اغراق

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

اغراق یا مبالغه از آرایه‌های ادبی است، ادعای وجود ویژگی را گویند در کسی یا در چیزی؛ به اندازه‌ای که به دست آوردن آن ویژگی در آن کس یا چیز به آن اندازه، ناممکن باشد. اغراق عموماً باعث خیال‌انگیز شدن شعر و نثر می‌شود. شاعر به یاری اغراق، معانی بزرگ را خرد و معانی خرد را بزرگ می‌نمایاند. زیبایی اغراق در این است که غیرممکن را به گونه‌ای ادا کند که ممکن به نظر رسد. اغراق، مناسب‌ترین آرایه ادبی برای حماسه است. بیشترین اغراق در شاهنامه سروده فردوسی و نیز آثار هومر و ویرژیل دیده می‌شود. در اصطلاح بدیع، اغراق یا مبالغه، بزرگ­نمایی یا خرد­نمایی اشیا و معانی در نوشته و شعرست یعنی بازنمود دگرگونه مفاهیم و موضوعات سخن، به­ صورتی که معانی خرد را بزرگ گرداند و معانی بزرگ را خرد بنماید تا تأثیر سخن را قوی­تر کند.[۱] شاید مهم­ترین عاملی که تأثیر جادویی به­سخن می­بخشد، بزرگ­نمایی است یعنی چیزی را بزرگ­تر از آنچه هست نشان­دادن برای قدرت تأثیر بخشیدن به­ کلام.[۲] آرایه­ی مبالغه در ادب فارسی اولین­بار در کتاب ترجمان­البلاغه بیان شده‌است.

مبالغه در لغت[ویرایش]

مبالغه در لغت به­معنای به ­نهایت­ رساندن، فراگرفتن و غلو کردن است در چیزی؛ و در اصطلاح آن است که سخندان بنا­بر تزیین کلام، در وصف چیزی غلو نماید؛ و آن­را به ­مرتبه­ی اعلی و درجه­ی قصوی برساند.[۳] همچنین گفته شده مبالغه آن است که کسی جهت وصفی ادعای مرتبه­ای از شدت یا ضعف نماید که آن مرتبه یا غریب و بعید باشد و یا محال و ممتنع تا گمان شود که آن وصف به ­نهایت رسیده‌است.[۴]

مفهوم هنری اغراق و مبالغه[ویرایش]

لاف و گزاف هنری، با خیال و پندار شاعرانه سر و کار دارد. در گزافه­گویی و بزرگ­نمایی، گاه گوینده چیزی را ادعا می­کند که هم از دیدگاه خرد روی­دادنی و شدنی است و هم در آزمون­های زندگی، نمونه­هایی دارد؛ مثلاً در این­ بیت سعدی: اندرون با تو چنان انس گرفته‌است مرا / که ملالم ز همه خلق جهان می­آید گوینده انس خودش با یار را تا مرز ملالی از همه جهانیان پیش برده‌است. این­گونه گزافه­آرایی همان است که «مبالغه» نام گرفته‌است.[۵] بنابراین اگر در ستایش یا نکوهش کسی یا چیزی زیاده­روی و افراط شود و موجب حیرت­انگیزی و شورآفرینی و اعجاب گردد، مبالغه شده‌است؛ مانند این بیت از حافظ: زمانه از ورق گل مثال روی تو بست / ولی ز شرم تو در غنچه کرد پنهانش[۶]

ریشه و خاستگاه مبالغه[ویرایش]

مبالغه توصیفی است که در آن افراط و تأکید باشد و سه خاستگاه برای آن متصور است:

  1. - خاستگاه بیانی: یعنی افراط و تأکید در توصیفی که حاصل تشبیه و استعاره باشد. همین­ که می­گوییم قد او سرو است، که در بیان بررسی می­شود. مبالغه از دیدگاه دیگری هم می­تواند از مباحث علم بیان محسوب شود. بیان علمی است که از ادای معنای واحد به­طرق مختلف بحث می­کند و مبالغه هم یکی از انحای ادای معنی است. به­جای این­که بگوییم: خسته شدم، می­توانیم بگوییم: کوه کندم.
  2. - خاستگاه حماسی: مبالغه جزوی از آثار حماسی است و به­ عبارت دیگر از مختصات آثار حماسی محسوب می­شود. در حماسه، قهرمان، فردی مافوق بشری است و از این­رو رفتار و کردار او غیر­طبیعی است. این ­نوع مبالغه علاوه­بر داستان­های حماسی، در قصیده که قالبی حماسی است فراوان دیده می­شود. در شعر غنایی و عرفانی نیز، آنجا که سخن از قهرمانان اساطیری است با همین ­نوع مبالغه مواجهیم.[۷] همی­بکشتی تا در عدو نماند شجاع / همی ­بدادی تا در ولی نماند فقیر (رودکی) در این ­بیت، نماندن مرد شجاع در سپاه دشمن و نماندن فقیر در ولایت، دارای بزرگ­نمایی است که عقلا و عادتاً ممکن است.[۸] ز سم ستوران در آن پهن دشت / زمین شد شش و آسمان گشت هشت (فردوسی) مقصود شاعر این است که از شدت سم­کوفتن اسبان و کثرت سواران، یک طبقه از هفت طبقه­ی زمین به­ صورت گرد به ­آسمان رفت و در نتیجه زمین شش طبقه شد و آسمان هشت طبقه.[۹]
  3. - خاستگاه بدیعی: مبالغه در موارد عادی و به ­صورت معمولی پسندیده نیست؛ و وقتی جنبه­ی بدیعی دارد که با صنعتی همراه باشد یا در آن نکته و دقیقه و لطیفه­یی باشد:

نه آنچنان به ­تو مشغولم ای بهشتی روی / که یاد خویشتنم در ضمیر می­آید

ز دیدنت نتوانم که دیده بر­دوزم / گر معاینه بینم که تیر می­آید (سعدی) لطف سخن در این است که تیر، تیر نگاه هم هست و از این­رو غلو تبدیل به­ حقیقت می­شود. سعدی گاهی در مقامی که انتظار استماع غلو شدیدی است مبالغه­ی ضعیفی در حد معمول می­آورد: چنانت دوست می­دارم که گر روزی فراق افتد (در اینجا منتظر شنیدن خبر بزرگی هستیم اما می­گوید:) تو صبر از من توانی کرد (که کاملاً عادی است) و من صبر نتوانم (که اغراق در این­ قسمت است: من طاقت صبر نخواهم داشت).[۱۰]

انواع مبالغه[ویرایش]

عموماً مبالغه و دگرنمایی در سخن را منحصر در سه گونه دانسته­اند:

۱. تبلیغ (به انگلیسی: Bombast): در لغت، تبلیغ، رسانیدن است؛ و در اصطلاح رسانیدن سخن است به ­حدّ­ کمال و به­ وجهی ادا کردن که عقلا و عادتاً ممکن باشد؛ مثال: چنان ضمیر تو روشن شد از تجلی غیب / که نقش­های ضمایر در او پدیدار است مبالغه یا تبلیغ، افراط در وصف است چنان­که از امکان عقلی و عادی خارج نباشد و قریب­الوقوع باشد مانند بیت زیر از فرخی که چون تعلیق به­ شرط کرده از این­گونه‌است: هرچه ماهی باشد اندر قعر دریا خون شود / گر سموم هیبتش بر قعر دریا بگذرد[۱۱]

۲. اغراق الصفه:(به انگلیسی: Hyperbole; Understatement) اغراق در لغت، بسیار سخت کشیدن کمان است؛ و در اصطلاح آن است که شاعر به­جهت حسن اهتمام در صفت چیزی، مبالغه­ای تمام نماید؛ و سخن را به ­طریقی ادا کند که امکان عقلی داشته باشد نه عادی؛ مثال از سعدی[۱۲]:

به­زیور­ها بیارایند وقتی خوبرویان را تو سیمین تن چنان خوبی که زیور­ها بیارایی

اغراق در اصطلاح وصف و مدح یا ذم چیزی بیشتر از حد معمول است. مانند این بیت:

آه سعدی اثر کند در سنگ نکند در تو سنگدل تأثیر

در تعریف آن گفته­اند اسناد مجازیست که به ­موجب آن شاعر معانی بزرگ را خرد و معانی خرد را بزرگ جلوه می­دهد. اغراق در نثر هم به کار می­رود. همانند جملات زیر در وصف دشت از کلیله و دمنه:[۱۳]

از رشک او رضوان انگشت غیرت گزیده و در نظاره­ی او آسمان چشم حیرت گشاده

اگر اغراق نابجا و به ­دور از تخیل شاعرانه باشد، موجب انحطاط شعر خواهد شد. در این­ مورد اشعار مدیحه­سرایان و شعرای متوسط سبک هندی نمونه­های بارزی هستند.[۱۴] اغراق، افراط در وصف است به­ قسمی که عقلا ممکن ولی عادتاً ممتنع باشد. مانند این بیت از فردوسی[۱۵]

چو بوسید پیکان سر­انگشت او گذر کرد از مهره­ی پشت او

۳. غلو: غلو در لغت از حد درگذشتن است و در اصطلاح درگذرانیدن کلام باشد از سرحد عقل و عادت؛ مثال از عنصری:

گر حلقه ربایند به­ نیزه، تو به ­نیز خال از رخ زنگی بربایی، شب یلدا

باید گفت همان­طور که کاشفی می­گوید این شیوه­ی کار انوری است و بهتر از آن نتوان گفت که او گفته‌است: عرض ثنا و شوق و جمال مبارکت چون در مزاج نامیه پیدا کند اثر آن در زبان سوسن خامش نهد کلام/ وین در طباق دیده­ی نرگس نهد بصر[۱۶] غلو، افراط در وصف است به­حدی که هم عقلا و هم عادتاً محال باشد. دلاور ز گفت پدر چون هژبر یکی نعره زد کآب خون شد در ابر فردوسی در زبان انگلیسی اصطلاح bombast در اصل به­معنی پنبه­ای است که در دوخت لباس به­کار می­برند. اما در نمایشنامه­ی دوران الیزابت این ­واژه به­معنی سخنان گزافه، مبالغه و غلو­گویی به­ کار رفته‌است.[۱۷] زند بانگ اگر هیبتش بر سحاب گهر­ها شود در صدف­ها حباب که بر حسب عقل و عادت هر دو ممتنع و محال است.[۱۸]

نوعی دیگر از مبالغه با نام تصلف در بعضی کتب بدیعی ذکر شده‌است. تصلف: تصلف در لغت لاف­زدن و تملق کردن باشد و در اصطلاح چنان بود که شاعر در مدح خویش مبالغه کند. سخن­ گفتن به ­که ختم است می­دانی و می­پرسی \فلک را بین که می­گوید به­ خاقانی به­ خاقانی اگر بر احمد مختار خوانند این چنین شعری \ز صدر او ندا آید که قد احسنت حسانی[۱۹] مبالغه­ی این­ چنین هر چند اسلوبی محمود نیست، اما شاعر را در آن رخصتی هست.[۲۰]

مبالغه­ی مقبوله و غیرمقبوله[ویرایش]

در بعضی کتب بدیعی به­ مبالغه­ی مقبوله و غیرمقبوله اشاره شده است؛ مبالغه­ی مقبوله همان است که بیان شد. مثال: بیم است که چو شرح غم هجر تو نویسم/کآتش به ­قلم درفتد از سوز درونم سعدی ولی مبالغه­ی غیرمقبول آن است که در بعضی اوصاف مدح و هجا چندان مبالغه کنند که به­ حد استحاله­ی عقلی رسد یا ترک اولی شرعی را مستلزم آید. مانند این ­بیت انوری: زهی به­ تقویت دین نهاده صد انگشت / مآثر ید بیضات دست موسی را انوری[۲۱]

تفاوت مبالغه و کذب[ویرایش]

در کذب سعی بر این است که قرینه­یی در میان نباشد اما در مبالغه و اغراق و غلو (که حاصل تشبیه و استعاره است) به­ قراین عقلی متوجه می­شویم که مطلب، حقیقت ندارد.[۲۲] این­ بزرگ­نمایی به ­هر میزان که باشد دروغ نیست، بلکه شگردی است برای تأثیر بخشیدن زبان خبر برخلاف زبان بلاغی که فقط جنبه­ی اطلاع­دهندگی دارد و فاقد قدرت تأثیر است. عده­ای از علمای بلاغت انواع مبالغه را به ­جهت ناممکن بودن آن، دروغ می­دانستند و ناپسند ولی اکثرشان دروغ می­دانستند و زیبا. علمای بلاغت در این­ مورد به­ تفاوت کلام عاطفی و خبر پی نبرده بودند؛ بنابراین به­ مبالغه در شعر، که کلام انشایی و عاطفی است از دید خبری نگریسته و به ­همین­ دلیل آن­را کذب می­پنداشتند.[۲۳]

تفاوت مبالغه با اغراق و غلو[ویرایش]

برای دریافتن تفاوت مبالغه (تبلیغ) با اغراق و غلو باید گفت در علم بدیع، زیاده ­روی در وصف، مراتب سه­گانه دارد؛ مرتبه ­ای اول مبالغه است، مرتبه ­ی دوم اغراق و مرتبه ­ی سوم غلو است. تفکیک این ­سه از هم امری دشوار است.[۲۴] در کتب سنتی، مبالغه آن است که عقلا و عادتاً ممکن باشد و به­ آن مبالغه یا تبلیغ می­گویند؛ و اگر عقلا ممکن اما عادتاً محال باشد به ­آن اغراق گویند اما اگر عقلا و عادتاً ممتنع باشد غلو نام دارد. پس غلو از اغراق و اغراق از مبالغه قوی ­تر است. البته امروزه در بیشتر کتب بدیعی آن­ها به جای هم به کار می­برند و مانند گذشته تأکید زیادی بر تفاوتشان نیست.

مبالغه در حماسه و مدح[ویرایش]

انواع مبالغه همچون اغراق و غلو یکی از مشخصات سبک حماسی است. بشد تیز رهام با خود و گبر / همی گرد رزم اندر آمد به­ ابر (فردوسی) اغراق در حماسه جزو ذات شعرست و تنها یک صنعت بدیعی نیست.[۲۵] اغراق آثار حماسی را شورانگیز و مؤثر کرده است. اما در مدح باعث انحطاط کلام می­شود و از لطف و زیبایی آن می ­کاهد.[۲۶] گر­چه شاعران مداح مثل عنصری، فرخی، و دیگران از این­ صنعت بسیار سود برده­ اند و بیش ترین استفاده را از این­ صنعت به ­­ویژه نوع دوم و سوم کرده­ اند، اما چون سخنان شان بیشتر در باب موضوع غیرهنری و برای پاداش بوده چندان دل را نمی ­رباید؛ اما بزرگانی چون فردوسی، نظامی، سعدی، حافظ و دیگران اگر­چه این ­سه قسم را به­­ کار گرفته ­اند، چون موضوع اثرشان بزرگ و انسانی است تأثیر سخنانشان را هزاران برابر می ­سازد.[۲۷] از بزرگ ­نمایی در هنر­های دیگری نیز استفاده می­شود؛ برای مثال در داستان ­سرایی پهلوان پهلوان ­تر و جوانمرد جوانمرد­تر از حد متعارف نشان داده می­شود تا داستان جاذبه پیدا کند و در خواننده مؤثر افتد. بزرگ ­نمایی در صور خیال نیز سبب برجستگی و قدرت تأثیر کلام می­شود؛ برای مثال خیام اگر از زبان خبر استفاده می­کرد و می­گفت عمر کوتاه است، کلامش عادی بود و بی ­تأثیر، اما با بهره ­گیری از اکسیر بزرگ­نمایی کوتاهی عمر را به ­زیبایی نشان می­دهد. ای دل همه اسباب جهان خواسته گیر/ باغ طربت ز سبزه آراسته گیر

وانگاه بر آن سبزه شبی چون شبنم / بنشسته و بامداد برخاسته گیر و با این ­تشبیه کوتاهی عمر را در ذهن خواننده به ­خوبی القا می­کند.[۲۸]

نمونه‌ها[ویرایش]

که گفتت برو دست رستم ببند نبسته مرا دست چرخ بلند[۲۹]

در این بیت رستم ادعا می‌کند که حتی فلک هم نمی‌تواند او را اسیر کند و خود را بیش از حد معمول جلوه می‌دهد که چنین ادعایی عقلا ممکن نیست.

بیابانی آمدش ناگاه پیش ز تابیدن مهر پهناش بیش[۳۰]

در این بیت شاعر بیایانی را شرح می‌دهد که از حیطهٔ تابیدن خورشید نیز بزرگتر است این در حالی است که جنین حالتی محال است و هر بیابانی هر چقدر هم که بزرگ باشد بازهم در روی زمین است و خورشید به آن می‌تابد.

مشنو ای دوست که غیر از تو مرا یاری هست یا شب و روز به جز فکر توام کاری هست[۳۱]

در این بیت شاعر می‌گوید که شب و روز به جز اندیشه تو چیز دیگری در ذهن ندارم که چنین امری محال است و از لحاظ عقلی مورد پذیرش نیست.

منابع و پانویس[ویرایش]

  1. محبتی، مهدی؛ بدیع نو، تهران، سخن، ۱۳۸۰، اول، ص ۱۱۴
  2. وحیدیان کامیار، تقی؛ بدیع، تهران، سمت، ۱۳۸۵، دوم، ص ۱۰۶.
  3. کاشفی سبزواری، حسین؛ بدایع­الافکار و صنایع­الاشعار، تهران، مرکز، ۱۳۶۹، اول، ص ۱۱۳.
  4. فندرسکی، ابوطالب؛ رساله­ی بیان بدیع، تهران، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۱، اول، ص ۱۰۴.
  5. راستگو، محمد؛ هنر سخن آرایی، تهران، سمت، ۱۳۸۲، ص ۳۰۳.
  6. پاکرو، فاطمه؛ و کمالی اصل، شیوا؛ زیبایی­شناسی شعر فارسی، تهران، روزگار، ۱۳۸۳، اول، ص ۶۵.
  7. شمیسا، سیروس؛ نگاهی تازه به­ بدیع، تهران، میترا، ۱۳۸۳، اول، ص ۹۵.
  8. همایی، جلال­الدین؛ فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، توس، ۱۳۶۱، دوم، ص ۲۶۲.
  9. پاکرو، فاطمه؛ و کمالی اصل، شیوا؛ پیشین، ص ۶۶
  10. شمیسا، سیروس؛ نگاهی تازه به­ بدیع، تهران، میترا، ۱۳۸۳، اول، ص ۹۶.
  11. شمس­العلما گرکانی، محمدحسین؛ ابدع­البدایع، تبریز، احرار تبریز، ۱۳۷۷، اول، ص ۳۰۷.
  12. کاشفی سبزواری، حسین؛ بدایع­الافکار و صنایع­الاشعار، تهران، مرکز، ۱۳۶۹، اول، ص ۱۱۳.
  13. فشارکی، محمد؛ نقد بدیع، تهران، سمت، ۱۳۷۹، اول، ص ۸۲.
  14. داد، سیما؛ فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، مروارید، ۱۳۷۱، اول، ص ۳۱.
  15. داد، سیما؛ فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، مروارید، ۱۳۷۱، اول، ص ۲۲۰.
  16. کاشفی سبزواری، حسین؛ بدایع­الافکار و صنایع­الاشعار، تهران، مرکز، ۱۳۶۹، اول، ص ۱۱۴.
  17. داد، سیما؛ فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، مروارید، ۱۳۷۱، اول، ص ۲۲۱.
  18. فندرسکی، ابوطالب؛ رساله­ی بیان بدیع، تهران، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۸۱، اول، ص ۱۰۷.
  19. اسفندیارپور، هوشمند؛ عروسان سخن، تهران، فردوس، ۱۳۸۳، اول، ص ۲۴۲.
  20. کاشفی سبزواری، حسین؛ بدایع­الافکار و صنایع­الاشعار، تهران، مرکز، ۱۳۶۹، اول، ص ۱۵۹.
  21. شمس­العلما گرکانی، محمدحسین؛ پیشین، ص ۲۸۲.
  22. داد، سیما؛ فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، مروارید، ۱۳۷۱، اول، ص ۲۲۰.
  23. وحیدیان کامیار، تقی؛ بدیع، تهران، سمت، ۱۳۸۵، دوم، ص ۱۰۶.
  24. داد، سیما؛ فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران، مروارید، ۱۳۷۱، اول، ص ۲۲۰.
  25. شمیسا، سیروس؛ انواع ادبی، تهران، میترا، ۱۳۸۳، اول، ص ۱۱۹.
  26. پاکرو، فاطمه؛ و کمالی اصل، شیوا؛ زیبایی ­شناسی شعر فارسی، تهران، روزگار، ۱۳۸۳، اول، ص ۶۵.
  27. محبتی، مهدی؛ بدیع نو، تهران، سخن، ۱۳۸۰، اول، ص ۱۱۶.
  28. وحیدیان کامیار، تقی؛ بدیع، تهران، سمت، ۱۳۸۵، دوم، ص ۱۰۷.
  29. فردوسی
  30. اسدی طوسی
  31. سعدی