندگان دیگر خورشید اند که عبارتند از: اکسیژن، کربن، نئون و آهن و... این عنصرها، سازندهٔ ۱٫۶۹٪ از جرم خورشید اند که خود این مقدار ۵٬۶۲۸ برابر جرم زمین است.

ماه‌ها

Europa-moon.jpg

اروپا (به انگلیسی: Europa) نام یکی از شصت و دو ماهِ سیارهٔ مشتری است. این ماه در سال ۱۶۱۰ میلادی توسط گالیله کشف شد.

نقشه‌برداری جهانی از نقش‌های دایروی بر روی اقیانوس یخ‌زده قمر اروپا دانشمندان را از گمان‌های پیشین دور نمود. این نقش‌ها کمان‌هایی به عرض ۴۰ کیلومتر هستند که تا صدها کیلومتر گسترده شده‌اند. این نقش‌ها معمای جدید قمر پیچیده شده در لفافه یخ هستند. یکی از این برآمدگی‌ها توسط نگاه اجمالی ویجر در مدت عبور خود از کنار سامانه سیاره مشتری در سال ۱۹۷۹ ثبت شده بود. هنگامیکه سفینه فضایی گالیله در سال ۱۹۹۶ به قمر اروپا رسید، تصاویر جدیدی را از چندین برآمدگی عجیب برای ما ارسال نمود. فضاپیمای افق‌های نو نیز در تهیه و تکمیل نقشه سطح این قمر، با گذر از کنار سیاره در سال ۲۰۰۷، به دانشمندان کمک شایانی نمود.

در نتایجی که در پانزدهم ماه می‌در مجله طبیعت (نیچر) منتشر شد، تیمی از دانشمندان به سرپرستی دکتر پائول اسچنک از انستیتو ماه و سیاره‌شناسی هوستون تگزاس ، با مشارکت دکتر ایسامو ماتسویاما از موسسه کارنگی واشنگتن و دکتر فرانسیس نیمو از دانشگاه کالیفرنیا، کشف نمودند که این نقش‌ها از نزدیکی دو الگوی دایروی با عرض چند صد کیلومتر شکل گرفته‌اند.

برج فلکی کنونی

Libra.svg

برج میزان هفتمین برج یا خانه خورشید است. این برج خط سیر خورشید در ماه مهر به مدت ۳۰روز و ۶ساعت است.از این رو برج میزان در گاه‌شماری خورشیدی نام دیگر مهرماه نیز می‌باشد.

نمادها

Mars symbol.svg

نماد مریخ یا بهرام چهارمین سیاره در سامانه خورشیدی.

آیا می‌دانید

  • ... کوه المپوس بزرگ‌ترین کوه آتشفشانی منظومهٔ شمسی است که در مریخ واقع شده‌است؟
  • ... تا ماه اوت سال ۲۰۰۶، پلوتو جزء سیارات منظومهٔ شمسی شمرده می‌شد و پس آن از این طبقه خارج‌گردید و در طبقهٔ سیارات کوتوله قرار گرفت؟
  • ... سدنا ۹۰۳۷۷ دورترین جسم کشف‌شدهٔ منظومهٔ شمسی است که اوج آن ۱۰۰۰ واحد نجومی و حضیض آن ۷۶ واحد نجومی است؟

نوشتارهای برگزیده

نگارهٔ برگزیده

Guisard - Milky Way.jpg

کهکشان راه شیری نوار شیری‌رنگی است که در شب‌های تیره در نواحی بدون آلودگی نوری در آسمان دیده می‌شود. منظومهٔ شمسی در این کهکشان قرار دارد.

گفتاورد

به نام خداوند جان و خرد / کزین برتر اندیشه برنگذرد
خداوند نام و خداوند جای / خداوند روزی‌ده رهنمای
خداوند کیهان و گردان سپهر / فروزندهٔ ماه و ناهید و مهر

فردوسی

شاهنامه

سیارات کوتوله

Haumea, with its Moons.jpg

هائومیا (به انگلیسی: Haumea) یا هائومیا ۱۳۶۱۰۸ یا ۲۰۰۳ ال‌ای۶۱ با نام پیشین و مستعار و غیر رسمی سانتا (به انگلیسی: Santa) سومین سیارهٔ کوتولهٔ دور از خورشید در منظومهٔ خورشیدی پس از سرس و پلوتو و پیش از ماکی‌ماکی و اریس است و در طبقهٔ پلوتوئیدها، ریزسیاره‌ها، اجسام فرانپتونی و اجسام کمربند کویپر نیز جای دارد.

کاشف اصلی هائومیا مبهم است. مایکل براون می‌گوید که این سیارهٔ کوتوله را در ۲۸ دسامبر ۲۰۰۴ و چند روز پیش از کریسمس کشف کرده‌است. در ۲۸ ژوئیهٔ ۲۰۰۵ نیز خوزه لوئیس اورتیز مورنو ادعا کرد که این جسم آسمانی را کشف کرده‌است و کاشف اصلی آن مشخص نیست. براون پس از یافتن این جسم آسمانی، نام سانتا (به معنای بابا نوئل) را بر آن نهاد. سرانجام به پیشنهاد گروه براون و به انتخاب دیوید رابینوویتز و با موافقت اتحادیهٔ بین‌المللی اخترشناسی، نام هائومیا بر این سیارهٔ کوتوله نهاده‌شد. در اساطیر هاوایی، هائومیا ایزدبانوی زایمان و باروری است.

دنباله‌دارها و شهاب‌سنگ‌ها

Shoemaker-Levy 9 on 1994-05-17.png

دنباله‌دار ‎شومیکر-لوی ۹ (به انگلیسی: Comet Shoemaker–Levy 9) دنباله‌داری بود که در سال ۱۹۹۴ با سیاره مشتری برخورد کرد. این برخورد، نخستین مشاهدهٔ مستقیم یک برخورد خارج از سیارهٔ زمین در سامانه خورشیدی بود. این رویداد تحت پوشش رسانه‌ای گسترده‌ای قرار گرفت و ستاره شناسان سراسر دنیا توانستند آن را مستقیما مشاهده کنند. برخورد دنباله دار شومیکر- لوی ۹ با مشتری، آگاهی‌های تازه‌ای از سیارهٔ مشتری و نقش آن در کاهش زباله‌های فضایی در فضای داخلی منظومهٔ خورشیدی ارائه کرد. دنباله دار شومیکر- لوی ۹، توسط ۳ ستاره شناس به نام‌های کارولین شومیکر و ایوجین م. شومیکر و دیوید اچ. لِوی کشف شد.

در ژوئیهٔ ۱۹۹۲، مدار شومیکر - لوی۹ وارد حد روش مشتری شد و نیروی کشندی مشتری موجب تکه تکه شدن این دنباله دار گشت. از این پس، شومیکر لوی ۹ به صورت رشته‌ای از قطعات جدا از هم که قطر بزرگترین آن‌ها ۲ کیلومتر بود دیده می‌شد. این قطعات در طی روزهای ۱۶ تا ۲۲ ژوئیه، با سرعتی نزدیک به ۶۰ کیلومتر بر ثانیه، به نیم‌کره جنوبی مشتری برخورد کردند. اثرات روشن این برخوردها از لکه سرخ بزرگ هم آسانتر دیده می‌شد و تا چند ماه پس از برخورد نیز دیده می‌شد.

طبقات گوناگون

آن‌چه می‌توانید انجام دهید

Nuvola apps korganizer.svg
  • الگوی {{درگاه|منظومه شمسی}} را به نوشتارهای وابسته با منظومهٔ شمسی اضافه کنید.
  • الگوی {{منظومه شمسی-خرد}} را به نوشتارهای خرد منظومه شمسی اضافه کنید.
  • در پروژه‌های منظومهٔ شمسی همکاری کنید.
  • نوشتارهای خرد منظومه شمسی را گسترش دهید.

ویکی‌پروژه‌ها

سراسرنما

Actual Sunset.jpg

نور خورشید در شامگاه.

موضوعات

منظومه شمسی: سیاره ('تعریف سیاره ˑ زیست‌پذیری سیاره‌ای ˑ سیاره زمین‌سان ˑ غول گازی ˑ حلقه سیاره‌ای) ˑ سیاره کوتوله (پلوتوئید) ˑ فهرست ماه‌های طبیعی ˑ فضانوردی ˑ کلونیزاسیون ˑ گاه‌شمار کشف

خورشید: لکه خورشید ˑ باد خورشیدی ˑ شراره خورشیدی ˑ خورشیدگرفتگی
تیر (سیاره): زمین‌شناسی ˑ اکتشاف (مارینر ۱۰ ˑ مسنجر ˑ بپی‌کولومبو) ˑ گذر تیر
ناهید (سیاره): زمین‌شناسی ˑ جو ناهید ˑ مشاهدات و اکتشاف (ونرا ˑ برنامه فضایی مارینر مارینر ۲/مارینر ۵/مارینر ۱۰ ˑ پایونیر ۱۲ ˑ وگا ۱/۲ˑ ماژلان ˑ ونوس اکسپرس) ˑ گذر ناهید
زمین: تاریخ زمین ˑ زمین‌شناسی ˑ جغرافیا ˑ جو زمین ˑ حرکت وضعی زمین
ماه: ماه‌سنجی ˑ ماه‌شناسی ˑ جو کره ماه ˑ اکتشاف (برنامه لونا ˑ برنامه فضایی آپولو آپولو ۸/آپولو ۱۱) ˑ مدار ماه ˑ ماه‌گرفتگی
مریخ: ماه‌های مریخ (فوبوس (ماه) ˑ دیموس (ماه)) ˑ زمین‌شناسی ˑ جغرافیا ˑ جو ˑ اکتشاف (برنامه فضایی مارینر ˑ برنامه کاوشگر مریخ ˑ وایکینگ وایکینگ ۱/وایکینگ ۲ ˑ پتفایندر ˑ مریخ‌نورد اکتشاف)
سرس: سرس (فضاپیمای داون)
مشتری (سیاره): فهرست ماه‌های مشتری (آمالتئا, آیو (ماه) ˑ اروپا (ماه) ˑ گانمید (ماه) ˑ کالیستو (ماه)) ˑ حلقه‌های مشتری ˑ جو مشتری ˑ مگنتوسفر ˑ اکتشاف (پایونیر پایونیر ۱۰/پایونیر ۱۱ ˑ وویجر وویجر ۱/وویجر ۲ ˑ کاوشگر فضایی اولیس ˑ کاسینی-هویگنس ˑ فضاپیمای گالیله ˑ نیوهورایزنز)
زحل: فهرست ماه‌های زحل (میماس (ماه) ˑ انسلادوس ˑ تتیس (ماه) ˑ دیونه (ماه) ˑ رئا (ماه) ˑ تیتان (ماه) ˑ یاپتوس (ماه)) ˑ حلقه‌های زحل ˑ اکتشاف (پایونیر ۱۱ ˑ وویجر وویجر ۱/وویجر ۲ ˑ کاسینی-هویگنسفضاپیمای هویگنس)
اورانوس: ماه‌های اورانوس (میراندا (ماه) ˑ آریل (ماه) ˑ اومبریل (ماه) ˑ تیتانیا (ماه) ˑ اوبرون (ماه)) ˑ حلقه‌های اورانوس ˑ اکتشاف (وویجر ۲)
نپتون: ماه‌های نپتون (تریتون (ماه)) ˑ حلقه‌های نپتون ˑ نپتون (وویجر ۲)
سیاره‌های دورتر از نپتون
پلوتو: ماه‌های پلوتو (شارون (ماه), نیکس (ماه), هیدرا (ماه)) ˑ پلوتو (نیوهورایزنز)
هائومیا: ماه‌های هائومیا (هایاکا (ماه), ناماکا (ماه))
ماکی‌ماکی
اریس: دیسنومیا (ماه)
اجرام کوچک منظومه شمسی: شهاب‌وارs ˑ سیارکs (کمربند سیارک‌ها) ˑ سنتوری ˑ جسم فرانپتونی (کمربند کویپر ˑ دیسک فشرده (منظومه شمسی) ˑ ابر اورت) ˑ دنباله‌دار‌ها (دنباله‌دار هیل-باپ ˑ دنباله‌دار هالی ˑ دنباله‌دار هایاکوتاک ˑ دنباله‌دار شومیکر-لوی ۹)
تشکیل و تکامل منظومه شمسی: فرضیه‌های تاریخچهٔ تشکیل و تکامل منظومهٔ شمسی ˑ فرضیه سحابی

رده‌ها

C Puzzle.png

ستاره‌شناسی:اخترفیزیک • گاه‌شماری‌ها • کاتالوگ‌های ستاره‌شناسی • دستگاه مختصات سماوی • مکانیک سماوی • کیهان‌شناسی فیزیکی • رصدخانه‌ها • سیاره‌شناسی • تلسکوپ‌ها

زندگینامه‌ها: ستاره‌شناسان

اجرام آسمانی: کهکشان‌ها • سحابی‌ها • سیاره‌ها • ستارگان

فضانوردی: پروازهای فضایی بشر • ماهواره‌ها • جستجوی هوش فرازمینی • فضاپیما

خالی‌کردن حافظهٔ نهان