ایهام

ایهام یا تورایه آوردن واژه‌ای است با حداقل دو معنی که یکی نزدیک به ذهن و دیگری دور از ذهن باشد. مقصود شاعر گاه معنی دور و گاه هر دو معنی است. در ایهام، واژه یا عبارت به گونه‌ای است که ذهن بر سر دوراهی قرار می‌گیرد و نمی‌تواند در یک لحظه یکی از دو معنی را انتخاب کند. گرچه دریافتن اینکه کدام معنی اصلی است و کدام فرعی، بسته به رابطهٔ کل کلمات مصرع یا بیت با کلمهٔ مورد ایهام است.

این انتخاب، کاری آسان نیست و این حالت روانی عموماً باعث التذاذ ادبی می‌شود. زمانی خواننده می‌تواند آرایه ایهام را دریابد که از معانی مختلف واژه‌ها و عبارات آگاه باشد.

ایهام از مهم‌ترین آرایه‌های به‌کار رفته در شعر حافظ است.

نمونه‌ها

خانه زندان است و تنهایی ضلال		هر که چون سعدی گلستان یش نیست
		سعدی

که در آن گلستان یک معنی عام و یک معنی خاص دارد؛ و مقصود سعدی کتاب گلستان است، در حالی که هر دو معنی با بیت تناسب دارند.

ز گریه مردم چشمم نشسته در خون است		ببین که در طلبت حال مردمان چون است
		حافظ

معنی نزدیک مردم و مردمان در این بیت مردمک و مردمکان چشمان گریان و خونبار عاشق در برابر معشوق است، ولی، در معنایی دورتر و عمیق‌تر، با ظرافت و هنرمندی کم‌نظیری، حال و احوال تمامی مردمان عاشقی‌کشیده و خون‌گریسته را بر خاطر و روان خواننده میپاشاند.

هر کلمه می‌تواند با کلمهٔ مترادف خود نیز ایهام داشته باشد:

در سخن پنهان شدم مانند بو در برگ گل		هر که دارد میل دیدن در سخن بیند مرا
		زیب‌النسا مخفی

که «پنهان» با «مخفی» (تخلص شاعر) که هر دو کلماتی مترادف هستند ایهام دارد.

معمولا وقتی دوکلمهٔ یکسان دارای دو معنی جداگانه باشند، به جای ایهام، دارای آرایهٔ جناس تام خواهند بود.

آن یکی شیر است اندر بادیه		و آن یکی شیر است اندر بادیه
آن دگر شیر است کآدم می‌خورد		وآن دگر شیر است کآدم می‌خورد

یک بار منظور از «شیر» جانوری در بیشه است و بار دیگر لبنیات. همچنین یک بار منظور از «بادیه» صحرا است و بار دیگر ظرفی مسی شبیه به قابلمه.

انواع ایهام

از انواع ایهام، ایهام تناسب است که در آن آوردن واژه‌ای است با حداقل دو معنی که یک معنی آن پذیرفتنی و معنی دیگر نیز با برخی از بخش‌های سخن هماهنگی و همگونی دارد.

ایهام تناسب نوعی مراعات نظیر است ولی از آن خیال‌انگیزتر و لطیف‌تر است و بسیاری آن را با ایهام اشتباه می‏کنند و این آرایش در شعر حافظ و خاقانی‏ بسیار است و حافظ را می‏توان استاد این فن دانست. ایهام تناسب آنست که الفاظ به آن‏ معنی که در شعر یا عبارت مقصود است با هم متناسب نباشد اما در معنایی دیگری با هم‏ تناسب داشته باشند مانند رابطه بین «هوا» و «باد» در این بیت:

از حافظ:

در چمن باد بهاری ز کنار گل و سرو

به هواداری آن عارض و قامت برخاست

که «هوا» در این بیت به معنی میل است نه به معنی هوایی که با باد تناسب دارد.

و یا پروانه و شمع در این شعر از حافظ:

در شب هجران مرا پروانهٔ وصلی فرست

ورنه از دردت جهانی را بسوزانم چو شمع

ایهام تناسب عموماً با درگیر ساختن ذهن خواننده بر سر انتخاب یک معنی، لذت ادبی ایجاد می‌کند. تفاوت ایهام ساده با ایهام تناسب آن است که در ایهام، گاه هر دو معنی پذیرفتنی است اما در ایهام تناسب، تنها یک معنی به کار می‌آید و معنی دوم با واژه یا واژه‌های دیگر یک مراعات نظیر می‌سازد. بیشترین ایهام تناسب در ادبیات فارسی در اشعار حافظ و سعدی است؛ مانند:

چنان سایه گسترد بر عالمی

که زالی نیندیشد از رستمی

در بیت بالا منظور سعدی از «زال» نه پدر رستم بلکه «پیرزن سفیدموی» است اما با «رستم» ایهام تناسب ساخته‌است.

منابع

• همایی، جلال‌الدّین. فنون بلاغت و صناعات ادبی. ج. اول، صنایع لفظی بدیع و اقسام شعر فارسی. تهران: انتشارات توس، ۱۳۶۴. 
• شمیسا، سیروس. «فصل سوم». در نگاهی تازه به بدیع. ج. اول، بخش دوم: بدیع معنوی، فصل سوم: ایهام. ۱۳۶۷.