قالی مشهد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
یک فرش آنتیک مشهد بافته استاد حسینی

قالی مشهد گونه‌ای قالی ایرانی و از صنایع دستی همین خطه‌است که امروز و در گذشته تولید می‌شده‌است.=== پیشینه قالی مشهد ===جالب است بدانید که قالی بافی در مشهد حدود پنج قرن قدمت دارد، به طوری که یکی قدیمی ترین فرش مشهد که موجود است، نوعی فرش نماز (سجاده) است که توسط شاه طهماسب به سلیمان باشکوه در سال ۱۵۵۶ هدیه شده‌است. این فرشها در سه درجه کیفیتی در کارگاه سلطان ابراهیم میرزا، فرزند سام میرزا، و برادرزاده شاه طهماسب، ساخته می‌شده‌است. یکی از انواع درجه یک آن تا دو سال پیش در لندن بود و به اعتقاد برخی در حال حاضر در اختیار کلکسیونر معروف، شیخ سعود آل ثانی قطری، است. تعدادی از نمونه‌های درجه دوم و سوم هنوز در موزه Topkapi موجود می‌باشند.
در قرن ۱۹ و ۲۰ محبوبیت قالی مشهد به حدی رسید که از آن علاوه بر استفاده در داخل کشور، برای صادرات نیز بهره می‌جستند؛
الیاف پشمی به کار رفته در این فرشها به شدت صیقل داده می‌شدند تا رنگ را بهتر به خود جذب کنند، اما این عمل از دیگر سو باعث کاهش عمر فرشها نیز می‌گشت، و این عاملی بود که تصویر بدی قالی مشهد در اذهان شکل بگیرد تا جایی که صادرات این فرش به اروپا به طور چشمگیری کاهش یافت؛ متأسفانه قالی‌های به جای مانده از آن دوران نیز همگی در معرض فرسایش قرار دارند...[۱]تعیین تاریخ شروع قالیبافی در مشهد همچون تعیین تاریخ برای شروع قالیبافی در محل استان خراسان تا حدودی با مشکل مواجه است. مطابق نوشته‌ها و مدارک موجود قدیمی ترین قالی موجود منسوب به این شهر متعلق به دوره شاه عباس صفوی است.مطابق روایات و نوشته‌های موجود این قالی به دستور شاه عباس در شهر مشهد جهت آستان حضرت رضا بافته شده است. در مورد این قالی سیسیل ادواردز نیز توضیحاتی داده و در کتاب خود قالی ایران را مورد رویت آن مطالبی به رشته تحریر درآورده است. وی عنوان می‌کند در مورد سابقه بافت این قالی با جست و جو در اسناد و مدارک موجود در آستانه تنهالیستی پیدا نمود که متعلق به سال ۱۳۰۲ هجری قمری بوده و در آن مطلب بالا اشاره گردیده است و استناد به این حرف خزانه دار می‌کند که لیست مذکور متکی به روایات و احادیث است. در مورد چگونگی اوضاع قالیبافی از زمان صفویان تا اوایل قرن ۱۴ هجری مدارک خاصی در دست نیست اما شاید در منبع تا حدودی در مورد تاریخ شروع قالیبافی جدید مشهد مطالبی را به به دست دهد و ما را از ابهام خارج سازد، هر چند این منبع نیز از کفایت لازم برخوردار نیست. یکی از منابع نوشته‌های شینلر، سیاح آلمانی است که در سال ۱۲۹۳ هجری قمری شهر مشهد را چنین توصیف کرده است.قیمت آذوقه در مشهد مانند دارالخلافه است. قیمت فرش، مس، حتی از دارالخلافه نیز بیشتر است در مشهد پارچه ابریشمی و قالی خوب می‌بافند این تاریخ تقریباً مطابق با سال ۱۲۵۱ هجری شمسی است.[۲]=== ویژگی‌های ظاهری قالی مشهد ===# طرح و رنگ: گل‌های شاه عباسی به همراه ساقه‌های نسبتاً باریک و ظریف از ویژگی‌های خاص طرح‌های قدیم مشهد است که از لحاظ ساختار بسیار شبیه به سبک خاص طرح‌های اصیل هراتی است که نمونه‌های از آن منسوب به هرات هنوز هم در دورهٔ ما باقی مانده است. امروز نیز کاربرد این شیوه به خصوص در طرح‌های افشان و لچک و ترنج با حاشیه‌های کتیبه‌ای در تولیدات شرکت فرش آستان قدس رضوی دیده می‌شودو انواع طرح‌های گل فرنگ نیز چند سالی است که در مشهد رواج یافته است. طرح‌های لچک و ترنج سعدی نیز از طرح‌های خاص جنوب خراسان است.رنگ‌های قرمز سیر (قرمز دانه) عنابی، کرم، انواع سبز، آبی و سرمه‌ای، قهوهای از عمده رنگ‌های مورد استفاده در قالی مشهد است.# موارد اولیه مورد مصرفپشم به عنوان پرز قالی و نخ پنبه به عنوان تار و پود تنها مواد مصرفی هستند. در برخی از نمونه‌های قدیمی و مشهور قالی مشهد استفاده از ابریشم نیز دیده می‌شود.ابعاد قالی عموماً ۶ متری و ۱۲ متری، ۱۵ متری و حتی در ابعاد بزرگتر متغیر است اما ابعاد کوچکتر بسیار نادر است و در برخی از قالیهای مشهد همچون قالی‌های عمواوغلی ابعاد بیش از صد متر مربع نیز دیده می‌شود=== ویژگی‌های فنی بافت ===# رجشمار: اغلب قالی‌های مشهد دارای رجشمار بین ۳۰ تا ۳۵ و در موارد نادر تا ۴۰ رج است در برخی از نمونه‌های قدیمی همچون قالی‌های معروف عمواوغلی و صابر تار جشمار۱۳۰نیز می‌توان دید.نوع گره: دو نوع گره فارسی و ترکی استفاده می‌شود اما گره فارسی متداول تر و قدیمی تر است.# شیرازه بافی: عمل شیرازه بافی تا ۵۰ سال قبل همزمان با بافت انجام می‌شد اما از آن پس تا امروز پس از اتمام قالی به آن شیرازه می‌بافند. گلیم بافی آن به سبک فارسی است. نوع دار قالی همگی از نوع عمودی و ثابت است.# نوع چله‌کشی: به روش معروف ترکی و بر روی دار قالی انجام می‌شود. (باید متذکر شد که این شیوه معاصر است و شیوه قدیمی چله کشی همان شیوه فارسی بوده است.# نحوه پود کشی: همه از نوع دو پود است و عمدتاً در گروه قالی‌های لول بافت است و از سفتی و استقامت زیادی برخوردار است.=== مهمترین مراکز قالی بافی در مشهد ===طرقبه، شاندیز، زشک، نوغند، جاغرق را می‌توان نام برداستادان معروف: محمد عمواوقلی، علیخان عمواوقلی، محمد ابراهیم مخملباف، عباسغلی صابر، حاج غلامرضا اخوان ساج و از طراحان معروف علیپور، میرزا حسن طرحچی، عبدالحمید صنعتکار[۳]== پانویس ==

  1. «Mashad Rugs: Guide to Mashhad Carpet»(انگلیسی)‎. 
  2. ژوله، تورج. پژوهشی در فرش ایران. یساولی، ۱۳۸۱. 
  3. ژوله، تورج. پژوهشی در فرش ایران. یساولی، ۱۳۸۱. 

== منابع ==* فرش ایران. فضل الله حشمتی رضوی. چاپ سوم. دفتر پژوهش‌های فرهنگی. تهران. ۱۳۸۰