تندیس‌های فردوسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از مجسمه‌های فردوسی)
پرش به: ناوبری، جستجو
سردیس فردوسی ساختۀ افشین اسفندیاری در اکسپوی شانگهای - چین
سردیس فردوسی ساختۀ افشین اسفندیاری در موزۀ ملی تاجیکستان
سردیس فردوسی - سر در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی، دارآباد تهران

حکیم ابوالقاسم حسن توسی مشهور به فردوسی (حدود سال ۳۱۹ تا حدود ۳۹۷ هجری خورشیدی) شاعر حماسه‌سرای ایرانی و گویندهٔ شاهنامهٔ فردوسی است که در ناحیۀ تابران توس خراسان در روستای پاژ به دنیا آمد و در شهر توس درگذشت و در باغ خانوادگی خویش به خاک سپرده شد.

تندیس‌های گوناگون و بسیاری از فردوسی در سراسر جهان ساخته شده است.[۱] این مقاله به معرفی تندیسهای فردوسی ساخته شده به وسیلۀ هنرمندان تندیس‌ساز و پیکرتراش در ایران و جهان می‌پردازد.

باغ نگارستان[ویرایش]

مجسمۀ فردوسی باغ نگارستان ساختۀ لرنزی، استاد مجسمه‌ساز مشهور فرانسوی است. در سال ۱۳۱۳ خورشیدی، پیش از برگزاری کنگرۀ بین‌المللی فردوسی، حدود ۴۱۰ دانشجوی ایرانی مقیم فرانسه هر کدام مبلغی در حدود ۲۰ تا ۱۰۰ فرانک پیشکش کردند و مبلغ پانزده هزار فرانک گردآوری کردند و از لرنزی خواستند تا تندیس فردوسی را بسازد. با وجود کم بودن مبلغ اما لرنزی پس از آگاهی از نیت دانشجویان مسوولیت ساخت این تندیس را پذیرفت. «ابراهیم چهرآزی»، متخصص اعصاب و روان و نمایندۀ دانشجویان که قصد داشت به هر صورت در کنگرۀ بین‌المللی فردوسی همکاری نماید به درخواست لرنزی، تندیس‌ساز، شعرهای شاهنامۀ فردوسی را برای او خواند تا این استاد بتواند با الهام از اشعار حماسی فردوسی، تصویری از چهره او را طراحی کند. چهره این مجسمه متفاوت از چهرۀ فردوسی در دیگر تندیسهای ساخته شده در ایران به وسیلۀ استادانی هم‌چون ابوالحسن صدیقی است که علت آن برداشت استاد تندیس‌ساز فرانسوی از فردوسی است. این تندیس در محوطه باغ نگارستان نصب شد. باستانی پاریزی نیز در کتاب «شاهنامه آخرش خوش است» از صفحه ۳۵۶ تا ۳۸۰ فهرست اسامی آن ۴۱۰ دانشجو را به همراه شرح چگونگی همکاری‌ هر یک در ساخت آن تندیس، آورده‌است. محوطه اطراف تندیس فردوسی به گل‌گشت فردوسی مشهور بوده است.

دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران[ویرایش]

این تندیس به وسیلۀ پارسیان هند به ایران پیشکش شد که در تاریخ ۱۰ مهر ۱۳۲۴ در میدان فردوسی نصب شد و تا پیش از نصب تندیس جدید فردوسی ساختۀ ابوالحسن صدیقی در این میدان قرار داشت اما پس از نصب تندیس ابوالحسن صدیقی در این میدان در سال ۱۳۳۸، آن تندیس به دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران جا به جا شد و هنوز نیز در آن‌جا قرار دارد.

میدان فردوسی تهران[ویرایش]

تندیس فردوسی، اثر ابوالحسن صدیقی، میدان فردوسی تهران

تندیسی از جنس سنگ مرمر کارارا به ارتفاع سه متر که به وسیلۀ ابوالحسن صدیقی در سال 1338 ساخته شد و کار نصب آن در میدان فردوسی تهران را فرزندش، فریدون صدیقی انجام داد. این تندیس در ۱۷ خرداد ۱۳۳۸ طی مراسمی در میدان نصب شد. این تندیس در دوران پس از ساخت دچار آسیبهای فراوان شده است که می‌توان به موارد زیر اشاره داشت: شکسته شدن انگشت تندیس فردوسی در نتیجۀ آویزان کردن پوستر و سپس چسباندن آن با چسب بدون رعایت تکنیکهای فنی و علمی مرمت، هم‌چنین ترک برداشتن این تندیس در نتیجه گرمایش و سرمایش، پوشاندن آن با لایه کنیتکس و رنگ کردن آن.[۲]

آرامگاه فردوسی[ویرایش]

تندیسی از جنس سنگ مرمر کارارا به ارتفاع ۱۸۵ سانتی‌متر ساختۀ ابوالحسن صدیقی در سال ۱۳۴۸ که در آرامگاه فردوسی واقع در شهر توس نصب شده‌است.

دانشکدۀ ادبیات دانشگاه فردوسی[ویرایش]

تندیسی از جنس بتون مسلح به ارتفاع دو متر و ۲۰ سانتی‌متر و قاعده یک متر که طی سه ماه به وسیلۀ علی رجبی‌مقدم با الهام از تندیس فردوسی در آرامگاه وی در توس ساخته شده‌است. این تندیس با پشتیبانی موسسه فرهنگی هنری فرهنگ‌سرای فردوسی در تاریخ ۲۵ شهریور ۱۳۸۵ در محوطه دانشکدۀ ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد نصب شده است.

ساختمان جدید کتابخانۀ ملی ایران[ویرایش]

تندیسی از جنس برنز به ارتفاع هفت و نیم متر ساختۀ رضا امیر یاراحمدی که در محل ساختمان جدید کتابخانه ملی ایران، نصب شده‌است. این تندیس از نظر اندازه بزرگترین تندیس ساخته شده از فردوسی می‌باشد. پیشنهاد ساخت این تندیس را رضا امیر یاراحمدی، سازندۀ این تندیس به مسوولان داده‌است و علت برگزیدن تندیس فردوسی به عنوان نماد کتابخانه ملی ایران به دلیل اهمیت این شاعر حماسه‌سرای ایرانی در پاسداشت زبان فارسی از آلایش به زبانهای دیگر بوده‌است.

از ویژگی‌های این تندیس نخست حالتی است که فردوسی دست روی پیشانی برده و سایبان بر چشم گرفته و به افق ادب پارسی که در دوران زندگی این شاعر در حال فراموشی بود را نظاره می‌کند، زبانی که همین شاعر نامدار ایرانی توانست آن را زنده نگاه دارد. دوم آن‌که، بادی است که در لباس تندیس فردوسی افتاده‌است و وضعیت دوران وی را نشان می‌دهد و اشاره به شعر شاهنامۀ فردوسی دارد که شعر فردوسی به مانند کاخی بلند است که از باد و باران گزندی نمی‌یابد. سازندۀ این تندیس هم‌چنین تاکید دارد که توفانی را نشان داده‌است که در برگهای کتاب هم افتاده‌است و می‌خواسته آن را ورق ورق و نابود کند.

ریخته‌گری این تندیس در شهر باکو کشور آذربایجان و به وسیلۀ نسیم عیسی‌اف انجام شده‌است. عیسی‌اف، تنها ریخته‌گری کار را انجام داده‌است و در هیچ یکی از مراحل ساخت و حتی قالب‌گیری حضور نداشته‌است. یاراحمدی علت ریخته‌گری تندیس در باکو را نبود امکان مناسب در ایران دانسته و نیز به دلیل ارزان‌تر تمام شدن پروژه ساخت این تندیس بزرگ عنوان کرده و توضیح داده است که ساخت این تندیس سرانجام با هزینه ۸۵ میلیون تومان به پایان رسیده‌است. در حالی که اگر ساخت آن در ایران انجام می‌گرفت دست‌کم سه برابر این قیمت هزینه بر می‌داشت.[۳]

ساختمان قدیم کتابخانۀ ملی ایران[ویرایش]

تندیسی ساختۀ ابوالحسن صدیقی که به کتابخانهٔ ملی ایران پیشکش نموده بود و در گذشته در تالار ورودی کتابخانۀ (ساختمان قدیم) در خیابان سی تیر قرار داشت. با جابه‌جایی ساختمان ظاهراً به تاقچه‌ای در پشت قفسه‌ها منتقل شده و دیگر در تالار ورودی جای ندارد.

کاخ نیاوران[ویرایش]

تندیسی ساختۀ علی قهاری کرمانی که در محوطه کاخ نیاوران تهران قرار دارد.[۴]

اهواز، ایران[ویرایش]

تندیسی سه متری از سنگ مرمر یکپارچه به وزن هفت تن به دست عبدالعلی قسّامی ساخته شده است که وضعیت خرید آن به وسیله شهرداری اهواز هنوز مشخص نیست و به همین روی تا کنون در جایی نصب نشده است.

پاریس، فرانسه[ویرایش]

تندیس فردوسی - سر در سفارت ایران در فرانسه

تندیسی از فردوسی به اندازۀ یک متر و هفتاد و پنج سانتی‌متر بر سر در ساختمانی قدیمی در شهر پاریس نصب شده است. این ساختمان قدیمی که تندیس و سردیس بسیاری از مفاخر ایران را در خود جای داده است، اکنون به عنوان ساختمان اصلی سفارت ایران در فرانسه به وسیلۀ کشور ایران خریداری شده است.

مقر یونسکو، پاریس فرانسه[ویرایش]

بنا بر توافق و پی‌گیری‌های بنیاد فردوسی با نمایندگی ایران در یونسکو قرار بود دو تندیس از فردوسی و پور سینا در محوطۀ یونسکو در پاریس نصب شوند. طراحی دو تندیس را قرار بود اسفندیار ایمان‌زاده انجام دهد اما این تندیسها به دلیل کمبود اعتبار مالی با آن‌که طراحی و ماکت اولیه‌اش ساخته شده، هنوز نصب نشده است.[۵]

رم، ایتالیا[ویرایش]

تندیسی از جنس سنگ مرمر ساختۀ ابوالحسن صدیقی که در سال ۱۹۵۸ طی یک مراسم رسمی در پارک ویلا بورگزه (Villa borghese) در شهر رم ایتالیا نصب شده‌است.

فریش هافن، آلمان[ویرایش]

تندیسی که با رایزنی بنیاد فردوسی و با هماهنگی شهرداری شهر فریش هافن آلمان قرار بود در میدانی که به نام فردوسی نامگذاری شده نصب شود. اگرچه گمانه‌زنی‌های کارشناسی به وسیلۀ بنیاد فردوسی برای ساخت این تندیس انجام شد اما به دلیل کمبود اعتبار مالی تا کنون این تندیس ساخته نشده است.[۶]

دوشنبه، تاجیکستان[ویرایش]

تندیسی از فردوسی در شهر دوشنبه تاجیکستان وجود دارد که تاجیکها پس از فروپاشی شوروی آن را جایگزین تندیس لنین کرده‌اند.

نیشابور، ایران[ویرایش]

تندیسی از فردوسی در شهر نیشابور در میدان فردوسی (عراق) وجود دارد.

تندیسهای ساختۀ بنیاد فردوسی[ویرایش]

سردیس فردوسی ساختۀ افشین اسفندیاری در موزۀ شهر سارایوو - بوسنی

به کوشش بنیاد فردوسی و به وسیلۀ افشین اسفندیاری، عضو امنای بنیاد فردوسی و هنرمند برجسته ایرانی، [۷] سه تندیس از فردوسی در اندازۀ دو و نيم متر با پایه، ساخته شده است. این هنرمند تندیس‌ساز ایرانی در مدت شش ماه با ابداع روشی نوین برای تندیس‌سازی از مهر ماه 1389 تا فروردین 1390 با پشتیبانی مالی و رایزنی‌های بنیاد فردوسی توانسته است، سه تندیس از فردوسی و دو تندیس از خیام و رودکی را برای بزرگداشت هزارۀ سرایش شاهنامه بسازد.

این سه تندیس از فردوسی با طراحی‌های گوناگون هم‌زمان با برپایی اکسپوی جهانی شانگهای (مهر ماه 1389) و بیست و هفتمین دورۀ فستیوال جهانی زمستانی سارایوو (بهمن ماه 1389) و جشن جهانی نوروز در تاجیکستان (فروردین ماه 1390) در کمتر از یک هفته ساخته شده است و پس از ساخت در این سه کشور به دانشگاه پکن در چین، موزۀ شهر سارایوو در بوسنی و هرزگوین و موزۀ ملی تاجیکستان در شهر دوشنبه به نشانۀ دوستی مردم ایران از سوی بنیاد فردوسی، پیشکش نماید.

در ضمن تندیس خیام در موزۀ شهر سارایوو در بوسنی و هرزگوین (بهمن ماه 1389) و تندیس رودکی در موزۀ ملی تاجیکستان (فروردین ماه 1390) هر کدام در مدت یک هفته با پشتیبانی بنیاد فردوسی و به دست افشین اسفندیاری هم‌زمان با ساخت تندیس فردوسی در آن دو کشور ساخته شده و در همان‌جا نگهداری می‌شود. [۸]

دیگر تندیسهای فردوسی[ویرایش]

از فردوسی تندیسهای دیگری نیز ساخته شده‌است از جمله تندیس ساختۀ رضا نیک‌‌سیرت و تندیس فردوسی ساختۀ ابوالحسن صدیقی که به دلیل نگهداری نامناسب از بین رفته‌اند.

هم‌چنین سردیسی برنزی از فردوسی در جلوی در ورودی ساختمان اصلی دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی در دارآباد شهر تهران نصب شده‌است و نیز تندیسی به اندازه تندیس فردوسی که در میدان فردوسی شهر تهران نصب شده است به وسیلۀ فریدون صدیقی ساخته شده است که به خاطر آسیبهای جدی که به این تندیس وارد شده، ساخته شده‌است تا پس از ساخت موزه‌ای برای آثار زنده‌یاد ابوالحسن صدیقی به آن موزه انتقال یابد اما چون این موزه هنوز ساخته نشده است این تندیس در جلوی در ورودی برج میلاد تهران نگهداری می‌شود. [۹]

منابع[ویرایش]

  1. «از تهران تا رم، نگاهی به تنديس‌های فردوسی در ايران و جهان». مشرق نیوز، ۲۵ ارديبهشت ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۹ آذر ۱۳۹۲. 
  2. مصاحبه فریدون صدیقی در تاریخ ۲۱ آبان ۱۳۸۷، سایت خبری ایر اس.
  3. امین، هدی، فردوسی چگونه به کتابخانۀ ملی رفت، روزنامۀ ایران، شماره ۳۶۸۳، تاریخ ۱۹ دی ۱۳۸۶، ص ۱۸
  4. مطلق، محمد، ملاقات با باقرخان در محلی متروک، روزنامۀ همشهری، شماره ۳۸۴۲، یکشنبه ۱۵ آبان ۱۳۸۴
  5. آناهید خزیر (گزارشگر) نصب مجسمه فردوسی و ابن سینا در یونسکو، تلکس خبرگزاری کتاب ایران، تاریخ ۳۱ شهریور ۱۳۸۶.
  6. از« نگارستان » تهران تا ميدان « ويلابورگزه» رم
  7. :: بنیاد فردوسی شاخه توس ::
  8. سومین تندیس فردوسی در تاجیکستان ساخته شد
  9. تاریخ ایرانی - به بهانه سالروز رونمایی از اولین مجسمه میدان فردوسی/ حال وخیم تندیس حکیم

جستارهای وابسته[ویرایش]