درگاه:منظومه شمسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Solar System Template Final.png

درگاه منظومه شمسی

سیارات و سیارات کوتوله سامانه ی خورشیدی در کنار خورشید. (مقیاس‌ها دقیق نیست)

منظومهٔ شمسی، منظومهٔ خورشیدی یا سامانهٔ خورشیدی (به انگلیسی: Solar System) سامانه‌ای متشکل از یک ستاره به نام خورشید و اجرام آسمانی است که در مدارهایی پیرامون آن می‌گردند.

منظومهٔ شمسی از فروپاشی یک ابر مولکولی پدید آمد و در دوران رنسانس و با مشاهدات افرادی از جمله گالیلئو گالیله کشف‌شد. این منظومه در بازوی شکارچی، کهکشان راه شیری واقع‌شده و ۲۵٬۰۰۰ سال نوری از مرکز کهکشانی فاصله دارد و کنارهٔ کهکشان فاصله دارد. خورشید بیش از ۹۹/۸ درصد جرم منظومهٔ شمسی را شامل می‌شود و منبع انرژی بسیار از جمله انرژی گرما و نور است. این ستاره یک ستارهٔ نوع جی رشته اصلی و عضوی از جمعیت ستارگان نخستین است. بقای منظومهٔ شمسی به بقای خورشید وابسته است و اگر خورشید نابود شود، منظومهٔ شمسی نیز نابود می‌شود.

منظومهٔ شمسی دارای هشت سیاره (تیر، ناهید، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون) و پنج سیارهٔ کوتوله (سرس، پلوتو، هائومیا، ماکی‌ماکی و اریس) است. چهار سیارهٔ نخست، سیارات درونی یا زمین‌سان هستند و بیشتر از سنگ ساخته شده‌اند و چهار سیارهٔ دیگر سیارات بیرونی یا غول‌های گازی هستند و از گازهای مختلف ساخته شده‌اند. علاوه بر این اجرام، منظومهٔ شمسی دارای اجرام دیگری از جمله ماه‌ها، سیارک‌ها، شهاب‌وارها، شهاب‌ها، شهاب‌سنگ‌ها و دنباله‌دارهاست. منظومهٔ شمسی هم‌چنین دارای مناطق خاصی از جمله کمربند سیارک‌ها، کمربند کویپر و دیسک فشرده است.

نوشتار برگزیده

Eris and dysnomia2.jpg

اِریس (به انگلیسی: Eris، تلفظ: ee'-ris) یا اریس ۱۳۶۱۹۹ یا ۲۰۰۳ یوبی۳۱۳ با نام پیشین زینا (به انگلیسی: Xena) بزرگ‌ترین سیارهٔ کوتولهٔ منظومهٔ خورشیدی (همراه با اختلاف نظر) و بزرگ‌ترین جسم فرانپتونی است که پس از کشف، به عنوان سیارهٔ دهم منظومهٔ خورشیدی شناخته‌شد. اما در سال ۲۰۰۶، اتحادیهٔ بین‌المللی اخترشناسی تعریف جدیدی از سیاره کرد و اریس به همراه سرس، پلوتو، هائومیا و ماکی‌ماکی در گروه سیارات کوتوله قرار گرفت و شمار سیارات منظومهٔ خورشیدی به ۸ رسید.

در ۲۱ اکتبر ۲۰۰۳، مؤسسهٔ فناوری کالیفرنیا سه نگاره از آسمان شب گرفت و حرکت اریس در آن سه نگاره به اندازه‌ای آرام بود که رایانه‌ها آن را تشخیص ندادند. اما در ۵ ژانویهٔ ۲۰۰۵ و در بازبینی مجدد، مایکل براون، چد تروهیو و دیوید رابینوویتز اریس را کشف کردند. مایکل براون نام زینا را بر روی این سیارهٔ کوتولهٔ جدید و نام گابریل را بر روی ماه آن نهاد. اما در ۱۳ سپتامبر ۲۰۰۶، نام زینا به پیشنهاد مایکل براون به اریس (ایزدبانوی نفاق و کشمکش) و نام گابریل به دیسنومیا (دختر اریس) تغییر یافت.

زندگی‌نامهٔ برگزیده

Khayam.jpg

خیام (زادهٔ ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷، درگذشتهٔ ۵۱۰ خورشیدی) معروف به خیامی و خیام نیشابوری، از ریاضی‌دانان، ستاره‌شناسان و شاعران بنام ایران در دورهٔ سلجوقی است. گرچه پایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی او است و دارای لقب حجةالحق بوده‌است ولی آوازهٔ وی بیشتر به واسطهٔ نگارش رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد. افزون بر آنکه رباعیات خیام را به اغلب زبان‌های زنده ترجمه نموده‌اند، فیتزجرالد رباعیات او را به زبان انگلیسی ترجمه کرده‌است که مایهٔ شهرت بیشتر وی در مغرب‌زمین گردیده‌است.

یکی از برجسته‌ترین کارهای وی را می‌توان اصلاح گاهشماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام‌الملک، که در دورهٔ سلطنت ملک‌شاه سلجوقی (۴۲۶ - ۴۹۰ هجری قمری) بود، دانست. وی در ریاضیات، علوم ادبی، دینی و تاریخی استاد بود. نقش خیام در حل معادلات درجه سوم و مطالعات‌اش دربارهٔ اصل پنجم اقلیدس نام او را به عنوان ریاضی‌دانی برجسته در تاریخ علم ثبت کرده‌است. ابداع نظریه‌ای دربارهٔ نسبت‌های هم‌ارز با نظریهٔ اقلیدس نیز از مهم‌ترین کارهای اوست. شماری از تذکره‌نویسان، خیام را شاگرد ابن سینا و شماری نیز وی را شاگرد امام موفق نیشابوری خوانده‌اندهرچند صحت این فرضیه که خیام شاگرد ابن سینا بوده‌است، بسیار بعید می‌نماید، زیرا از لحاظ زمانی با هم تفاوت زیادی داشته‌اند. خیام در جایی ابن سینا را استاد خود می‌داند اما این استادی ابن سینا، جنبهٔ معنوی دارد.

خورشید و سیارات

Mercury in color - Prockter07 centered.jpg

تیر یا عطارد (به انگلیسی: Mercury) کوچکترین و نزدکترین سیاره به خورشید در منظومه خورشیدی است. سطح رو به خورشید سیاره تیر به دلیل نزدیکی به خورشید بسیار داغ است. رویه پشت به خورشید تیر نیز بسیار سرد است. سیاره تیر ماه ندارد. تیر، کوچک‌ترین سیاره منظومه خورشیدی است و همان‌گونه که یک رخ از کره ماه همیشه رو به زمین است، یک رخ از تیر نیز به حالتی ابدی رو به خورشید و رخ دیگر آن پشت به خورشید است. با وجود اندازه کوچک، سیاره تیر از میدان مغناطیسی نیرومندی برخوردار است. تیر تندروترین سیارهٔ منظومهٔ شمسی است که با سرعتی حدود ۴۸ کیلومتر بر ثانیه، هر ۸۸ روز یک بار خورشید را دور می‌زند. از این رو سیاره‌ای گریزپاست که دیدنش آسان نیست و به همین دلیل است که شاید، ایرانیان باستان آنرا «تیر» نامیده و در یونان «مرکوری» یا «پیک خدایان» لقبش داده بودند.

ماه‌ها

Ganymede g1 true.jpg

گانِمید (به انگلیسی: Ganymede) (ˈgænɨmiːd GAN-ə-meed, یا به یونانی Γανυμήδης)یکی از ماه‌های مشتری و بزرگ‌ترین ماه سیارهٔ مشتری است. دوره چرخش آن هفت روز است، از لحاظ نزدیکی هفتمین قمر مشتری و سومین ماه گالیله‌ای است. گانمید بر روی مدار دو قمر دیگر مشتری یعنی آیو و اروپا تاثیر می‌گذارد. از لحاظ قطر بزرگتر از سیاره عطارد است و کمتر از نصف آن جرم دارد.

برج فلکی کنونی

Taurus.svg

برج ثور دومین برج یا خانه خورشید است. این برج خط سیر خورشید در ماه اردیبهشت به مدت ۳۱ روز و ۵/۲ساعت است. از این رو برج ثور در گاه‌شماری خورشیدی نام دیگر اردیبهشت ماه نیز می‌باشد.

نمادها

آیا می‌دانید

  • ... سیارهٔ ناهید با این که نسبت به سیارهٔ تیر دورتر از خورشید است، داغ‌ترین سیارهٔ منظومهٔ شمسی است؟
  • ... نخستین بار این موضوع که زمین مرکز جهان نیست توسط ستاره‌شناس یونانی آریستارخوس ساموسی در حدود سال ۲۷۰ پیش از میلاد ارائه‌شد؟
  • ... دانشمند ایتالیایی گالیلئو گالیله برای نجات جان خود وادار شد که تکذیب‌کند که سیارات دور خورشید می‌گردند؟

نوشتارهای برگزیده

نگارهٔ برگزیده

Curiosity - Robot Geologist and Chemist in One!.jpg
مریخ‌نورد کنجکاوی، مریخ‌نوردی که توسط ناسا برای بررسی مریخ طراحی شده‌است، بر روی مریخ است.

گفتاورد

«این چرخ و فلک که ما در او حیرانیم / فانوس خیال از او مثالی دانیم»
«خورشید، چراغ‌دان و عالم، فانوس / ما چون صوریم کاندر او حیرانیم»

خیام

رباعیات خیام

سیارات کوتوله

Ceres optimized.jpg

سرس (به انگلیسی: Ceres) نخستین سیاره کوتوله کشف‌شده و بزرگ‌ترین سیارک در کمربند سیارکی و سامانه خورشیدی است و در ۱ ژانویه ۱۸۰۱ توسط جوزپه پیاتسی کشف‌شد. این ایده که سیاره‌ای کشف‌نشده می‌تواند میان مریخ و مشتری وجود داشته باشد، توسط یوهان الرت بده در سال ۱۷۷۲ پیشنهاد شد. جوزپه پیاتسی که در آکادمی پالرمو، سیسیل بود، طی نامه‌ای به دو همکارش نوشت که سرس را کشف کرده‌است.

پیاتسی نام ایتالیایی سرر فرناندو را برای کشف جدید خود برگزید. اما بعدها این نام به اساطیر سرس (الههٔ رومی کشاورزی) تغییر یافت. در زبان انگلیسی، سرس با نام سیارک ۱۱۰۸ خوانده می‌شود.

سرس در ابتدای کشف ستارهٔ دنباله‌دار خوانده می‌شد؛ اما پس از مدتی مشخص شد که یک سیاره‌است. با اظهار ویلیام هرشل در سال ۱۸۰۲، سرس در ردهٔ سیارک‌ها طبقه‌بندی شد. در سال ۲۰۰۶، بحثی پیرامون پلوتو انجام‌گرفت و طی آن، سرس به همراه پلوتو در گروه سیارات کوتوله طبقه‌بندی شدند. این طبقه دارای سه عضو دیگر با نام‌های هائومیا، ماکی‌ماکی، و اریس است.

دنباله‌دارها و شهاب‌سنگ‌ها

Shoemaker-Levy 9 on 1994-05-17.png

دنباله‌دار ‎شومیکر-لوی ۹ (به انگلیسی: Comet Shoemaker–Levy 9) دنباله‌داری بود که در سال ۱۹۹۴ با سیاره مشتری برخورد کرد. این برخورد، نخستین مشاهدهٔ مستقیم یک برخورد خارج از سیارهٔ زمین در سامانه خورشیدی بود. این رویداد تحت پوشش رسانه‌ای گسترده‌ای قرار گرفت و ستاره شناسان سراسر دنیا توانستند آن را مستقیما مشاهده کنند. برخورد دنباله دار شومیکر- لوی ۹ با مشتری، آگاهی‌های تازه‌ای از سیارهٔ مشتری و نقش آن در کاهش زباله‌های فضایی در فضای داخلی منظومهٔ خورشیدی ارائه کرد. دنباله دار شومیکر- لوی ۹، توسط ۳ ستاره شناس به نام‌های کارولین شومیکر و ایوجین م. شومیکر و دیوید اچ. لِوی کشف شد.

در ژوئیهٔ ۱۹۹۲، مدار شومیکر - لوی۹ وارد حد روش مشتری شد و نیروی کشندی مشتری موجب تکه تکه شدن این دنباله دار گشت. از این پس، شومیکر لوی ۹ به صورت رشته‌ای از قطعات جدا از هم که قطر بزرگترین آن‌ها ۲ کیلومتر بود دیده می‌شد. این قطعات در طی روزهای ۱۶ تا ۲۲ ژوئیه، با سرعتی نزدیک به ۶۰ کیلومتر بر ثانیه، به نیم‌کره جنوبی مشتری برخورد کردند. اثرات روشن این برخوردها از لکه سرخ بزرگ هم آسانتر دیده می‌شد و تا چند ماه پس از برخورد نیز دیده می‌شد.

طبقات گوناگون

آن‌چه می‌توانید انجام دهید

Nuvola apps korganizer.svg
  • الگوی {{درگاه|منظومه شمسی}} را به نوشتارهای وابسته با منظومهٔ شمسی اضافه کنید.
  • الگوی {{منظومه شمسی-خرد}} را به نوشتارهای خرد منظومه شمسی اضافه کنید.
  • در پروژه‌های منظومهٔ شمسی همکاری کنید.
  • نوشتارهای خرد منظومه شمسی را گسترش دهید.

ویکی‌پروژه‌ها

سراسرنما

Planets and sun size comparison.jpg

مقایسهٔ بزرگی خورشید و سیاره‌های پیرامون

موضوعات

منظومه شمسی: سیاره ('تعریف سیاره ˑ زیست‌پذیری سیاره‌ای ˑ سیاره زمین‌سان ˑ غول گازی ˑ حلقه سیاره‌ای) ˑ سیاره کوتوله (پلوتوئید) ˑ فهرست ماه‌های طبیعی ˑ فضانوردی ˑ کلونیزاسیون ˑ گاه‌شمار کشف

خورشید: لکه خورشید ˑ باد خورشیدی ˑ شراره خورشیدی ˑ خورشیدگرفتگی
تیر (سیاره): زمین‌شناسی ˑ اکتشاف (مارینر ۱۰ ˑ مسنجر ˑ بپی‌کولومبو) ˑ گذر تیر
ناهید (سیاره): زمین‌شناسی ˑ جو ناهید ˑ مشاهدات و اکتشاف (ونرا ˑ برنامه فضایی مارینر مارینر ۲/مارینر ۵/مارینر ۱۰ ˑ پایونیر ۱۲ ˑ وگا ۱/۲ˑ ماژلان ˑ ونوس اکسپرس) ˑ گذر ناهید
زمین: تاریخ زمین ˑ زمین‌شناسی ˑ جغرافیا ˑ جو زمین ˑ حرکت وضعی زمین
ماه: ماه‌سنجی ˑ ماه‌شناسی ˑ جو کره ماه ˑ اکتشاف (برنامه لونا ˑ برنامه فضایی آپولو آپولو ۸/آپولو ۱۱) ˑ مدار ماه ˑ ماه‌گرفتگی
مریخ: ماه‌های مریخ (فوبوس (ماه) ˑ دیموس (ماه)) ˑ زمین‌شناسی ˑ جغرافیا ˑ جو ˑ اکتشاف (برنامه فضایی مارینر ˑ برنامه کاوشگر مریخ ˑ وایکینگ وایکینگ ۱/وایکینگ ۲ ˑ پتفایندر ˑ مریخ‌نورد اکتشاف)
سرس: سرس (فضاپیمای داون)
مشتری (سیاره): فهرست ماه‌های مشتری (آمالتئا, آیو (ماه) ˑ اروپا (ماه) ˑ گانمید (ماه) ˑ کالیستو (ماه)) ˑ حلقه‌های مشتری ˑ جو مشتری ˑ مگنتوسفر ˑ اکتشاف (پایونیر پایونیر ۱۰/پایونیر ۱۱ ˑ وویجر وویجر ۱/وویجر ۲ ˑ کاوشگر فضایی اولیس ˑ کاسینی-هویگنس ˑ فضاپیمای گالیله ˑ نیوهورایزنز)
زحل: فهرست ماه‌های زحل (میماس (ماه) ˑ انسلادوس ˑ تتیس (ماه) ˑ دیونه (ماه) ˑ رئا (ماه) ˑ تیتان (ماه) ˑ یاپتوس (ماه)) ˑ حلقه‌های زحل ˑ اکتشاف (پایونیر ۱۱ ˑ وویجر وویجر ۱/وویجر ۲ ˑ کاسینی-هویگنسفضاپیمای هویگنس)
اورانوس: ماه‌های اورانوس (میراندا (ماه) ˑ آریل (ماه) ˑ اومبریل (ماه) ˑ تیتانیا (ماه) ˑ اوبرون (ماه)) ˑ حلقه‌های اورانوس ˑ اکتشاف (وویجر ۲)
نپتون: ماه‌های نپتون (تریتون (ماه)) ˑ حلقه‌های نپتون ˑ نپتون (وویجر ۲)
سیاره‌های دورتر از نپتون
پلوتو: ماه‌های پلوتو (شارون (ماه), نیکس (ماه), هیدرا (ماه)) ˑ پلوتو (نیوهورایزنز)
هائومیا: ماه‌های هائومیا (هایاکا (ماه), ناماکا (ماه))
ماکی‌ماکی
اریس: دیسنومیا (ماه)
اجرام کوچک منظومه شمسی: شهاب‌وارs ˑ سیارکs (کمربند سیارک‌ها) ˑ سنتوری ˑ جسم فرانپتونی (کمربند کویپر ˑ دیسک فشرده (منظومه شمسی) ˑ ابر اورت) ˑ دنباله‌دار‌ها (دنباله‌دار هیل-باپ ˑ دنباله‌دار هالی ˑ دنباله‌دار هایاکوتاک ˑ دنباله‌دار شومیکر-لوی ۹)
تشکیل و تکامل منظومه شمسی: فرضیه‌های تاریخچهٔ تشکیل و تکامل منظومهٔ شمسی ˑ فرضیه سحابی

رده‌ها

C Puzzle.png

ستاره‌شناسی:اخترفیزیک • گاه‌شماری‌ها • کاتالوگ‌های ستاره‌شناسی • دستگاه مختصات سماوی • مکانیک سماوی • کیهان‌شناسی فیزیکی • رصدخانه‌ها • سیاره‌شناسی • تلسکوپ‌ها

زندگینامه‌ها: ستاره‌شناسان

اجرام آسمانی: کهکشان‌ها • سحابی‌ها • سیاره‌ها • ستارگان

فضانوردی: پروازهای فضایی بشر • ماهواره‌ها • جستجوی هوش فرازمینی • فضاپیما

فضا
حافظهٔ نهان سرور را پاکسازی کنید