نظریه یاخته

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نخستین طرح‌هایی که از مشاهده یاخته اندامگان‌ها رسم شد.

یکی از مفاهیم بنیادین زیست‌شناسی نظریه سلولی یا نظریه یاخته است که بنا بر آن: تمام موجودات زنده (جانوران-گیاهان-تک‌یاختگان) از یاخته و فرآورده‌های فعالیت یاخته پدید آمده‌اند.

این نظریه با پژوهش‌های بسیاری که در سدهٔ نوزدهم توسط پژوهشگرانی مانند دوتروشه (در سال ۱۸۲۴)، تورپن (در سال ۱۸۲۶) انجام شد شکل گرفت و کمی پس از طرح آن مشخص شد که هر یاخته از تقسیم یاخته‌ای پیش از خود پدید می‌آید. پس از چندی، نشان داده شد که همانندی‌های اساسی در فعالیت‌های سوخت‌وسازی همهٔ یاخته‌ها وجود دارد و فعالیت جاندار روی‌هم‌رفته نتیجه مجموع فعالیت‌ها و برهمکنش واحدهای یاخته‌ای سازندهٔ آن است.

نظریه یاخته تاثیر زیادی بر همه زمینه‌های پژوهشی زیستی داشته‌است. پیشرفت و تکامل زیست‌شناسی یاخته‌ای در سدهٔ بیستم به دو دلیل عمده بوده‌است: افزایش حد تفکیک وسایل تجزیه که مهمترین آنها میکروسکوپ الکترونی و فنون مربوط به پراکندگی پرتو ایکس می‌باشد. نزدیکی یاخته‌شناسی با رشته‌های دیگر پژوهش زیستی بویژه با ژنتیک، فیزیولوژی و زیست‌شیمی که سرانجام به از میان رفتن مرزهای ساختگی این علوم و ایجاد دانشی بر پایهٔ ساختمان مولکولی یاخته انجامید.

گذشته[ویرایش]

در آغاز سدهٔ هفدهم، گالیله کنجکاوانه برای دیدن ستاره‌ها چند عدسی را روی هم قرار داد. او برای آزمایش‌های بزرگ‌نمایی، مگسی را با دوربینش مشاهده نمود و از دیدن وضعیت منظم چشمان مگس به شگفت آمد. یاخته در سال ۱۶۶۵ توسط رابرت هوک کشف شد. در میانه‌های سدهٔ هفدهم، «آنتونی فان لیوونهوک» میکروسکوپی ساخت و با آن به اجسام بسیاری نگاه کرد. از جمله این اجسام، لایهٔ بسیار نازکی از چوب پنبه پوست درخت بود. در مقابل چشمان او خانه‌های منظم، مثل کندوی زنبور عسل نمایان شدند. او آن خانه‌ها را سلولا[۱] یا همان «یاخته» نامید. در واقع، او یاخته‌های مرده را مشاهده کرده بود، نه یاخته‌های زنده و آن هم فقط دیواره‌های یاخته‌ای را.

در اوایل سدهٔ هجدهم، پژوهندگان دریافتند که درون یاخته مایعی وجود دارد و آن را پروتوپلاسم (پیش‌مایه) نامیدند. با بهبود کیفیت و دقت میکروسکوپ‌ها، پژوهشگران دو بخش شفاف (سیتوپلاسم، میان‌مایه) و تیره (هسته) را در پیش‌مایه شناسایی کردند. با افزایش مشاهدات میکروسکوپی، نظریه یاخته نظم گرفت، این نظریه سه اصل داشت:

۱- همهٔ جانداران از یک یا چند یاخته ساخته شده‌اند.
۲- یاخته واحد سازندهٔ همهٔ جانداران، به جز ویروس‌ها، است.
۳- همهٔ یاخته‌ها از یاخته‌های پیشین ساخته می‌شوند.

اکنون[ویرایش]

بخش‌هایی از نظریه یاخته که امروزه به طور همگانی پذیرفته شده از این قرار است:

  1. همهٔ جانداران شناخته‌شده از یک یا چند یاخته ساخته شده‌اند.
  2. همهٔ یاخته‌ها از راه تقسیم یاخته‌های پیش از خود پدید می‌آیند.
  3. یاخته واحد بنیادین ساختار و کارکرد در همهٔ ارگانیسم‌های زنده است.
  4. فعالیت یک ارگانیسم بستگی به مجموع فعالیت‌های یاخته‌های مستقل دارد.
  5. در یاخته‌ها جریان انرژی (سوخت‌وساز و زیست‌شیمی) روی می‌دهد.
  6. یاخته‌ها داده‌های موروثی (دی‌ان‌ای) با خود به همراه دارند که به هنگام تقسیم یاخته‌ای به آنها رسیده‌است.
  7. در ارگانیسم‌های گونه‌های مشابه، همه یاخته‌ها در اصل از نظر ترکیب شیمیایی یکسان هستند.

منابع[ویرایش]

  • شریعت‌زاده، محمدعلی و مجد، احمد: راهنمای عملی زیست‌شناسی سلولی ومولکولی. دانشگاه اراک: ۱۳۸۸، ویرایش اول، چاپ دوم. شابک: ۹۶۴۷۳۲۰۳۹۶.
  • اوزیادی‌چی، ارسلان: از سلول تا سلول انسان، مترجم: محمد کاظم‌زاده آزاد، ویراستار: پیمان لاری. تبریز: موسسه انتشارات تلاش: ۱۳۶۴ خورشیدی.

Wikipedia contributors, "Cell theory," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cell_theory&oldid=468958991 (accessed January 1, 2012).

  1. cellula