استعاره

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

استعاره نوعی آرایه ادبی برای به کار بردن لفظ یا عبارتی به جای عبارت دیگر بر اساس شباهت بین این دو است. استعاره که اهمیت بسیاری در شعر و ادب جهان دارد به طوری که شعر را کلامی مبتنی بر استعاره و اوصاف دانسته است، اولین بار به وسیله ارسطو به عنوان گونه‌ای از تشبیه تشریح شد.

تعریف استعاره[ویرایش]

بسیاری بر اساس گفته ارسطو استعاره را همان تشبیه می‌دانستند که ادات آن حذف شده باشد و این تعریف را ادیبان غربی هم مورد استفاده قرار داده‌اند و نویسندگان دوره اسلامی با تقسیم تشبیه به تشبیه تام و محذوف، استعاره را همان تشبیه محذوف دانسته‌اند که فقط مشبه‌به در آن ذکر می‌شود. بعضی دیگر از عالمان علوم بلاغت بر این اساس که دلالت استعاره عقلی است، آن را از انواع مجاز به حساب آورده‌اند.

قدیمی‌ترین تعریف استعاره به مفهوم رایج را جاحظ بیان کرده‌است، که در کتاب «البیان و التبیین» آورده‌است که:

استعاره نامیدن چیزی است به نامی جز نام اصلی‌اش، هنگامی که جای آن چیز را گرفته باشد..

تقسیم‌بندی‌های استعاره[ویرایش]

  • تقسیم‌بندی از لحاظ وجود لفط مستعار:
در صورتی که لفظ مستعار در کلام موجود باشد، استعاره را مصرحه می‌گویند و در صورت عدم وجود آن به آن استعاره بالکنایه گویند.
  • تقسیم‌بندی از لحاظ کیفیت لفظ مستعار
در صورتی که لفظ مستعار اسم باشد به آن استعاره اصلیه و اگر فعل یا مشتقات آن باشد به آن تبعیه گویند.
  • تقسیم‌بندی استعاره از لحاظ واحد کلمه
در صورتی که مستعار کلمه باشد به آن استعاره مفرده و در صورتی که جمله باشد به آن استعاره مرکبه یا تمثیلیه گویند. اکثر ضرب‌المثل‌ها استعاره مرکبه هستند.
  • تقسیم‌بندی از لحاظ دو سوی استعاره
این تقسیم‌بندی بر این اساس است که دو سوی استعاره هر کدام حسی یا عقلی باشند و بر چهار گونه است: محسوس به محسوس، معقول به معقول، معقول به محسوس و محسوس به معقول.

بررسی زیبایی‌شناسی استعاره[ویرایش]

اهمیت استعاره در شعر به گونه‌ای بوده است که ابن خلدون شعر را کلامی مبتنی بر استعاره و اوصاف می‌داند و در دورانی اندیشمندان اروپایی زبان را تنها خیال و استعاره می‌دانستند و سخنوران اروپایی استعاره را «ملکه تشبیهات مجازی» خوانده‌اند.

قدیمی‌ترین بررسی در رابطه با رمز زیبایی استعاره را ارسطو انجام داده‌است که دلیل این زیبایی را ابهام و پیچیدگی حاصله از آن دانسته است و بر اساس همین سخن، اندیشمندان اسلامی به تشرریح دلایل زیبایی استعاره در دوران خود پرداخته‌اند.

انواع استعاره از لحاظ علم بیان[ویرایش]

استعاره مصرّحه[ویرایش]

هرگاه در بیت مشبه به را بیابیم که در معنای حقیقی خود به‌کار نرفته و با معنای مفهومی خود در بیت رابطه‌ی تشبیهی داشته باشد ، آن لغت دارای استعاره مصرّحه است. برای نمونه :

بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایه‌بان دارد بهار عارضش خطّی به خون ارغوان دارد

حافظ معشوق خود را از این جهت که در پرستیدن و ستایش کردن بسیار مشابه بت یافته است ، بدون آوردن سایر ارکان تشبیه بت را به جای معشوق به کار برده است. به همین شکل واژه‌های «گل» و «سنبل» هم چنین حالتی دارند و حافظ گل را به جای چهره معشوق و سنبل را به جای موهای معشوق که روی صورتش افتاده به کار برده است و تکرار و اشاره به مشبه‌به و یا حتی یکی از ویژگی‌های آن را ضروری و واجب نمی‌شمرد.

استعاره مکنیه[ویرایش]

هرگاه شاعر مشبهی را در کنار یکی از ارکان و ویژگی‌های مشبه‌به بیاورد ، از صنعت استعاره مکنیه یا استعاره کنایه‌ای استفاده کرده است. برای نمونه :

هر کو نکاشت مهر و ز خوبی گلی نچید در رهگذر باد نگهبان لاله بود

حافظ در این بیت مهر را به مانند بذر دانسته که قابلیت کاشتن دارد. در واقع ویژگی بارز بذر و دانه که کاشته می‌شوند و بعد نتیجه می‌دهند را بدون ذکر مشبه‌به آورده و استعاره مکنیه را پدید آورده است.

اضافه استعاری (نوعی خاص از استعاره مکنیه)[ویرایش]

هرگاه شاعر در استعاره مکنیه ، مشبه و ویژگی مشبه‌به را به صورت ترکیب اضافی به کار برد ، اضافه استعاری را هویدا ساخته است :

تو را ز کنگره عرش می‌زنند صفیر ندانمت که در این دامگه چه افتاده است

حافظ ترکیب «مضاف+مضافٌ‌الیه» را در عبارت کنگره عرش به کار برده است ؛ یعنی عرش (طبقات بالای آسمان) را مانند کاخ و قصری پنداشته که دارای کنگره است و بدین شکل بدون آوردن مشبه‌به آرایه استعاره مکنیه را به شیوه اضافی شکل داده است. در ادبیات و اشعار فارسی باید در تعیین و تمییز دادن نوع ترکیبات اضافی دقت خاصی داشت. چراکه نوعی از تشبیه به نام تشبیه بلیغ یا اضافه تشبیهی نیـــز در این هیئت به کار گرفته می‌شود ولی در آنجا مضافٌ‌الیه دقیقاً به خود مضاف تشبیه می‌گردد و رابطه‌ای بی واسطه میان آن دو برقرار می‌گردد.

تشخیص (شخصیت بخشی یا جان بخشی به اشیـــا)[ویرایش]

هرگاه در استعاره مکنیه‌ای مشبه غیرانسان باشد و شاعر ویژگی و صفتی انسانی را به آن نسبت دهد ، این آرایه پدید آمده است. پس هر آرایه تشخیصی در بطن خود استعاره را داراست:

دیده عقل مست تو ، چرخه چرخ پست تو گوش طرب به دست تو ، بی‌تو به سر نمی‌شود

مولوی در این بیت عقل را به‌سان انسانی تصور کرده که دارای دیده و چشم است. به همین ترتیب طرب را.

منابع[ویرایش]

۱.شفیعی کدکنی، محمدرضا. صور خیال در شعر فارسی. تهران. انتشارات نیل ۱۳۵۰

۲.فنون بلاغت و صناعات ادبی ، علامه جلال الدین همایی ، نشر هما ، ویرایش اوّل ، چاپ سی‌ویکم ، شابک : ٩٧٨٩٦٤٦١٧١٠٦٠

۳.آرایه‌های ادبی (قالب‌های شعر ، بیان و بدیع) ، کتاب سال سوم آموزش متوسطه ، شاخه نظری (رشته ادبیات و علوم انسانی) ، مولف : دکتر روح‌الله هادی - لینک کتاب