قالی اراک

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

قالی اراک گونه‌ای قالی ایرانی است که در منطقه اراک یافت و تولید می شده است. در دوره قاجار اراک یکی از مراکز مهم قالی بافی ایران بود.[۱] صنعت قالی در این منطقه از گذشته رواج داشته و قالی فراهان، قالی سرابند و قالی ساروق شهرت جهانی داشته‌اند.

قالی اراک طرح استاد عیسی بهادری

تاریخچه قالیبافی در منطقه[ویرایش]

قبل از قاجار[ویرایش]

از سابقه قالی بافی قبل از ساخت شهر اراک اطلاعات کافی در دسترس نیست. اما به‌دلیل وجود مراکز فرشبافی در اطراف اراک مانند کاشان، قم و اصفهان نمی‌توان متصور شد که قالی بافی در منطقه اراک سابقه کمتری از آن مناطق داشته باشد. در تاریخ اشاره شده که هنگام عبور شاپور ذوالاکتاف از فراهان در ساروق یک قالی به او هدیه داده شده است که مشخصاً نشان دهنده وجود قالیبافی در آن دوران در منطقه است.[۲] آنچه که مسلم است قالی بافی در گذشته در سرابند و فراهان رواج داشته است ، زیرا بوته مال میر سرابند و قالیهای دولاخور (مشک آباد) و ساروق از جمله قالی های معروف بوده اند.[۳] قبل از آغاز دوران طلایی بافت قالی در اراک، بیشتر بافته های منطقه به مصرف محلی می رسید.[۴]

دوران قاجار[ویرایش]

قالی بافت سلطان آباد(اراک)به سفارش شرکت زیگلر
قالی سلطان آباد بافته شده در قرن ۱۹ میلادی

روند تجاری شدن و صادر شدن قالی اراک از دوران قاجار و در فاصله بین حکومت فتحعلی شاه تا ناصرالدین شاه آغاز شد.[۵] در این دوره تقاضای ناگهانی اروپا برای قالی ایرانی را می‌توان نقطه عطفی برای صنعت قالی بافی به شمار آورد[۶] همزمان با آن اوج شکوفایی قالی بافی در اراک صورت گرفت و دلیل عمده آن را می‌توان به سعی و اهتمام تجار خارجی و تبریزی در پیشبرد این صنعت تعبیر کرد.[۷] تقاضای زیاد قالی ایران و رونق تجارت موفق آن باعث شد تا تعداد زیادی از شرکت‌های خارجی از کشورهای آمریکا، انگلیس ،سوئیس و یونان به سرمایه گذاری و تولید انبوه آن ترغیب گردند.[۶] زمانی که شرکت زیگلر سوئیس دفتر مرکزی خود را در تبریز و نمایندگی‌هایی در سایر شهرهای ایران داشت شرکت آلپیگر اقدام به تاسیس یک انبار بزرگ در سلطان آباد کرد. در سال ۱۲۷۳ خورشیدی ۱۲۰۰ فرشباف در شهر و ۱۵۰۰ فرشباف در روستاهای نزدیک فعال بودند. برخی دیگر از منابع تعداد فرشبافان در منطقه را ۵۰۰۰ تن برآورد می‌کنند. اراک به عنوان یکی از مهمترین مراکز صدور فرش به اروپا تا سال ۱۳۱۹ باقی ماند.[۸]

بعد از قاجار[ویرایش]

در سال ۱۳۱۴ خورشیدی با ملی شدن صنعت فرش تولید این کالا تقریباً در اختیار تجار ایرانی و شرکت سهامی فرش ایران قرار گرفت.[۲] متاسفانه صنعت قالیبافی در اراک امروزه با رکود شدید مواجه شده است به گونه‌ای که تولید قالی تنها ۵٪ کل تولید ۱۵ سال گذشته را به خود اختصاص داده است که از دلایل آن می‌توان به عدم حضور قدرتمند بازارهای خارجی، بالا رفتن قیمت، سو استفاده خارجی‌ها از طرح و نقشه قالی اراک، تولید نشدن مواد اولیه، بالا بودن هزینه تولید و سخت گیری‌های گمرکی در هنگام صدور قالی اشاره کرد.[۹]

ویژگی‌های قالی[ویرایش]

قالی در اراک به گفته سیسیل ادوارز زمانی از اهمیت و اعتبار و فراوانی برخوردار بود و رقیب قالی کرمان بود.[۱۰] از جمله خصوصیات مهم قالی این است که بد بافی و گره تقلبی و جفتی در فرش‌های این ناحیه کمتر دیده می‌شود و از این رو کیفیت کار بالا می‌رود. [۷]

قالی اراک در زمره قالی‌های درشت بافت قرار می‌گیرد که رجشمار آن در بهترین حالت به ۴۰ و به ندرت ۵۰ می‌رسد. البته در این دسته قالی‌ها قالی‌های ریزبافت نیز وجود دارد که به سفارش مشتریان بافته می‌شود.[۱۱] در گذشته کار قالی بافی بر خلاف برخی از مناطق ایران که پسران خردسال نیز در بافت آن نقش داشتند کاری کاملا زنانه بوده است. هر زن یا دختر باید یک سال به عنوان شاگرد پای دارقالی می‌نشست تا فنون کار را یاد بگیرد.[۱۲]

قالی از نظر کیفیت از نوع قالی‌های متوسط و مرغوب[۱۳] و از نظر قیمت جزو قالی‌های ارزان ایران است.[۱۴] یکی از دلایل ارزان بودن قالی درشت بافت بودن و سنگینی آن است. قالی‌های درشت بافت اغلب سنگین بوده و از آنجایی که در آن گره فارسی استفاده شده است برای سفت کردن گره‌ها شانه را محکمتر می‌کوبند تا چله قالی محکم شود.[۱۵]

اقتصاد قالیبافی[ویرایش]

صنعت قالی بافی از آغاز بنیان گذاشتن شهر اراک توسط یوسف خان گرجی به عنوان عمده کالای صادراتی این شهر قرار گرفت. ناصرالدین شاه در سفر خود در سال ۱۲۸۷ از این شهر در خاطراتش می‌نویسد:تجّار آذربایجانی و عدّه‌ای در این شهر به تجارت قالی مشغول‌اند؛ هر ساله، قالی زیادی از اینجا به ممالک روس و عثمانی حمل می‌شود. شاهزاده ظل السلطان نیز که در میان سال‌های ۱۳۰۲ تا ۱۳۰۳ حاکم اراک بوده می‌گوید:شهر عراق به واسط‍ة قالی‌بافی که رواجی کافی دارد فوق‌العاده متموّل و آباد شده. به طور یقین سالی یک میلیون تومان که دویست هزار لیره باشد از خارج به واسط‍ة کمپانی زیگلر و سایر فرنگی‌ها پول داخل این مملکت شده و در عوض قالی می‌خرند.[۱۶]

مواد و ابزار[ویرایش]

ابزار[ویرایش]

ابزار قالی بافی در منطقه شامل دار قالی، چاقو، قلاب یا چنگک، دفتین یا کرکیت، قیچی و شانه است. بیشتر داراها عمودی هستند و به طور عمده به سه دسته تقسیم می‌شوند:

۱. دارقالی با تار کوتاه که فاصله چوب بالایی و پایینی دار کمتر از حالت معمولی است و برای بافت قالیچه استفاده می‌شوند.

۲. دارقالی با تار ممتد که برای بافت قالی‌های با ابعاد متوسط و کناره‌های کوچک استفاده می‌شوند.

۳. دارقالی با تار بلند که متداول ترین نوع دار برای بافت قالی‌های بزرگ است. در این حالت امتداد تارها دور تیر افقی پیچیده نمی‌شوند بلکه به طور موقت بهم گره خورده و نگهداشته شده‌اند.[۱۷]

روش بافت[ویرایش]

گره فارسی در قالی

روش بافت قالی در اراک فارسی بافی است که گره‌ها (بر خلاف ترکی بافی که با قلاب انجام می‌شود) بیشتر به وسیله دست زده می‌شود. البته در برخی از مناطق استفاده از قلاب هم دیده شده است.[۱۱]

رنگ‌ها[ویرایش]

نبوغ ویژه در رنگرزی از نقاط قوت قالی اراک بوده است. استفاده از گیاهان طبیعی مانند استفاده از روناس، برگ مو، پوست انار، پوست گردو و اسپرک و قرمزدانه برای رنگ آمیزی خامه‌های فرش در گذشته‌ای نه چندان دور رایج بوده است.[۱۸] از جمله رنگ‌هایی که در قالی این منطقه استفاده می‌شود قرمز دوغی فراهان، آبی، زرد، شتری[۱۴] لاکی، سرمه‌ای، سبز، سبز کمرنگ، کرم، بژ، مسی، حنایی، قهوه‌ای، آبی گلناری، ماشی، طلایی و زیتونی است.[۱۹]

نقش‌ها و طرح‌ها[ویرایش]

بافندگان قالی اراک سالیان دراز از روی نقشه و طرح های خاص به قالی بافی مشغول هستند، اما نوعی یکنواختی در طرح قالی منطقه دیده می شود.[۱۳]

طرح‌های لچک و ترنج گلدار، هراتی، گل حنائی، مینا خانی و خرچنگی[۷]، انواع ماهی درهم (ماهی پیچ طرح هراتی، ماهی فراهان، ماهی خرده)، شاه عباسی، جوشقان، قاب قابی، افشان، جغرافیا، مستوفی[۱۹] از جمله طرح‌های استفاده شده در قالی اراک هستند.

نقشه قالی[ویرایش]

در گذشته تعداد طرح‌های نقشه‌ها به دلیل نبود وسایل ارتباط جمعی به چند طرح محدود ختم می‌شد. در نقشه‌های قالی اراک بیشتر از ۱۴ تا ۱۵ رنگ استفاده نمی‌شود، زیرا به واسطه طرح‌های قالی که همگی سنتی اند، رنگ‌ها به کار برده می‌شوند. رنگ‌های بکار رفته در نقشه قالی شامل سرمه‌ای، آبی سیر، آبی روشن یا آسمانی، سبز سنجدی، سبز سیر، سبز شویدی، موشی یا فیلی، شتری، گلنار، مسی، صورتی، عبایی، جفتی یا قهوه‌ای، سفید و کرم می‌شود.[۲۰]

حرفه‌های مرتبط با قالی[ویرایش]

به علت وجود قالی بافی در اراک حرفه‌های مرتبط با آن نظیر چله کشی، رفوگری، رنگرزی، طراحی و پرداخت قالی نیز در دو قرن اخیر از رونق نسبی برخوردار بوده‌اند.[۱۸]

بازارهای فروش[ویرایش]

هم اکنون قالی‌های بافت اراک به کشورهای ایتالیا، روسیه و کشورهای حوزه خلیج فارس صادر می‌شود. پیش از این بازارهای آلمان،انگلیس، آمریکا و لبنان از خریداران اصلی قالی اراک بودند.[۱۸]

پانویس[ویرایش]

  1. امیر حسین آریامپور و سید علی هاشمی نژاد. «تاریخ هنر فرش ایران از آغاز تا کنون». آزمون نیوز، آذر 1383. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «سابقه قالیبافی در اراک به چه زمان می‌رسد؟». باشگاه خبرنگاران، ۲ شهریور ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۱۳. 
  3. محتاط، محمدرضا. سیمای اراک (جامعه شناسی شهری). چاپ اوّل. تهران: آگه، ۱۳۶۸. 
  4. به آذین، م.ا. قالی ایران. فرانکلین، 2536 شاهنشاهی. 
  5. «نفیس ترین قالی ساروق در اتاق خواب رضا شاه». باشگاه خبرنگاران جوان، 15 فروردین 1383. 
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ شایسته فر، مهناز و طیبه صباغپور. «انعکاس جلوه‌های بهشت در قالی‌های قاجار بر اساس منابع اسلامی». کتاب ماه هنر (تهران)، ش. 136 (1388): 41. 
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ سمیه رمضان ماهی. «قالی اراک». تبیان، ۱ شهریور ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۱۳. 
  8. «ARĀK». ایرانیکا. 
  9. «رکود در بازار فرش استان مرکزی». روزنامه مردمسالاری، 30 تیر 1388. 
  10. «سوغات اراک». باشگاه خبرنگاران، 15 اسفند 1391. بازبینی‌شده در 4 نوامبر2013. 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ «مشخصات عمومی و مواد اولیه فرش اراک». ویستا. بازبینی‌شده در ۴ نوامبر ۲۰۱۳. 
  12. وکیلی تبریزی، رضا. تاریخ عراق (اراک). 
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ محمد جواد، نصیری. سیری در هنر قالیبافی ایران. مؤلف، 1374. 152. 
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ فضل الله حشمت رضوی. فرش ایران. دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1381. 
  15. «هنگام خرید فرش، یک کارشناس فرش باشید!». باشگاه خبرنگاران جوان، 23 شهریور 1391. 
  16. اسدالله عبدلی‌آشتیانی. «اسناد اراک (عراق ـ سلطان‌آباد)». مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. 
  17. افروغ، محمد. «زیبایی شناسی قالی منطقه اراک». فصلنامه ماه هنر (تهران)، ش. 866 (1391): 53. 
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ عصمت نجفی. «فرش استان مرکزی؛ تلفیق هنرمندانه طرح و رنگ در گره تار و پود». خبرگزاری ایرنا، 6 دی 1391. بازبینی‌شده در 4 نوامبر2013. 
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ «اراک». مرکز ملی فرش ایران. 
  20. «دستانی که تو را به مهمانی گل‌ها می‌برند/ گذر به فاخرترین نقش‌های ایرانی». خبرگزاری مهر، 26 فروردین 1392. 

منابع[ویرایش]

  • فرش ایران. فضل الله حشمتی رضوی. چاپ سوم. دفتر پژوهش‌های فرهنگی. تهران. ۱۳۸۰

پیوند به بیرون[ویرایش]

جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ قالی اراک موجود است.