محمدرضا حکیمی

محمّدرضا حکیمی
زاده	۱۴ فروردین ۱۳۱۴ مشهد
درگذشته	۳۱ مرداد ۱۴۰۰ (۸۶ سال) تهران
پیشه	فیلسوف علامه
تحصیلات	اجتهاد

محمّدرضا حکیمی (۱۴ فروردین ۱۳۱۴ در مشهد – ۳۱ مرداد ۱۴۰۰) فقیه و مجتهد شیعه، فیلسوف، متفکر و نویسندهٔ ایرانی بود که برای نخستین بار از لفظ امام برای سید روح‌الله خمینی استفاده کرد و باعث فراگیر شدن این لقب برای وی شد.

از وی با عناوینی چون «علّامه»، «استاد»، «فیلسوف عدالت» و «مرزبان توحید» یاد می‌شود.

کتاب الحیاة وی که یک دائرةالمعارف اسلامی است، از شهرت و اعتبار خاصی در جهان اسلام برخوردار است. وی از مُجَدِّدانِ مکتب معارفی خراسان، مشهور به مکتب تفکیک است که معتقد به جدایی دین از فلسفه و عرفان است. علی شریعتی وی را به عنوان وصی خود جهت هرگونه دخل و تصرف در آثارش انتخاب کرده بود.

زندگی و تحصیلات

وی متولد ۱۴ فروردین ۱۳۱۴ شمسی (۱۳۵۴ قمری) در مشهد است. پدرش عبدالوهاب که از اردکان به مشهد مهاجرت کرده بود، از معتمدین و محترمین بازار مشهد بود.

حکیمی در سال ۱۳۲۰ تحصیلاتش را آغاز کرد. در سال ۱۳۲۶ وارد حوزه علمیه خراسان (مدرسه نواب) شد و تا ۲۰ سال از عمر خود را در این حوزه به تحصیل دروس مقدمات و سطح، خارج، فلسفه، ادبیات عرب، نجوم، تقویم گذراند.

محمدتقی ادیب نیشابوری، مجتبی قزوینی خراسانی، سید محمدهادی میلانی، احمد مدرس یزدی، اسماعیل نجومیان، سید ابوالحسن حافظیان و حاجی‌خان مخیری از مهم‌ترین استادان وی بودند. او علوم غریبه، رمل و اوفاق را نزد ابوالحسن حافظیان و مجتبی قزوینی آموخت و اجازه اجتهاد را از آقابزرگ تهرانی در سال ۱۳۴۸ شمسی دریافت کرد.

دیدگاه‌ها

به گفتهٔ محمدرضا زائری، حکیمی اعتقاد داشت «دینی که در آن عدالت نباشد، دین نیست؛ چه رسد به اسلام!» وی به عدالت و اخلاق اهمیت می‌داد و معتقد بود دین، روحانیت و حکومتی که منجر به عدالت و اخلاق شود، مقدس است.

او در سال ۱۳۸۱ در رابطه با مبانی اسلام نامه‌ای به فیدل کاسترو نوشت و مدتی بعد و در دیدار با یک هیئت کوبایی گفت: «اگر اتفاقی برای فیدل کاسترو بیفتد، یک فاجعهٔ بشری رخ داده است.»

قسمتی از نامهٔ حکیمی به فیدل کاسترو به شرح زیر است:

«اگر بخواهیم همه تعالیم قرآن و اسلام را در دو کلمه، خلاصه کنیم، چنین می‌شود:

1. توحید
2. عدل

«توحید» یعنی: «تصحیح رابطه انسان با خدا»

«عدل» یعنی: «تصحیح رابطه انسان با انسان»

و اکنون شما به هر شناخت اسلامی یا حکم اسلامی، یعنی اسلام از جنبه‌های نظری و جنبه‌های عملی آن که نگاه کنید، هیچ چیز را خارج از دو موضوع بالا نمی‌بینید؛ و خوب توجه داریم که برای سعادت کامل (یعنی دنیوی و اخروی، یا به تعبیر دیگر: سعادت فانی و سعادت باقی) انسان، همین دو اصل و رعایت دقیق نظری و عملی آن (در ضمن انواع تربیت‌ها و برنامه‌ریزی‌هایی که باید عملی گردد) کافی و بسنده است. انسان، پس از اعتقاد به خدا، با ادای تکلیف نسبت به آفریدگار خویش، در بعد ابدی کامیاب است و پس از اعتقاد به اهمیت عدالت و اجرای آن (که آزادی معقول نیز در دل آن خفته است)، در سعادت اجتماعی و رسیدن به زندگی سالم اجتماعی به چیزی نیازمند نیست. کدام جامعه‌ای است که در آن به فریاد قرآن، دربارهٔ توحید و عدل ترتیب اثر دهند و از سقوط‌های بزرگ نرهند؟ و در هر کشور اسلامی و در هر مجتمع قرآنی که دیده شود، وضع جز این است که گفته شد. در آنجا اسم اسلام است نه رسم اسلام. درگیری‌ها به نام اسلام است نه برای اسلام. در این‌گونه اجتماعات، ایمان توحیدی و عمل عدلانی از قوت و قدرت افتاده است و باید (در آنجاها) فریادگران فریاد توحید و عدل سر دهند تا جامعه‌های خراب را بیدار کنند و حاکمیت‌های غافل را بلرزانند. در رسالت قرآنی، دو مسئله، دو رکن بنیادین است.

1. تربیت سالم، یعنی «فردسازی» (به منظور جامعه‌سازی).
2. سیاست عدل، یعنی: «جامعه‌پردازی» (به منظور فردسازی).

و به‌طور خلاصه، جامعه قرآنی، «جامعه قائم بالقسط» است، و حاکمیت قرآنی، «حاکمیت عامل بالعدل». هر چه جز این باشد، نام اسلامی و قرآنی بر آن روا نیست.»

انتقاد به دفن کشته‌شدگان جنگ در دانشگاه‌ها

وی در این باره در یکی از آثارش چنین بیان کرده است:

آیا خون این همه شهید، از زبان لحظات و تاریخ سخن نمی‌گویند… آیا به همین بسنده می‌کنند که جنازه مطهر چند شهید را در جاهایی که اصلاً مناسب نیست دفن کنند. اگر راست می‌گویند، چند جنازه هم در بازار، در دستگاه قضایی، در کنار کاخ‌های اشراف، در دامنه‌های توچال (نه قله توچال) در میدان بار، در اتاق اصناف و… و در مجلس و در میان هیئت مجریه (دولت) دفن نمایند. فقه تشیع (میراث خون شهیدان بزرگ بشریت) در برابر این اتفاقات که چه بسا ایادی استعمار و اجانب آن‌ها را کارگردانی می‌کنند، مسئول است… ببینید این‌گونه میراثی را نمی‌شود به دست عده‌ای ناآگاه یا مؤمنانی ساده‌انگار یا مرتجعانی بسته‌ذهن سپرد یا نفوذیانی مرموز (والمسئول الاصلی هو الفقه).

خودداری از دریافت جایزه فارابی

پس از انتخاب حکیمی به عنوان یکی از استادان برگزیده برای خدمت پنجاه ساله به علوم انسانی در جشنواره فارابی (آذر ۱۳۸۸) وی رد پذیرش این عنوان و جایزه را طی پیامی اعتراضی اعلام کرد. در قسمتی از این پیام آمده است:

همان‌گونه که پیشتر هم یادآور شده‌ام، بار دیگر تأکید می‌کنم که تا هنگامی که در جامعه ما فقر و محرومیت مرئی و نامرئی بیداد می‌کند، برگزاری چنین جشنواره‌هایی از نظر اینجانب در اولویت نیست. در این جشنواره از فاضلان و استادانی، به نام خدمت ۵۰ ساله به علوم انسانی تجلیل شده است. پرسش این است آیا این علوم برای ثبت در کتاب‌ها و در دنیای ذهنیت است یا برای خدمت به انسان و حفظ حقوق انسان و پاسداری از کرامت انسان است در واقعیت خارجی و عینیت؟...

محمدرضا زائری در برنامه‌ای تلویزیونی از نگاه برخی از مسئولان صاحب نفوذ فرهنگی کشور دربارهٔ حکیمی خبر داد که به بهانه رونمایی از یکی از آثار محمدرضا حکیمی، زائری را توبیخ کرده‌اند و گفته‌اند که «حکیمی ضدانقلاب است.»

درگذشت

محمدرضا حکیمی در شامگاه ۳۱ مرداد ۱۴۰۰ به دلیل عوارض ناشی از ویروس کرونا و کهولت سن بر اثر ایست قلبی درگذشت. او در ۲ شهریور ۱۴۰۰ در حرم امام رضا به خاک سپرده شد.

مستند

در نخستین سالگرد درگذشت محمدرضا حکیمی با عنوان «شب بزرگداشت مرزبان عدالت» با نمایش نخستین فیلم مستند ساخته شده دربارهٔ وی در مشهد برگزار شد. در دومین سالگرد درگذشت او در سالن همایش‌های مجموعه فرهنگی امام صادق میبد، مستند فریاد روزها به نمایش درآمد.

محمد اسفندیاری نویسندهٔ اندیشه نامهٔ محمدرضا حکیمی، با اشاره به فیلم مستند فریاد روزها در مقایسه با کتاب‌های منتشرشده دربارهٔ وی، می‌گوید: «دربارهٔ استاد حکیمی تا آنجایی که می‌دانم سه کتاب نوشته شده که یکی از آن‌ها برای بنده است (کتاب راه خورشیدی) در کل، سه کتاب دربارهٔ ایشان منتشر شده و می‌خواهم بگویم: اگر نود و هفت کتاب دیگر دربارهٔ ایشان منتشر شود، می‌شود صد کتاب؛ آن صد کتاب برابر است با این فیلم.»

آثار

• منهای فقر
• «الحیاة» پیرامون مسائل اسلامی با همکاری دو برادرش: محمد حکیمی و علی حکیمی (ترجمه به فارسی: احمد آرام)
• خورشید مغرب
• شیخ آقابزرگ تهرانی
• دانش مسلمین
• بیدارگران اقالیم قبله
• هویت صنفی روحانی
• مکتب تفکیک
• آنجا که خورشید می‌وزد
• اجتهاد و تقلید در فلسفه
• ادبیات و تعهّد در اسلام
• الهیات الهی و الهیات بشری (مَدْخَل)
• الهیات الهی و الهیات بشری (نظرها)
• امام در عینیت جامعه
• انذار
• بعثت، غدیر، عاشورا، مهدی
• پیام جاودانه
• جامعه‌سازی قرآنی
• حماسهٔ غدیر
• سپیده باوران
• سرود جهش‌ها
• شرف‌الدین
• عقل سرخ
• فریاد روزها
• قصد و عدم وقوع (نامه‌ها)
• قیام جاودانه
• گزارش (برگرفته از الحیاة)
• کلام جاودانه
• معاد جسمانی در حکمت متعالیه
• مقام عقل
• میر حامدحسین
• نان و کتاب
• یکصد و پنجاه سال تلاش خونین
• عاشورا: مظلومیتی مضاعف
• مرام جاودانه
• علی
• پیامبر
• از زندگی تا ابدیت
• ای آفتاب
• عاشورا؛ عدالت
• فاطمیات
• عاشورا؛ غزه
• استغفار
• سه یار خراسانی در انقلاب
• امواج غدیر
• تفسیر آفتاب

منابع

• راه خورشیدی، محمد اسفندیاری، انتشارات دلیل ما، چاپ اوّل، ۱۳۸۲، تهران.

پیوند به بیرون

• وبگاه الحیاة
• چاپ کرده‌های محمدرضا حکیمی