ساموئل خاچیکیان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ساموئل خاچیکیان
Սամուէլ Խաչիկեան.jpg
ساموئل خاچیکیان (سال ۱۹۶۴)
زاده ۲۹ مهر ۱۳۰۲[۱]
۲۲ اکتبر ۱۹۲۳[۲]
تبریز
درگذشته ۳۰ مهر ۱۳۸۰[۳] (۷۸ سال)
۲۲ اکتبر ۲۰۰۱[۲]
تهران
علت مرگ بیماری آلزایمر
ملیت ایرانی ارمنی‌تبار
تحصیلات لیسانس علوم اجتماعی، تاریخ و باستان‌شناسی
زمینه فعالیت کارگردان، تدوینگر، نویسنده، تهیه‌کننده و آهنگ‌ساز فیلم
سال‌های فعالیت ۱۳۳۲ تا ۱۳۷۲
همسر رُزالین
فرزندان ادوین خاچیکیان
والدین آرسِن[۲]
صفحه در وب‌گاه IMDb
صفحه در وب‌گاه سوره
جشنواره برلین
نامزد دریافت خرس طلایی از جشنواره فیلم برلین برای فیلم شب نشینی در جهنم (۱۹۵۸)[۴]
جایزه‌های دیگر
«بهترین کارگردان» در نخستین جشنوارهٔ فیلم‌های ایرانی «گلریزان»
برنده جایزهٔ اول نخستین جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم تاشکند


ساموئل خاچیکیان (به ارمنی: Սամուէլ Խաչիկեան) (زاده ۲۹ مهر ۱۳۰۲ در تبریز - درگذشته ۳۰ مهر ۱۳۸۰ در تهران) کارگردان، تدوینگر، نویسنده، تهیه‌کننده و آهنگ‌ساز فیلم مشهور ارمنیایرانی بود.

وی یکی از تاثیرگذارترین کارگردان‌ها در سینمای ایران بود، تا آنجا که به وی لقب «هیچکاک ایران» را داده بودند.[۵] همچنین از وی به عنوان «استاد دلهره و وحشت» سینمای ایران نام برده شده است.[۶]

ساموئل خاچیکیان، که دوستان و همکارانش او را با نام «سام ول» می‌شناختند، در یکی از دوران‌های آغازین سینمای ایران با خلاقیت خود به یاری این هنر و صنعت شتافت. وی ابتدا مهارت فنی خود را با به نتیجه رساندن شب‌نشینی در جهنم (۱۳۳۶) نشان داد و سپس با طوفان در شهر ما (۱۳۳۷) سبک ویژه خود را در سینمای ایران بنا کرد.[۷]

خاچیکیان که از نیمه‌های فیلم بازگشت تدوین فیلم‌هایش را خود به عهده گرفته بود، در نورپردازی و کار فیلم‌بردارانش دخالت می‌کرد، و موسیقی فیلم‌هایش را به انتخاب خود مشخص می‌کرد. به تعبیر خودش، او همهٔ این‌ها را براساس الهام و حس درونی انجام می‌داد. «نورپردازی جنایی» اصطلاحی بود که خود او برای فیلم‌هایی مثل چهار راه حوادث (۱۳۳۳)، طوفان در شهر ما(۱۳۳۷)، فریاد نیمه شب (۱۳۴۰)، یک قدم تا مرگ(۱۳۴۰)، دلهره (۱۳۴۱)، ضربت (۱۳۴۳) و سرسام (۱۳۴۴) به کار می‌برد.[۸]

خاچیکیان را می‌توان از پیشگامان نام‌آور سینمای ایران دانست و کمتر کارگردان ایرانی طی سه دهه (۵۰–۱۳۳۰) به طور فعال به ساختن فیلم اشتغال داشت.[۸] او از جمله نخستین کارگردانان ایرانی بود که عناصر تکنیکی را برای سینما به کار می‌برد و با دکوپاژ سر صحنه فیلمبرداری می‌رفت. به عنوان فیلم‌سازی نوآور تولید فیلم‌های جنایی را در ایران باب کرد و نخستین آنونس تاریخ سینمای ایران را برای فیلم دختری از شیراز (۱۳۳۳) ساخت و ده‌ها زمینه فنی دیگر را تجربه کرد. بسیاری از بازیگران نامدار سینمای ایران با بازی در آثار خاچیکیان به سینما آمدند و برخی از فیلم‌هایش هم چون ضربت (۱۳۴۳) و عقاب‌ها (۱۳۶۳) از آثار پرفروش زمان نمایش خود بودند.[۴]

شاخص‌ترین فیلمی که توسط خاچیکیان پس از انقلاب کارگردانی شد فیلم عقاب‌ها (۱۳۶۳) بود، که به عنوان یکی از برترین محصولات دفاع مقدس لقب گرفت. او در طول حدود ۵۰ سال فعالیت در سینمای ایران، ۴۶ فیلم بلند سینمای ساخت و بسیاری از فیلم‌های دیگران را تدوین کرد.[۹]

زندگی شخصی[ویرایش]

خاچیکیان در پشت صحنه فیلم دختری از شیراز – ۱۳۳۳

ساموئل خاچیکیان در روز دوشنبه ۲۹ مهر ۱۳۰۲ برابر با ۲۲ اکتبر ۱۹۲۳ میلادی در شهر تبریز از والدینی مهاجر ارمنی به دنیا آمد. پدرش آرسن، فارغ‌التحصیل زبان و ادبیات از دانشگاه خاربرت (ترکیه) بود و در نخستین جمهوری ارمنستان به نمایندگی مجلس رسید ولی با آغاز انقلاب اکتبر روسیه به ایران مهاجرت کرد و از سیاست کناره گرفت و در تبریز به تجارت فرش روی آورد. ساموئل، سومین فرزند خانواده‌اش بود و به دلیل وجود یک کتابخانه بزرگ در خانه پدری و علاقه به موسیقی در خانواده، به این زمینه‌ها گرایش پیدا کرد. در نه سالگی نخستین شعرش را سرود که این شعر با عنوان «زندان» (به ارمنی: բանտ) در روزنامه آلیک (به ارمنی: Ալիք օրաթերթ) چاپ شد. در سال ۱۳۱۷ خورشیدی، در سن چهارده سالگی در نمایش «سویل» در «تئاتر شیر و خورشید» باغ ملی تبریز بر صحنه رفت. تغییر و تحولات ایران در دههٔ بیست خورشیدی – از جمله حضور متفقین، به قدرت رسیدن فرقه دمکرات در تبریز و غائلهٔ پیشه‌وری – یک بار دیگر خانواده خاچیکیان را وادار به کوچ کرد و ساموئل در بیست سالگی به تهران آمد.[۱۰]

در سال ۱۳۳۶، پس از نقل مکان خانواده‌اش به تهران، همراه با تنی چند از فعالان تئاتری از جمله آرامائیس آقامالیان، آرمان هوسپیان، مادام یلنا و ژوزف واعظیان، «گروه تئاتری جوانان ارامنه» را در تهران تشکیل دادند. این گروه، سالنی در محوطهٔ کلیسای مریم مقدس در «خیابان قوام‌السلطنه شمالی» (میرزا کوچک خان فعلی) دایر کرد که با نمایشی از ساموئل با عنوان «سارا» افتتاح شد.[۱۰]

خاچیکیان دارای کارشناسی علوم اجتماعی، تاریخ و باستان‌شناسی بوده و مدت هشت ماه نیز به صورت مکاتبه‌ای با یکی از مدرسه‌های سینمایی در پاسادنا در ایالات متحده آمریکا ارتباط داشته است.[۱][۱۱] همسر او، رُزالین نام داشت و تنها پسرشان، ادوین خاچیکیان، بعدها دستیار تدوینگر شد. او دو برادر با نام‌های سیراک خاچیکیان (نوازنده برجسته ویولن) و سوریک (سورن) خاچیکیان (صداگذار سینما) (۱۳۷۴–۱۳۰۵) و یک خواهر داشت.[۱۲]

فعالیت هنری[ویرایش]

خاچیکیان در طول دوران فعالیت سینمایی‌اش چهره‌های بسیاری را به سینمای ایران معرفی کرد که بعدها هر کدام هنرمندان شاخصی در این عرصه شدند؛ از بازیگرانی همچون آرمان هوسپیان، عبدالله بوتیمار، ویدا قهرمانی، فرانک میرقهاری، ویگن، رضا بیک ایمانوردی تا بهروز وثوقی، پوری بنایی، ناصر ملک‌مطیعی و محمدعلی فردین و نیز بازیگرانی چون جلال پیشوائیان، جمشید هاشم‌پور و رضا رویگری که در سینمای خاچیکیان به عنوان هنرپیشه مطرح گردیدند.[۱۳]

دهه آغازین فعالیت سینمایی[ویرایش]

نخستین فیلم خاچیکیان با نام بازگشت در سال ۱۳۳۱ ساخته شد و در ۹ آبان ۱۳۳۲ به نمایش عمومی درآمد. این فیلم با دعوت ساناسار خاچاطوریان، تهیه‌کننده سینما، ساخته شد و آغازگر فعالیت سینمایی خاچیکیان به شمار می‌آمد. او پیشتر، در سال ۱۳۳۰، پس از دیدن آگهی پذیرش بازیگری «سینما دیانا»، به «استودیو دیانا» رفته و با خاچاطوریان و سرژ آزاریان، از کارگردانان نامدار آن هنگام، آشنا شده بود. چندی پس از این آشنایی بود که خاچیکیان قراردادی با آن استودیو برای فیلم بازگشت بست.[۴]

خاچیکیان در پشت صحنه فیلم خون و شرف – ۱۳۳۴

شش ماه پس از بازگشت، دومین فیلم خاچیکیان (محصول «دیانا فیلم») با نام دختری از شیراز در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۳ به نمایش درآمد. این فیلم اقتباسی بود از نمایشنامه «عایشه»، که پیشتر توسط خاچیکیان بر صحنه رفته بود. به دلیل مخالفت اداره سانسور با نام عایشه، خاچیکیان عنوان دختری از شیراز را برای فیلم خود برگزید. این فیلم علاوه بر استقبال تماشاگران، مورد توجه اهل نقد نیز قرار گرفت.[۱۰] او پیش از فعالیت در سینما، در سال ۱۳۲۴ داستانی به نام «برده‌های خاکستری» در روزنامه آلیک به چاپ رسانده بود که دستمایه او برای فیلم دختری از شیراز شد.[۱۴] او ساخت فیلم را مشروط به بازی فرح پناهی (عافیت پور)، که به تازگی از وین بازگشته بود و صدای گرمی داشت، کرد.[۸] این فیلم نزدیک به سه ماه بر پرده بود و پرفروش‌ترین فیلم سال شد.[۱۰]

دختری از شیراز نخستین فیلم ایرانی است که برای آن آنونس ساخت شد. خاچیکیان این آنونس را از راش‌های فیلم ساخت.[۱۵] همچنین نخستین فیلمی است که مونتاژ و دیگر زحمت‌های فنی در آن به خوبی انجام گرفت. با نمایش فیلم دختری از شیراز در سال ۱۳۳۳ سینمای ایران باب تازه‌ای از فیلم‌سازی را مقابل خود نظاره گشت. طغرل افشار در شماره ۳ پیک سینما به تاریخ ۱۸ خرداد ماه ۱۳۳۳، «ظهور کارگردان واقعی سینمای ایران» را تبریک گفت.[۱۶]

خاچیکیان سومین فیلم خود در استودیو دیانا را در سال ۱۳۳۳ جلو دوربین برد. او فیلم چهار راه حوادث را بر اساس نمایش‌نامه «سارا» نوشته خودش کارگردانی کرد. نمایش سارا پیشتر در سال ۱۳۲۹ در «تئاتر فردوسی» بر صحنه رفته بود. این فیلم از ۲۹ اسفند ۱۳۳۳ به مدت ۶۶ شب در پنج سینمای هما، دیانا رویال، ونوس و مایاک نمایش داده شد. علیرغم ضعف‌های فنی، چهارراه حوادث در نخستین فستیوال سینمایی ایران با نام «گلریزان» تحسین بسیاری برانگیخت و جوایز بهترین کارگردانی و بهترین بازیگر مرد (برای آرمان هوسپیان) را به خود اختصاص داد. نام قبلی این فیلم، «نوروز خونین» بود.[۱۷][۱۸] چهار راه حوادث همچنین نخستین فیلم پلیسی سینمای ایران به شمار می‌رود.[۱۹]

آخرین فیلم خاچیکیان در استودیو دیانا، خون و شرف (۱۳۳۳) بود که یک فیلم جنگی پرخرج به شمار می‌آمد. این فیلم دربارهٔ نبرد نیروهای ژاندارمری با غارتگران یک روستای دورافتاده در خراسان بود. فیلم‌برداری در فریدون‌کنار، مازندران، انجام گرفت. خون و شرف قرار بود یک «حماسه ملی–میهنی» باشد و تهیه‌کنندگان آن (ساناسار خاچاطوریان و شاهرخ رفیع) امید زیادی به آن بسته بودند؛ به ویژه که گفته می‌شد در شب افتتاحیه آن، محمدرضا شاه پهلوی نیز حضور خواهد داشت و احتمال دارد به فرمان او، عوارض شهرداری برای این فیلم لغو بشود. با این حال هیچ‌کدام از این انتظارات برآورده نشد. خود خاچیکیان هم از خون و شرف خاطرهٔ خوش و دل خوشی نداشت و به گفته‌اش «اوج دوران حزب‌بازی و مشت تکان دادن‌ها بود و فیلم، بایکوت شد و فروش نکرد.» در فاصله تعطیل شدن دیانا فیلم و تأسیس آژیر فیلم (۱۳۳۶)، خاچیکیان به دعوت مهدی میثاقیه برای سروسامان بخشیدن به فیلم شب‌نشینی در جهنم به استودیو بدیع رفت.[۱۸]

شب‌نشینی در جهنم

شب‌نشینی در جهنم شاخص‌ترین فیلمی بود که در سال ۱۳۳۶ به روی پرده رفت. ساختن این فیلم در «استودیو بدیع» ده ماه طول کشید، و دو نفر آن را کارگردانی کردند. کارگردان نخست موشق سروری بود که بر اثر اختلاف با میثاقیه، تهیه کنندهٔ فیلم، کار را از نیمه رها کرد. خاچیکیان که به عنوان کارگردان دوم گزیده شده بود، بیشترین قسمت فیلم را ساخت. البته موفقیت و شهرت شب‌نشینی در جهنم مرهون موشق سروری بود چرا که دکورهای عظیم فیلم را او ساخته بود و سبب فروش خوب فیلم شد. در فیلم همچنین از رقص راک اند رول استفاده شده بود. در این فیلم وثوق و ارحام صدر نفش آفرینی کردند.[۲۰]

شب‌نشینی در جهنم در ۱ آذر ۱۳۳۶ به نمایش درآمد. طبق قرار قبلی، در تیتراژ فیلم نامی از خاچیکیان نبود اما در مراسم افتتاحیه فیلم (سانس اول سینمای ایران)، او نیز به همراه با سروری بر صحنه رفت و به عنوان کارگردان جایزه گرفت.[۲۱]

در تیرماه سال ۱۳۳۷، فیلم در بخش رسمی جشنواره فیلم برلین به نمایش درآمد این نخستین فیلم از سینمای ایران بود که در جشنواره‌ای بین‌المللی حضور پیدا می‌کرد[۲۲]

در بهار سال ۱۳۳۶، پس از نیمه تعطیل شدن استودیوی دیانافیلم، خاچیکیان با همکاری ژوزف واعظیان و دکتر شاهرخ رفیع، استودیوی مستقلی به نام «آژیر فیلم» تأسیس کردند.[۲۳]

نخستین فیلمی که پس از راه‌اندازی آژیرفیلم توسط خاچیکیان ساخته شد، طوفان در شهر ما (۱۳۳۶) بود. این فیلم توسط واهاک فیلمبرداری شد. خاچیکیان باز هم فیلم‌نامهٔ آن را براساس یکی از داستان‌های خود تنظیم کرد. حضور بازیگران معروف – همچون حسین دانشور، آرمان هوسپیان، روفیا و ویدا قهرمانی – ترانه‌های ویگن و الهه، فضاسازی، نورپردازی، و به ویژه صداگذاری حرفه‌ای باعث شد که در فروردین سال ۱۳۳۷، استقبال بسیار زیادی از فیلم شود.[۱۸]

ساموئل خاچیکیان در پشت صحنه تپه عشق – ۱۳۳۸

پس از طوفان در شهر ما، خاچیکیان دو فیلم دیگر در با نام‌های قاصد بهشت (۱۳۳۸) و تپه عشق (۱۳۳۸) در آژیرفیلم ساخت، که به لحاظ شکل و محتوا ربطی به «سینمای خاچیکیان» نداشتند. خود او هم چندان علاقه‌ای به این دو فیلم و ابایی از بازگویی عقیده‌اش نداشت.[۲۴]

«این دو فیلم را صرفاً به خاطر مشکلات مالی استودیو تهیه کردیم و کارهایی بود که به من تحمیل شد.»[۲۵]

قاصد بهشت فیلمی کمدی بود که پنج بار توقیف شد. یک بار به علت صحنه‌های برهنگی در کنار دریا، یک بار به علت دیالوگ‌های زشت، یک بار پوشیدن لباس پیشاهنگی توسط منصور سپهرنیا و بار دیگر به خاطر نقش یک قاضی ساده‌لوح که قضات آن را توهین به خود تلقی کردند. دلیل پنجم را کسی جز توقیف کنندگان ندانست با این همه این فیلم در چهار هفته به نمایش درآمد. فیلم‌نامهٔ قاصد بهشت را حسین مدنی نگاشت و بازیگران آن نصرت‌الله وحدت، ایرن، بهمنیار و سپهرنیا بودند.[۲۶]

با توقیف قاصد بهشت، آژیرفیلم ورشکست شد. شاهرخ رفیع کنار رفت و یک تهیه‌کنندهٔ دیگر، شهریار شهریاری، جای او را گرفت. تلاش خاچیکیان برای نجات آژیرفیلم تا آنجا پیش رفت که باعث ساخت فیلمی کم‌محتوا در مدت زمان بسیار کوتاه توسط وی شد. به گفته او،

«... من مجدداً برای دلسوزی و نجات دادن آژیرفیلم، در یک شب تا صبح سناریویی نوشتم به اسم تپهٔ عشق ... و آن را در مدتی کمتر از دو هفته ساختم و همان‌طور که در خاطرات خودم نوشته‌ام، از آن به عنوان دومین اشتباه زندگی‌ام یاد کرده‌ام... نباید این فیلم را می‌ساختم.[۲۷]

تپه عشق هم به اعتبار نام خاچیکیان و بازیگرانش، ویگن و فرانک میرقهاری، خرجش را درآورد اما دوستداران «سینمای خاچیکیان» را به کلی دلسرد و نومید ساخت.

سینمای جنایی[ویرایش]

فریاد نیمه شب - ۱۳۴۰

در سال ۱۳۴۰، خاچیکیان با دو فیلم هیجان‌انگیز فریاد نیمه شب (۱۳۴۰) و یک قدم تا مرگ (۱۳۴۰) پیشگام جریان جنایی‌سازی در سینمای ایران شد. خاچیکیان به گفته خود شدیداً به سینمای دلهره‌آور جهان علاقه داشت و در عمل نیز با فیلم‌های جنایی–پلیسی به اوج کار خود رسید. از آن پس، خاچیکیان را «هیچکاک ایران» لقب دادند. دلبستگی عمیق خاچیکیان به آفرینش ترس و هیجان در دو فیلمی که در این سال کارگردانی کرد به خوبی نمایان است.[۲۸]

سینما حافظ در سال ۱۳۴۰ با حضور جمعی از نویسندگان، منقدان هنری، خبرنگاران جراید سرشناسان افتتاح شد. برنامهٔ افتتاحیه، نمایش فیلم یک قدم تا مرگ به کارگردانی خاچیکیان بود. در مراسم گشایش، محسن هشترودی، ریاضی‌دانان نامی ایرانی، از خاچیکیان تجلیل کرد. در همان سال یک قدم تا مرگ در نظرسنجی مطبوعاتی بهترین فیلم سینمایی سال انتخاب شد.[۲۹]

دلهره - ۱۳۴۱

دلهره (۱۳۴۱) دنبالهٔ راهی بود که خاچیکیان با فریاد نیمه شب و یک قدم تا مرگ گشود. این فیلم هیاهوی بسیاری برانگیخت و منتقدان ادعا کردند که دلهره از روی فیلم شیاطین ساخته آنری-ژرژ کلوزو کپی شده است. اما خاچیکیان ضمن رد این اتهام، دیدن فیلم کلوزو را نیز تکذیب کرد. دلهره را ژوزف واعظیان در استودیو آژیرفیلم تهیه کرد و فیلمبردار آن قدرت‌الله احسانی بود. در این فیلم آرمان، ایرن، بوتیمار، رضا بیک ایمانوردی، و هاله بازی می‌کردند.[۳۰]

فیلم ضربت (۱۳۴۳)، به کارگردانی خاچیکیان در جشنوارهٔ فیلم‌های سینمایی ایران در سال ۱۳۴۴ نمایش داده شد و پس از فیلم عروس فرنگی ساخته نصرت اله وحدت مقام دوم را کسب کرد و برندهٔ شیر نقره‌ای شد.[۲۹]

ساموئل خاچیکیان، بهروز وثوقی در پشت صحنه فیلم خداحافظ تهران - ۱۳۴۵

با خداحافظ تهران (۱۳۴۵)، خاچیکیان در انتخاب موضوع و شکل پرداختن فیلم‌های بعدی اش دچار سرگردانی شد. با قبضه شدن بازار فیلم توسط موج گنج قارون (۱۳۴۴) و بعد از آن با قیصر (۱۳۴۸) سینمای خاچیکیان از رونق افتاد و دورهٔ فیلم جنایی به سر رسید.[۳۱]

یکی از حاشیه‌های این فیلم، مرگ مادر خاچیکیان در هنگام تهیه این فیلم بود.

«مادرم در اثر سوتفاهمی که هنگام مونتاژ خداحافظ تهران رخ داد، سکته کرد. من چندین روز برای اینکه فیلم را زودتر آماده کنم بدون خبر، چندین روز در مکانی به مونتاژ آن مشغول بودم و اصلاً گذر زمان را حس نمی‌کردم. مادرم نگران شده بود و به او به نادرست خبر داده بودند که ساموئل دچار حادثه شده است. مادرم طاقت نیاورد و دچار سکته قلبی گردید. من از مرگ مادرم به هم ریختم، زندگی ام دچار تلاطم شد. من دیگر هیچ کاری نمی‌توانستم بکنم».[۳۲]

دهه ۴۰ و ۵۰[ویرایش]

ساموئل خاچیکیان در پشت صحنه فیلم ببر مازندران - ۱۳۴۷

ساموئل در سال ۱۳۴۷ فیلم ببر مازندران را با شرکت امامعلی حبیبی، قهرمان ایرانی کشتی جهان، ساخت. این فیلم در تاشکند، ایروان و سایر شهرهای شوروی به نمایش درآمد و آن گروه از قهرمانان کشتی جهان که فیلم را دیدند برای ساموئل هدایایی فرستادند.[۲۹]

در سال ۱۳۴۷ جشنواره‌ای ویژه فیلم‌های خاچیکیان توسط سیامک پورزند برگزار شد که بسیار مورد توجه منتقدین و صاحب‌نظران قرار گرفت. در این جشنواره ۹ فیلم از خاچیکیان به نمایش درآمد.[۳۳]

دهه ۶۰ و ۷۰[ویرایش]

در دهه ۵۰ خورشیدی، خاچیکیان با کارگردانی فیلم‌های دیوار شیشه‌ای (۱۳۵۰؛ فیلم کمدی)، بوسه بر لب‌های خونین (۱۳۵۲) و کوسه جنوب (۱۳۵۶) هر دو در ژانر حادثه‌ای، مرگ در باران (۱۳۵۳) و اضطراب (۱۳۵۴) هر دو در ژانر پلیسی، و انفجار (۱۳۵۷ نمایش داده نشد) به فعالیت سینمایی خویش ادامه داد.[۳۴][۸] او فیلم دیوار شیشه‌ای را با سرمایه شخصی خویش ساخت که البته فروش بالایی هم نداشت. این فیلم پس از آن ساخته شد که خاچکیان خود، سازمان سینمایی مشعل را تأسیس نمود.[۳۵][۳۶]

پس از پیروزی انقلاب وی چند سالی را بیکار بود و با فیلم عقاب‌ها، بازگشت بسیار موفقی به سینمای نوپای انقلابی ایران داشت.[۳۷] خاچیکیان پس از انقلاب و در دههٔ هفتاد خورشیدی نیز با مشارکت پسرش ادوین خاچیکیان دفتر تولید «یاران فیلم» را ایجاد کرد.[۱]

فیلم عقاب‌ها ساخته خاچیکیان، نخستین و جدی‌ترین فیلم در حوزه دفاع مقدس بود و در سال ۱۳۶۴ فروش خوبی در تهران داشت و در حالیکه جمعیت ایران نزدیک به ۴۵ میلیون تن بود، ۱۸ درصد به دیدن فیلم رفتند و فیلم به فروشی معادل ۷۳۸٬۶۲۰٬۰۰۰ تومان رسید. هرچند فروش این فیلم به عنوان فیلمی در ژانر دفاع مقدس خوب بود، اما منتقدان معتقدند که استقبال از عقاب‌ها به خاطر ریتم سریع و اکشن فیلم بوده است نه درونمایه‌هایی که بعدها در سینمای دفاع مقدس ادامه یافت.[۳۸]

عقاب‌ها

خاچیکیان پس از موفقیت همه‌جانبه عقاب‌ها به سراغ ساخت فیلمی پلیسی به نام یوزپلنگ (۱۳۶۴) رفت و تمامی تلاش خود را برای ساخت فیلمی پلیسی با هویتی ایرانی به خرج داد، اما به علت ضعف‌های آشکار فیلم‌نامه به نتیجه مناسبی ختم نشد. از همین‌جا نیز روند نزولی فیلم‌سازی وی آغاز شد و به فیلم‌های ضعیفی همچون چاووش (۱۳۶۹)، مردی در آینه (۱۳۷۱) و بلوف (۱۳۷۲) منتهی شد.[۳۹]

چاووش نمونه‌ای از سینمای موسوم به عرفانی است که به علت فیلم‌نامه ضعیف هیچگاه به مفهوم مورد نظر نزدیک نشد. محل فیلمبرداری این فیلم در روستای کدیر در شهرستان نوشهر بود.[۳۹][۴۰]

مردی در آینه که در سال‌های اولیه دهه ۷۰ ساخته شد، بازگشت دوباره فیلم‌ساز به سینمای مورد علاقه‌اش بود که در آن، زوایای خاص دوربین و موسیقی نقشی کلیدی داشته است. اما نکته مهمی که وی از آن غافل شد گذشت زمان، پیشرفت سینما و به تبع آن تماشاگران در چند دهه پیش از آن بود که به شلیک خنده آنها در سالن‌های سینما منجر شد. معماهای خاچیکیان در این فیلم از مدت‌ها پیشتر حل شده و دیگر جذابیتی برای مخاطبان نداشت. همچنین بازی‌های مهشید افشارزاده و رضا رویگری در نقش‌های اصلی فیلم «اغراق‌آمیز» یاد شده‌اند. این اتفاق نیز به شکلی خفیف‌تر در رابطه با بلوف (۱۳۷۲) رخ داد؛ اگرچه خسرو شکیبایی در نقش اصلی آن بازی می‌کرد. بلوف واپسین فیلمی بود که توسط خاچیکیان کارگردانی شد.[۳۹]

خاچیکیان در سال‌های ۷۸–۱۳۷۷ در صدد برآمد در آخرین فعالعیت هنری خویش، فیلم شک را بر اساس فیلم‌نامه‌ای از داوود موثقی کارگردانی کند که به دلیل بیماری موفق به پایان بردن آن فیلم نشد و ادامه کار را به موثقی و پسر خود، ادوین سپرد. این فیلم در سال ۱۳۸۰ به نمایش عمومی درآمد.[۸]

بیشترین همکاری[ویرایش]

آرمان هوسپیان با نام هنری آرمان بیشترین همکاری را با ساموئل داشته است

همکاری و دوستی ساموئل و آرمان به سوابق تئاتری این دو نفر باز می‌گشت آرمان هنرپیشه صحنه‌های تئاترهایی بود که ساموئل کارگردانی می‌کرد این دو نفر در تئاتر ارامنه دارای شهرت و محبوبیت بودند.[۴۱]

آرمان هوسپیان با نام هنری آرمان در ۱۲ فیلم که توسط خاچیکیان کارگرانی به بعنوان بازیگر نقش آفرینی کرد که عبارتنداز:

دیوار شیشه‌ای (۱۳۵۰)، قصه شب یلدا (۱۳۴۹)، من هم گریه کردم (۱۳۴۷)، عصیان (۱۳۴۵)، ضربت (۱۳۴۳)، دلهره (۱۳۴۱)، فریاد نیمه شب (۱۳۴۰)، طوفان در شهر ما (۱۳۳۷)، خون و شرف (۱۳۳۴)، چهار راه حوادث (۱۳۳۳)، دختری از شیراز (۱۳۳۳)، بازگشت (۱۳۳۲)

درگذشت[ویرایش]

ساموئل خاچیکیان سال‌های آخر عمر خود از بیماری آلزایمر رنج می‌برد و به مدت دو ماه در بیمارستان بستری بود.[۴۲]

او ساعت ۲ بعد از ظهر روز دوشنبه ۳۰ مهر سال ۱۳۸۰ برابر با ۲۲ اکتبر ۲۰۰۱ میلادی در سن ۷۸ سالگی در تهران درگذشت. پیکر وی بعد از ظهر روز پنجشنبه ۳ آبان از کلیسای سرکیس مقدس تشیع و در آرامستان بوراستان در جادهٔ خراسان تهران به خاک سپرده شد. در مراسم خاکسپاری خاچیکیان سفیر ارمنستان و جمع زیادی از هنرمندان سینمای ایران حضور داشتند.[۳۷][۲۹][۴۳]

آثار هنری[ویرایش]

نمایش‌ها[ویرایش]

یک قدم تا مرگ

خاچیکیان در مجموع نه نمایشنامه نوشت که علاوه بر شهرهای مختلف ایران در لس آنجلس، سانفرانسیسکو و یونان اجرا شدند. نمایش‌هایی که توسط خاچیکیان کارگردانی شده‌اند عبارتند از:[۱][۳]

  • سویل
  • سارا
  • پردهای خاکستری یا عایشه
  • مونگاتا
  • دختر یهود
  • دادستان
  • دادگاه
  • محاکمه دنیا
  • اوشلینی نوشلینی

فیلم‌شناسی[ویرایش]

ردیف نام فیلم سال
ساخت
کارگردان تدوینگر نویسنده تهیه‌کننده طراح
صحنه
جلوه‌های
ویژه
موسیقی
متن
یادداشت
۱ شک (ناتمام) ۱۳۸۰ YesY - YesY YesY YesY - - -
۲ بلوف ۱۳۷۲ YesY YesY - - YesY - - -
۳ پنجاه روز التهاب ۱۳۷۲ - YesY - - - - - -
۴ مردی در آینه ۱۳۷۰ YesY YesY YesY YesY - - - -
۵ چاووش ۱۳۶۹ YesY YesY - - YesY - - -
۶ شب بیست و نهم ۱۳۶۸ - YesY - - - - - -
۷ شکار ۱۳۶۶ - YesY - - - - - -
۸ یوزپلنگ ۱۳۶۴ YesY YesY - - - - - -
۹ عقاب‌ها ۱۳۶۳ YesY YesY - - - - - -
۱۰ بالاش۱ ۱۳۶۲ - YesY - - - - - -
۱۱ پیکرتراش از عوج تا اوج۲ ۱۳۶۰ - YesY - - - - - -
۱۲ عفریت۲ ۱۳۶۱ - YesY - - - - - -
۱۳ انفجار۲ ۱۳۵۸ YesY YesY YesY - YesY - - -
۱۴ کوسه جنوب ۱۳۵۶ YesY YesY - - - YesY - -
۱۵ اضطراب ۱۳۵۴ YesY YesY - YesY - - - -
۱۶ مرگ در باران ۱۳۵۳ YesY YesY - YesY - - - -
۱۷ جعفر جنی و محبوبه‌اش ۱۳۵۲ - - - YesY - - - -
۱۸ معشوقه ۱۳۵۲ - - - YesY - - - -
۱۹ بوسه بر لب‌های خونین ۱۳۵۲ YesY YesY YesY YesY - - - -
۲۰ دیوار شیشه‌ای ۱۳۵۰ YesY YesY YesY YesY - - انتخاب -
۲۱ قصه شب یلدا ۱۳۴۹ YesY YesY YesY YesY - - - -
۲۲ نعره طوفان ۱۳۴۷ YesY YesY - - - - - -
۲۳ جهنم سفید ۱۳۴۷ YesY YesY YesY - - - - -
۲۴ هنگامه ۱۳۴۷ YesY YesY YesY - - - - -
۲۵ من هم گریه کردم ۱۳۴۷ YesY YesY YesY - - - - -
۲۶ ببر مازندران ۱۳۴۷ YesY YesY YesY - YesY - - -
۲۷ خداحافظ تهران ۱۳۴۵ YesY YesY YesY - - - - -
۲۸ بی‌عشق هرگز ۱۳۴۵ YesY YesY YesY - - - - -
۲۹ عصیان ۱۳۴۵ YesY YesY YesY - - - - -
۳۰ سرسام ۱۳۴۴ YesY YesY YesY - - - - -
۳۱ ضربت۳ ۱۳۴۳ YesY YesY YesY - - - انتخاب یکی از دو پرفروش‌ترین فیلم‌های سال
۳۲ دلهره۴ ۱۳۴۱ YesY YesY YesY - - - تنظیم پرفروش‌ترین فیلم سال
۳۳ یک قدم تا مرگ ۱۳۴۰ YesY YesY YesY - - - - -
۳۴ فریاد نیمه شب ۱۳۴۰ YesY YesY YesY - - - - پرفروش‌ترین فیلم سال
۳۵ تپه عشق ۱۳۳۸ YesY - YesY - - - - -
۳۶ قاصد بهشت ۱۳۳۷ YesY - - - - - - -
۳۷ طوفان در شهر ما ۱۳۳۷ YesY YesY YesY - - - - پرفروش‌ترین فیلم سال
۳۸ شب‌نشینی در جهنم۵ ۱۳۳۶ YesY YesY YesY - YesY YesY - پرفروش‌ترین فیلم سال
۳۹ خون و شرف ۱۳۳۴ YesY YesY YesY - - - -
۴۰ چهار راه حوادث ۱۳۳۳ YesY YesY YesY - - - - -
۴۱ دختری از شیراز ۱۳۳۳ YesY - YesY - - - - پرفروش‌ترین فیلم سال
۴۲ بازگشت ۱۳۳۲ YesY - YesY - - - - شروع فعالیت سینمایی
یادداشت

۱ دستیار کارگردان، ۲ نمایش داده نشد، ۳ «آقای قرن بیستم» ساخته سیامک یاسمی دیگر فیلم پرفروش سال بود، ۴ افکت، ۵: تروکاژ

افتخارات و جوایز[ویرایش]

ساموئل خاچیکیان در پشت صحنه فیلم قصه شب یلدا - ۱۳۴۹

ساموئل خاچیکیان در طول زندگی هنری خود افتخارات و جوایز چندی به دست آورد که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • بهترین کارگردان در «نخستین جشنواره فیلم‌های ایران» با عنوان «گلریزان» به خاطر فیلم چهار راه حوادث (۱۳۳۳). مراسم در ۲۸ اسفندماه سال ۱۳۳۳ برگزار شد.[۴۴]
  • حضور در هشتمین دوره جشنواره فیلم برلین در سال ۱۹۵۸ با فیلم شب‌نشینی در جهنم و نامزد شدن برای دریافت خرس طلایی.[۴]
  • برنده جایزهٔ نخست نخستین جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم تاشکند (شوروی سابق) در سال ۱۳۴۸ بخاطر کارگردانی فیلم ببر مازندران.[۴۵]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ سید مرتضی سید محمدی. فرهنگ کارگردان‌های سینمای ایران ۱۳۷۷–۱۳۰۹. چاپ اول. تهران: نشرو سیمرو، ۱۳۷۸. ۷۹–۲۷۷. شابک ‎۹۶۴–۵۶۸۵-۳۵–۴. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ Jamsheed Akrami (October 1, 2010). "KHACHIKIAN, Samuel - Encyclopædia Iranica". 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «اسناد - ساموئل خاچیکیان - سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران». بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ گروه تحقیق و پژوهش موزه سینما. «گاه‌شمار حضور ارامنه در سینمای ایران». در ارامنه و سینمای ایران. چاپ اول. طهران: موزه سینمای ایران. باغ فردوس، تابستان ۱۳۸۳. ۲۵-۲۳. شابک ‎۹۶۴–۶۷۲۸-۴۴–۸. 
  5. «ساموئل خاچیکیان». هور، ۰۸ شهریور ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  6. ژانت د. لازاریان. «سینما». در دانشنامه ایرانیان ارمنی. ویرایش اول. چاپ اول. تهران: انتشارات هیرمند، ۱۳۸۲. ۱۲–۴۱۱. شابک ‎۳-۵۰-۶۹۷۴-۹۶۴. 
  7. «حضور ارزشمند ارامنه در سینمای ایران: ده چهره». بی‌بی‌سی فارسی، ۱۵ ژوئیه ۲۰۰۴. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ عباس بهارلو. صد چهره سینمای ایران. چاپ دوم. تهران: نشر قطره، ۱۳۸۲. ۲۰۸ صفحه. شابک ‎۹۶۴–۳۴۱–۱۲۸–۱. 
  9. «اولین مصاحبه با ساموئل خاچیکیان: به فیلم‌های فولکوریک علاقه دارم». سینما (ویژهٔ صد سالگی سینمای ایران) (تهران) سال نهم، ش. ۴۴۴-۴۴۲ (شهریور ۱۳۷۹): ۳۱. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۱)». جوانان، ش. ۱۰۶۷، ۶۴. 
  11. Abbas Milani (2008). "Eminent Persians". Syracuse, N.Y. pp. 1002–1006. 
  12. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۱)». جوانان، ش. ۱۰۶۷، ۶۴. 
  13. «ساموئل خاچیکیان طوفان در سینمای ما». سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۱۴. 
  14. مهرابی، مسعود. تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷. فیلم، ۱۳۶۳. ۸۳. 
  15. ستاره سینما، ۱۹ خرداد ۱۳۳۳
  16. «ساموئل خاچیکیان طوفان در سینمای ما». سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۱۴. 
  17. مهرابی، مسعود. تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷. فیلم، ۱۳۶۳. ۷۱. 
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۲)». جوانان، ش. ۱۰۶۸، ۶۴. 
  19. خلیل محمدزاده. «فیلم و سینما». در اولین‌ها در ایران. چاپ اول. تهران: انتشارات ورق، ۱۳۷۶. ۶۷. شابک ‎۹۶۹-۹۰۷۳۷-۳-۶. 
  20. مهرابی، مسعود. تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷. فیلم، ۱۳۶۳. ۸۳. 
  21. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۳)». جوانان، ش. ۱۰۶۹، ۶۲. 
  22. صلح جو، تهماسب. «مروری بر نخستین تجربه‌های صنعت فیلم سازی، هنر سینما و رسانهٔ تلویزیون». فارابی دهم، ش. اول (تابستان ۱۳۷۹): ۱۶۱. 
  23. مهرابی، مسعود. تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷. فیلم، ۱۳۶۳. ۸۷. 
  24. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۲)». جوانان، ش. ۱۰۶۸، ۶۵. 
  25. . ماهنامهٔ گزارش فیلم، ۱۳۷۰. 
  26. مهرابی، مسعود. تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷. فیلم، ۱۳۶۳. ۸۷. 
  27. حیدری، غلام. ساموئل خاچیکیان: یک گفتگو. تهران: انتشارات نگاه، ۱۳۷۱. 
  28. مهرابی، مسعود. تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷. فیلم، ۱۳۶۳. ۹۷. 
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ ۲۹٫۲ ۲۹٫۳ حیدری، غلام، فریدون جیرانی و محسن آزرم. نقد سینما تابستان، ش. ۵۴ (اردیبهشت ۱۳۸۷): از ۱۴ تا ۱۵. 
  30. مهرابی، مسعود. تاریخ سینمای ایران از آغاز تا سال ۱۳۵۷. فیلم، ۱۳۶۳. ۱۰۱–۱۰۰. 
  31. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۲۹)». جوانان، ش. ۱۰۷۵، ۵۸. 
  32. «ساموئل خاچیکیان طوفان در سینمای ما». سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۱۵. 
  33. «ساموئل خاچیکیان طوفان در سینمای ما». سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۱۶. 
  34. «ردپای ارمنیان در روند سینمای ایران (۳۱)». جوانان، ش. ۱۰۷۸، ۵۸. 
  35. «ساموئل خاچیکیان طوفان در سینمای ما». سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۱۸. 
  36. «ساموئل خاچیکیان». هور، ۰۸ شهریور ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  37. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ «سالگرد درگذشت ساموئل خاچیکیان». سایت پیشین جام جم، ۲۹ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  38. «پرفروش‌ترین فیلم‌های سینمای دفاع مقدس». دنیای اقتصاد، ۱۳۹۳/۰۷/۰۳. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ ۳۹٫۲ «ساموئل خاچیکیان: پایه‌گذار سینمای وحشت در ایران». سینما خبر، ۲۹ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  40. «ساموئل خاچیکیان طوفان در سینمای ما». سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۲۰. 
  41. «ساموئل خاچیکیان طوفان در سینمای ما». سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۲۰–۱۳. 
  42. سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۲۱. 
  43. مقدم، سپیده. «دریغا و دردا که استاد رفت». سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۵-۴. 
  44. خلیل محمدزاده. «فیلم و سینما». در اولین‌ها در ایران. چاپ اول. تهران: انتشارات ورق، ۱۳۷۶. ۶۳–۶۲. شابک ‎۹۶۹-۹۰۷۳۷-۳-۶. 
  45. سید مرتضی سید محمدی. «فیلمسازان ایرانی که برنده جوایز خارجی بوده‌اند». در فرهنگ کارگردان‌های سینمای ایران ۱۳۷۷–۱۳۰۹. چاپ اول. تهران: نشرو سیمرو، ۱۳۷۸. ۱۰۲۲. شابک ‎۹۶۴–۵۶۸۵-۳۵–۴. 

منابع[ویرایش]

به فارسی
  • سید مرتضی سید محمدی. فرهنگ کارگردان‌های سینمای ایران ۱۳۷۷–۱۳۰۹. چاپ اول. تهران: نشرو سیمرو، ۱۳۷۸. ۱۰۶۸. شابک ‎۹۶۴–۵۶۸۵-۳۵–۴. 
  • عباس بهارلو. صد چهره سینمای ایران. چاپ دوم. تهران: نشر قطره، ۱۳۸۲. ۲۰۸صفحه. شابک ‎۹۶۴-۳۴۱-۱۲۸-۱. 
  • جمال امید. فرهنگ سینمای ایران. چاپ دوم. تهران: مؤسسه انتشارات نگاه، ۱۳۷۷. ۵۰۴صفحه. شابک ‎۹۶۴۹۶۴-۶۱۷۴-۸۹-۲. 
  • ژانت د. لازاریان. «سینما». در دانشنامه ایرانیان ارمنی. ویرایش اول. چاپ نوبت چاپ. تهران: انتشارات هیرمند، ۱۳۸۲. شابک ‎۳-۵۰-۶۹۷۴-۹۶۴. 
  • گروه تحقیق و پژوهش موزه سینما. «چهره‌های ارمنی در سینمای ایران». در ارامنه و سینمای ایران. چاپ اول. طهران: موزه سینمای ایران. باغ فردوس، تابستان ۱۳۸۳. ۱۰۰. شابک ‎۹۶۴-۶۷۲۸-۴۴-۸. 
  • امینی، احمد. صد فیلم تاریخ سینمای ایران. فیلم، ۱۳۷۰. 
  • خلیل محمدزاده. «فیلم و سینما». در اولین‌ها در ایران. چاپ اول. تهران: انتشارات ورق، ۱۳۷۶. شابک ‎۹۶۹-۹۰۷۳۷-۳-۶. 
  • «ساموئل خاچیکیان طوفان در سینمای ما». سینما جهان (تهران) سال اول، ش. ۳۲ (آبان ۱۳۸۰): ۲۰–۱۳. 
  • حیدری، غلام، فریدون جیرانی و محسن آزرم. «نگاهی به زندگی و فیلم‌های زنده یاد ساموئل خاچیکیان: مردی که برای سینما متولد شده بود». نقد سینما (سوره مهر)، ش. ۵۴ (اردیبهشت ۱۳۸۷): از ۱۴ تا ۱۵. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  • «اولین مصاحبه با ساموئل خاچیکیان: به فیلم‌های فولکوریک علاقه دارم». سینما (ویژهٔ صد سالگی سینمای ایران) (تهران) سال نهم، ش. ۴۴۴-۴۴۲ (شهریور ۱۳۷۹): ۳۱. 
  • «ساموئل خاچیکیان». هور. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  • «Iranian Movie DataBase ساموئل خاچیکیان». سوره سینما. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
  • حیدری، غلام. ساموئل خاچیکیان: یک گفتگو. تهران: انتشارات نگاه، ۱۳۷۱. 
  • «سالگرد درگذشت ساموئل خاچیکیان». سایت پیشین جام جم، ۲۹ مهر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴. 
English
  • Jamsheed Akrami. "KHACHIKIAN, Samuel". Encyclopædia Iranica. 
  • Abbas Milani (2008). "Eminent Persians". Syracuse, N.Y. pp. 1002–1006. 

پیوند به بیرون[ویرایش]