پرستشگاه بت‌گوران

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از معبد هندوها)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
معبد هندوها (بت گوران)
Mabad-4.jpg
نمایی از گنبد معبد هندوها
نام معبد هندوها (بت گوران)
کشور  ایران
استان هرمزگان
شهرستان بندرعباس
اطلاعات اثر
نام محلی بُتِ گُورُن
کاربری کنونی موزه‌ای، نمایش آثار تاریخی
مالک فعلی اثر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی هرمزگان
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۱۹۹۹
تاریخ ثبت ملی ۱ اردیبهشت ۱۳۷۷
اطلاعات بازدید
امکان بازدید وجود دارد

پرستشگاه بُتِگوران[۱] یا معبد هندوها یکی از آثار تاریخی شهر بندرعباس است که در مرکز شهر در خیابان امام خمینی، روبروی بازار روز قرار دارد. ساختمان این معبد، در سال ۱۲۱۰ (قمری) در زمان حکومت محمدحسن‌خان سعدالملک حاکم وقت بندرعباس، از محل جمع‌آوری هدایای هندوها، توسط تجار هندی ساخته شده‌است. طرح این بنا از معماری پرستشگاه‌های هندی متأثر است.

پرستشگاه[ویرایش]

پرستشگاه بَت‌گوران یا نیایشگاه هندوها یکی از ساختمان‌های تاریخی بسیار زیبا و منحصر بفرد شهر بندرعباس است. این ساختمان در خیابان امام خمینی، روبروی بازار روز قرار دارد. ساختمان این نیایشگاه، در روزگار قاجار و در سال ۱۲۱۰ قمری و در روزگار فرمانروائی محمد حسن خان سعدالملک فرمانروای محلی بندرعباس، با پول و هدایای هندوهای کارگر در جزیره قشم، هرمز و بندرعباس و بازرگانان هندی ساخته شده‌است. اما گمان بر این است که چون هندی‌ها در استان هرمزگان و بخش‌های دیگر چه به عنوان کارگر و چه بازرگان وجود داشته‌اند و پای کمپانی هند شرقی بوسیله اروپائیان به ایران و بویژه خلیج فارس باز شد، هندی‌ها سال‌ها پیش از آن، در پی بالا بردن ساختمانی برای نیایش مذهبی خود بوده‌اند. پیشینه سکنی گزینی هندی‌ها در ایران دراز بوده و روابط سیاسی و فرهنگی تنگاتنگ با ایران داشته‌اند. از دیرباز و از روزگاری که «فرانسیسکو د آلمیدا» از طرف «دون مانوئل» پادشاه وقت پرتغال به هند رفت و بنگاه‌های بازرگانی پرتغالی‌ها در هندوستان بنیان گذاشته شد و نوبت گسترش آن فرا رسیده بود. درست در روزگاری که شاه اسماعیل یکم صفوی ۲۰ سال سن داشت و تنها پنج سال یعنی در ۱۵ سالگی زمام امور سراسر ایران را در دست گرفته بود و در جنگ‌های سخت و طاقت فرسا با دو دشمن سنتی، ازبک‌ها و عثمانی‌ها دست و پنجه نرم می‌کرد و در جنگ چالدران از عثمانی‌ها شکست خورده بود، دریا سالار «آلفونسو د آلبو کرک» به دستور «دون مانوئل» پادشاه پرتقال از آن موقعیت استفاده و از هند با شتاب به سوی خلیج فارس حرکت کرد. این دریانورد که با چندین ناو جنگی به خلیج فارس آمده بود پس از درگیری با نیروهای «ابوالمظفر سیف الدین ابا نصر» حاکم هرمز که او نیز خیلی جوان بود، در نبردی خونین جزیره هرمز را تسخیر کرد. در آن روزگار چون پرتغالی‌ها در هند مستقر شده بودند، در عرصه‌های جهانی قدرت دریایی خود میدان مانور بیشتری داشتند. از آن روزگار پای هندی‌ها به گونه ای کم و بیش بیشتر از گذشته به هرمزگان باز شده بود.

نباید از یاد برد که رابطه هند با ایران از نظر فرهنگی و سیاسی نیز در روزگار صفوی و پیش از آن برقرار بود. "میر سیدعلی و عبدالصمد نقشی مهم در پیدایش نقاشی هندی و ایرانی در دربار هند بازی نموده‌اند". در روزگار فرمانروائی شاه تهماسپ یکم، "همایون پادشاه مغولی هند به ایران پناهنده شد و مدتی در دربار صفوی اقامت کرد؛ اقامت وی در ایران و حمایت شاه صفوی از او در بازگشت به هند، باعث ایجاد رابطه میان دو کشور باستانی ایران و هند در همه شئون از جمله هنر شد. همایون از خاندان پادشاه گورکانی در روزگار اکبر شاه در دربار شاه تهماسپ در تبریز پناهنده بود. در آنجا گیرائی هنر نقاشی میر سید علی شاگرد بهزاد و عبدالصمد شیرین قلم دو استاد هنرمند ایرانی خمیر مایه ای شد تا هنر روزگار شاه تهماسپ رهسپار هند نیز بشود؛ و از آن پس هنرمندانی از ایران به هند کوچ نمودند و در آنجا تاثیر ژرفی بر هنر هند گذاشتند که در گستره معماری و باغ، تاج محل هند که روزانه هزاران گردشگر از سراسر جهان از آن بازدید می‌کنند، نمونه ای از آن هاست. همایون شاه و پسرش بهترین سرمشق را در تصویر و فن نقاشی از آنان آموختند و هنرستانی در هند ساختند که در آن شاگردانی از هند آن را اداره می‌کردند. از شاگردان هندی می‌توان دارونت و بازوان را نام برد. آنان در آنجا شیوه نقاشی خاصی را بوجود آوردند که به شیوه "مغولی" معروف است. این سبک ترکیبی از خصوصیات نقاشی ایران با عناصر نقاشی هندی است.

با این چکیده بسیار کوتاه، احتمالاً هندی‌ها با استفاده از خانه‌های محلی در بندرعباس و جزایر پیرامون برای نیایش دور هم گرد می‌آمده‌اند اما از دیر باز در پی ساختمانی در بندرعباس به سبک نیایشگاه‌های خود در هند بوده‌اند. سرانجام با فراز و فرودهائی دهه در پی دهه، در روز گار قاجار و اجازه گرفتن از محمد حسن خان سعدالملک این نیایشگاه را ساخته‌اند.

طرح ساختمان این نیایشگاه یک اتاق چهارگوش میانی است که بر روی آن گنبدی قرار دارد. سبک معماری گنبد را آهوپا کاری‌های (مقرنس‌های) پیرامونی آن نه تنها از دیگر گنبدهای ایرانی و بومی سواحل خلیج فارس، بلکه از گنبدهای سراسر ایران نیز متفاوت می‌سازد. طرح معماری این ساختمان بیشتربه گونه نیایشگاه‌های هندی است. ساختمان نیایشگاه بندرعباس هندوها، همچون خال زیبای زنی هندی، بر پیشانی شهر بندرعباس نگاه هر گردشگری را به خود میخکوب می‌کند. در پی گسترش شهرسازی و نوآبادی‌های خیابان‌های شهر نیز ساختمان نیایشگاه در کنار یکی از خیابان‌های پر رفت و آمد مرکز شهر قرار گرفته‌است.

این نیایشگاه هر چند برای نیازهای هندوهای مقیم شهر بندرعباس ساخته شد اما می‌توان گفت که یکی از ساختمان‌های مهم ارتباط فرهنگی و هنری میان ایران و هند نیز بوده و هست. پیروان مکتب برهمنی یعنی کسانی که به خدایان برهما، ویشنو و تسیوا باور دارند جمع بزرگی از ملت هندوستان را تشکیل می‌دهند. چنین پیداست که سبک معماری این نیایشگاه بر پایه باورمندی از خدایان ویشنو و شیوا پرستان شمال هندوستان بوده‌است. "سه فرقه مهم میان هندوها عبارتند از: ویشنوان (پرستندگان ویشنو)، شیوان: (پرستندگان شیوا) و شاکتیان (پرستندگان الههٔ استوپاهای بودائی در محراب معبد و در تزئینات این معبد (بندرعباس) دیده می‌شود.

ساختمان[ویرایش]

اساس ساختمان این معبد عبارت است از یک اتاق چهارگوش میانی که بر روی آن گنبدی قرار گرفته‌است. سبک معماری این گنبد را مقرنس‌های پیرامونی آن نه تنها از دیگر گنبدهای موجود در سواحل خلیج فارس، بلکه از گنبدهای سراسر ایران متفاوت می‌سازد. طرح این بنا کاملاً از معماری معابد هندی متأثر است.

ساختمان اتاق معبد و محراب در قسمت شمال معبد واقع شده و دور اتاق معبد نیز از طاقچه و قاب‌های کور ساخته شده‌است و دورتا دور اتاق معبد نیز ۴ راهرو وجود دارد که در گذشته زوار به دور آن زیارت می‌کردند. داخل راهروها حجره‌های کوچکی است که برای طلبه‌های مکتب برهمنی در نظر گرفته شده و داخل برخی از اتاق‌ها نقاشی‌های مذهبی دیده می‌شود که یکی از مهم‌ترین آن‌ها خدای فلوت زن به نام کریشنا است.

چگونگی ساخت[ویرایش]

دکتر فخری دانشپور که مدت ۶ سال روی این معبد تحقیق کرده می‌گوید:

این معبد برای نیازهای هندوهای مقیم شهر بندرعباس که از سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۴ هـ / ش سکونت داشته و به کارهای تجاری می‌پرداختند ساخته شد که یکی از نقطه‌های مهم ارتباط فرهنگی و هنری میان ایران و هند است. هندوها پیروان مکتب برهمنی (کسانی که به خدایان برهما، ویشنو و تسیوا معتقدند) هستند و این معبد بنابر تحقیقات به عمل آمده متعلق به خدایان ویشنو است. در هند اغلب معابد برهمنی، سنگی است، معبد هندوها در بندرعباس طبق موقعیت جغرافیایی در زمان ساخت از لاشه سنگ، ملات گل و ساروج، سنگ‌های مرجانی خاک و گچ‌های ضخیم ماده و گچ لویی استفاده شده‌است.

معماری[ویرایش]

ساختمان اتاق معبد و محراب در قسمت شمال هند واقع شده و دور اتاق معبد نیز از طاقچه و قاب‌های کور ساخته شده‌است و دورتا دور اتاق معبد نیز ۴ راهرو وجود دارد که در گذشته زوار به دور آن زیارت می‌کردند.

داخل راهروها حجره‌های کوچکی است که برای طلبه‌های مکتب برهمنی در نظر گرفته شده و داخل برخی از اتاق‌ها نقاشی‌های مذهبی دیده می‌شود که یکی از مهم‌ترین آن‌ها خدای فلوت زن به نام کریشنا است.

از داخل راهرو غربی راه پله‌های مارپیچی وجود دارد که به سمت بالا است و به بام معبد منتهی می‌شود که ساق معبد است و با جرزهای پس رونده که الهام از معماری ایرانی است تشکیل شده‌است که ۴ نورگیر در ۴ طرف این فضای چند ضلعی روی جرزها و جود دارد و گنبد عظیمی با لایه‌های ذوزنقه‌ای و تزئینات آیین هندویی دیده می‌شود. همچنین اطراف و در ۴ طرف گنبد حدود ۷۲ برجک مخصوص هندویی وجود دارد که در وسط گنبد میله بزرگی قرار گرفته که در حقیقت محور زمین و آسمان را نشان می‌دهد.

در قسمت ضلع شرقی گنبد نیز تالار بزرگی وجود دارد که تالار اجتماعات بوده و در این تالار نقاشی‌های مختلفی به چشم می‌خورد که هر کدام از آن‌ها بیانگر فلسفه خاصی از اعتقادات مختلف مردم هند است. معبد هندوها ۱۱۶ سال پیش‌ساخته شد و یکی از نقطه‌های مهم ارتباط فرهنگی و هنری بین ایران و هند است که باید حفظ شود و متأسفانه به علت عدم توجه گذشتگان غالب نقاشی‌های آن از بین رفته و بنا هم به علت مصالح ساخت موجود و تغییرات آب و هوایی با وجود مرمت‌های پی در پی هنوز آثار ویرانی در آن به چشم می‌خورد.

این معبد یکی از آثار منحصر به فردی است که از سوی پولدارهای شهری به نام شیکار پور در غرب هند ساخته شد و در سال ۱۳۴۴ هـ / ش که بندرعباس را ترک کردند، بت‌هایی که در معبد و در طاقچه محراب بود نیز با خود بردند و این بنا کم‌کم مخروبه شد تا این که از طریق سازمان میراث فرهنگی در چند نوبت تعمیر اساسی شد و هنوز نیاز به تعمیر دارد، البته به شرط آن که حالات اولیه بنا از بین نرود.

درون پرستشگاه[ویرایش]

از داخل راهرو غربی راه پله‌های مارپیچی وجود دارد که به سمت بالا است و به بام معبد منتهی می‌شود که ساق معبد است و با جرزهای پس رونده که الهام از معماری ایرانی است تشکیل شده‌است که ۴ نورگیر در ۴ طرف این فضای چند ضلعی روی جرزها و جود دارد و گنبد عظیمی با لایه‌های ذوزنقه‌ای و تزئینات آیین هندویی دیده می‌شود.

همچنین اطراف و در ۴ طرف گنبد حدود ۷۲ برجک مخصوص هندویی وجود دارد که در وسط گنبد میله بزرگی قرار گرفته که در حقیقت محور زمین و آسمان را نشان می‌دهد.

در قسمت ضلع شرقی گنبد نیز تالار بزرگی وجود دارد که تالار اجتماعات بوده و در این تالار نقاشی‌های مختلفی به چشم می‌خورد که هر کدام از آن‌ها بیانگر فلسفه خاصی از اعتقادات مختلف مردم هند است. گفتنی است، معبد هندوها ۱۱۶ سال پیش‌ساخته شد و یکی از نقطه‌های مهم ارتباط فرهنگی و هنری بین ایران و هند است که باید حفظ شود و متأسفانه به علت عدم توجه گذشتگان غالب نقاشی‌های آن از بین رفته و بنا هم به علت مصالح ساخت موجود و تغییرات آب و هوایی با وجود مرمت‌های پی در پی هنوز آثار ویرانی در آن به چشم می‌خورد.

آثار منحصر به فرد[ویرایش]

این معبد یکی از آثار منحصر به فردی است که از سوی پولدارهای شهری به نام شیکار پور در غرب هند ساخته شد و در سال ۱۳۴۴ هـ / ش که بندرعباس را ترک کردند، بت‌هایی که در معبد و در طاقچه محراب بود نیز با خود بردند و این بنا کم‌کم مخروبه شد تا این که از طریق سازمان میراث فرهنگی در چند نوبت تعمیر اساسی شده‌است. هم‌اکنون عملیات مرمت این معبد به دلایل نامعلومی متوقف شده‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

نگاره[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • سایت تبیان
  • درگاه فهرست آثار ملی ایران
  • زنده دل، دستیاران، حسن. (مجموعه کتاب‌های راهنمای جامع ایران‌گردی استان هرمزکان) ج۱. چاپ وانتشار سال ۱۹۹۸ میلادی.
  • دهقانی، بابک (۲۰۱۷)؛ مطالعه تطبیقی امامزاده سید مظفر (س) و نیایشگاه هندوها در بندرعباس، دانشگاه کاسم بندیت، تایلند، کنفرانس بین‌المللی.