ظل‌السلطان

ظل‏السلطان

سلطان مسعود میرزا (۱۲۲۹-۱۲۹۷) ملقب به ظل السلطان شاهزاده قاجار و بزرگترین پسر ناصرالدین شاه بود. ظل‌السلطان مدت زیادی حاکم اصفهان بود. او خود را مالک بر حق تاج و تخت می‌دانست و پس از مرگ ناصر الدین شاه با اینکه مسن‌تر از مظفرالدین شاه بود به این دلیل که از مادری غیرقاجار زاده شده بود، از تاج و تخت محروم شد. تاریخ مسعودی به قلم اوست.

زندگی

در ۲۰ صفر ۱۲۶۶ (۱۲۲۹ هجری خورشیدی) در تبریز زاده شد. پدر او ناصرالدین شاه و مادرش عفّت‏السلطنه از زنان صیغه شاه و دختر رضاقلی بیگ غلام پیشخدمت بهمن میرزا برادر اعیانی محمدشاه، بود. چون از مادری غیر قاجار زاده شد به ولیعهدی نرسید.

در جوانی حکمران مازندران بود و از سال ۱۲۸۸ حاکم اصفهان شد. در طول سالهای بعد، حکومت ایالت‌های فارس، کردستان، لرستان و یزد نیز به او داده شد.

او همواره مایل به داشتن نیروی نظامی شخصی بود. بنابر این در اصفهان فوج‌های نظامی با لباس و اسلحه ارتش اتریش تشکیل داد و برای تعلیم دادن آنها از آلمان معلم‌های نظامی استخدام کرد. ناصرالدین شاه که از خود سری‌های ظل السلطان در اصفهان بیم داشت، او را شبانه از تمام حکومت‌های خود عزل کرد و تنها شهر اصفهان را برایش باقی گذاشت.

وی در مدت حکومت در اصفهان برخی از عمارتهای باقی مانده از دوره صفوی را کاملاً نابود کرد، عمارت‌هایی مانند عمارت آیینه خانه در کنار زاینده رود)، و برخی دیگر را به مرز نابودی کشاند. او آینه کاری‌های روی ستون‌های عالی قاپو و چهل‌ستون را از میان برد. وی همچنین دستور داد روی نقاشی‌های نفیس داخل چهل ستون را با گچ بپوشانند و نقاشان قاجاری بر روی آنها نقاشی‌های کم‌ارزش خود را بنگارند.

پس از به قدرت رسیدن محمد علی شاه، وی به امید حمایت مشروطه‌خواهان از وی و برکناری محمد علی شاه گاهی کمک‌های کمی به مشروطه خواهان می‌کرد. در روز به توپ بستن مجلس توسط لیاخوف، خانهٔ وی (عمارت مسعودیه) در کنار میدان بهارستان یکی از محلهایی بود که مشروطه‌خواهان در آن سنگر گرفته بودند و به سوی قزاقان تیر اندازی می‌کردند.

وی در ۱۲ تیر ۱۲۹۷ در باغ نو اصفهان در گذشت و در مشهد به خاک سپرده شد.

تاریخ مسعودی به قلم اوست.

ظل السلطان، علاوه بر فارسی و عربی، زبان فرانسه را نیز می‌دانست. او کتابخانه بزرگی داشت و در آن کتاب‌های نفیس خطی جمع می‌کرد. فرزندان او نام خانوادگی مسعود را برای خود برگزیدند.

منابع

• معیری، دوستعلی. رجال عصر ناصری. تهران: نشر تاریخ ایران، ۱۳۶۱. 
• کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران. تهران: نگاه، ۱۳۸۷. ISBN 964-351-138-3. 
• سیوری، راجر مروین. ایران عصر صفوی. تهران: مرکز، ۱۳۸۷. ISBN 978-964-305-127-3. 
• سلطانی، شهلا. آقا جان شازده. تهران: فرزان روز، ۱۳۸۵. ISBN 964-321-255-6.