واج‌آرایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

واج‌آرایی تکرار یک یا چند واج صامت یا مصوت در شعر یا در نثر است، که در کلمه‌های یک مصراع یا بیت به گونه‌ای که آفریننده موسیقی درونی باشد و بر تأثیر شعر بیفزاید. موسیقی برخاسته از واج‌آرایی صامت‌ها عموماً محسوس‌تر از موسیقی‌است که از واج‌آرایی مصوت‌ها ایجاد می‌شود. با این حال مصوت‌ها نیز تأثیر خاصی در واج‌آرایی داشته‌اند؛ قدما تکرار مصوت (-ِ) را تتابع اضافات می‌نامیده‌اند و چنین می‌پنداشتند که مانع روشنی و رسایی سخن سخن است در حالی که امروزه در ادبیات بر این باورند که این تکرار و همچنین تکرار مصوت «اُ» موسیقی بیت را بیشتر کرده و بر ثاثیر کلام می‌افزاید؛ مانند این بیت از سعدی:

خواب نوشین بامداد رحیل بازدارد پیاده را ز سَبیل

یا این بیت از حافظ:

شور شراب عشق تو آن نفَسم رَوَد ز سر کاین سرِ پُرهوس شود خاکِ درِ سرای تو

یکی از زیباترین نمونه‌های حس‌آمیزی را در این بیت حافظ می‌توان دید:

از صدای سخن عشق ندیدم خوش‌تر یادگاری که در این گنبد دوّار بماند

در این بیت علاوه بر تکرار واج «س» در مصرع اوّل و واج «د» در مصرع دوم ، نکته دیگری که به واج‌آرایی زیبایی دوچندانی بخشیده است ، بردن ذهن خواننده با تکرار واج «د» به حال و هوای اماکن گنبدی شکل و پیچیده شدن و بازتاب صدای ضرب و آلات موسیقایی چون دف است.

نغمۀ حروف[ویرایش]

وقتی واج‌آرایی بیانگر و یا یادآور صدای خاصی در طبیعت باشد، به آن نغمۀ حروف گفته می‌شود[۱] ؛ مانند این شعر از فردوسی:

بر او راست خم کرد و چپ کرد راست خروش از خَم چرخِ چاچی بخاست

در این شعرِ منوچهری واج «خ» و «ز» تکرار شده‌است. واج «خ» یادآور خرد شدن برگ پاییزیِ درختان در زیر پاست:

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است باد خنک از جانب خوارزم وزان است

در ادبیات پارسی نغمه حروف اولین بار توسط پور سینا مورد توجه و بررسی قرار گرفته است.

پانویس[ویرایش]

منابــع[ویرایش]

۱.فنون بلاغت و صناعات ادبی، علامه جلال‌الدین همایی، نشر هما، ویرایش اوّل، چاپ سی‌ویکم، شابك: ٩٧٨٩٦٤٦١٧١٠٦٠

۲.آرایه‌های ادبی (قالب‌های شعر ، بیان و بدیع) ، کتاب سال سوم آموزش متوسطه ، شاخه نظری (رشته ادبیات و علوم انسانی) ، مولف : دکتر روح‌الله هادی - لینک کتاب