لری بویراحمدی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
لری بویراحمدی

لری بیرحمیی 

تلفظ: leri beyrahmayi
گویشگاه‌ها:  ایران
استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، فارس، خوزستان، بوشهر
شمار گویشوران: حدود ۱ میلیون نفر
خانواده: هندواروپایی
زبان هند و ایرانی
زبان ایرانی
   زبان ایرانی غربی
    جنوب غربی
     لری
      لری جنوبی
       لری بویراحمدی
کد زبان
ISO 639-1: هیچ
ISO 639-2:
ISO 639-3: ldd

لری بویراحمدی یکی از گویش های جنوبی زبان لری است که مردم شهرستانهای بویراحمد،دنا،گچساران،باشت،چرام ودهدشت صحبت می‌کنند.این گویش همچنین با تغییرات بسیار اندکی در شهرستان ممسنی و برخی مناطق لردگان صحبت می‌شود. لری بویراحمدی و لری بختیاری شباهت های زیادی دارند ولی در برخی واژگان و تلفظ آنها تفاوتهایی مشهود است که براحتی می توان این دو گویش را از هم تشخیص داد.

لری بویراحمدی گویشی از لری جنوبی است که دارای کد زبانی Luz در مجامع زبان شناسی می باشد.[۱]

این گویش با اختلاف بسیار اندک در شهرستانهای گناوه،دیلم و دشتستان نیز صحبت می‌شود.
زبان لری در عین شباهت با کردی و فارسی، زبانی مستقل از دسته زبانهای ایرانی ست که متشکل از سه گویش عمده ی شمالی، بختیاری و جنوبی می باشد.[۲] گویش های جنوبی زبان لری بخصوص لری بویراحمدی دارای تفاوت عمده در افعال، ضمایر، حروف اضافه و حتی گرامر با کردی و فارسی است. برای مثال علامت جمع در لری به سه گونه ی " ئل، یل و گل " است که در فارسی و کردی وجود ندارد. حروف اضافه همچنین متفاوت است برای مثال; سی ← برای، نه ←را ، وه ← از-به و... که متفاوت از کردی و فارسی اند. همچنین بسیاری از واژگان لری که تنها در زبان لری وجود دارند که در کردی و فارسی نیست.

به سه روش می توان لری جنوبی را از لری بختیاری تشخیض داد:

  1. در گویش لری بختیاری حروف"ش" بصورت "س" تلفظ می شوند. مانند: بؤوخشش بؤوخسس; ولی در لری جنوبی، "ش" همان "ش" تلفظ می شود.
  2. تلفظ متفاوت و تفاوت در برخی واژگان. برای مثال در لری بختیاری به برادر "گو" گفته می شود، ولی در لری جنوبی "کاکا - کاک" معنی برادر می دهد.
  3. تفاوت در حرف اضافه "از". در لری بختیاری "زه" گفته می شود، ولی در لری جنوبی "وه" نامیده می شود.

لری جنوبی در پنج استان عمده تکلم می شود:

  1. کهگیلویه و بویراحمد: تمامی شهرستانها
  2. خوزستان: شهرستانهای جنوب شرقی استان; از جمله شهرستانهای: بهبهان، امیدیه، رامهرمز، باغملک، هندیجان، ماهشهر، رامشیر.
  3. فارس: شهرستانهای: ممسنی، رستم، سپیدان، کازرون.
  4. بوشهر: شهرستانهای: دیلم، گناوه، دشتستان
  5. چهارمحال و بختیاری: لردگان (در روستاها و شهر های جنوبی شهرستان)

در زیر تعدادی از واژه ها و اصطلاحات و افعالی که برای لری بویراحمدی اختصاصی تر هستند برای نمونه آورده می شود.

نمونه واژه‌ها[ویرایش]

گستردگی مناطق لُرنشین خاورمیانه
لری بویراحمدی فارسی تلفظ توضیحات
بو بابا bow
دی/دای دایه، مادر day/dey
کَکا برادر kaka
دَدَ/دَیَه خواهر daya/dada
بوا پدربزرگ bavaa
نَنَه مادربزرگ nana
تاتَه عمو tata
حالو خالو_دایی haloo
همریش باجناق homrish
بنکو/بمکو گروه-دسته bomkoo/bonkoo
کُر پسر kor (کُره که به معنی (بچه مذکر) است از همین ریشه است)
دُوَر دختر dooar
جمولو دوقلو jmoloo
اُرسی کفش orsi
کوش کفش kowsh
دین دنبال، پیرو din کلمه دین در عربی از همین واژه گرفته شده‌است
سی برای si
سی چه برای چه si che
ها آره ha
بهر سهم bahr
وَته، ازته اصلاً vatah
هرگه هرگاه harga
هردمبیل قاتی پاتی hardambil
گهکون سحر gahkoon
دس نماز وضو das nemaz
پساپس عقب عقب pasaapas
هیبا هم راستا hiba
گارَه (گاهواره) نوبت gara
گَه نوبت gah
ایسو ایسون،اینسان،حالا-اکنون iso
اوسو اوسون، آنسان، اونوقت ouso
مِن میان، توی men
تو اتاق too
پلشت کثیف pelasht
پشنگه ذرات مایعات که به اطراف پاشیده می‌شود peshenga
پشکو چس فیل peshkoo
جومه جامه-پیراهنن jooma
ارخلق لباس مردانه قدیمی arkhalegh
دلگ دلق-جامه ای جلیقه مانند و ضخیم که معمولا زنان می پوشیدند dalg
چارقَی چارقد، روسری charghay
پتی خالی-برهنه pati
گپو بزرگ gapoo
گت، گتو بزرگ gtoo, got
دوال کمربند dooal
کنارآب توالت kenaraab
گُنج زنبور Gonj
بنگشت گنجشک bengesht
گلو گربه geloo , gloo
بَندیر منتظر bandir
تیه دیه->دیده-> چشم tiya
نفت دماغ noft
فیر دماغ fir
کلیچ انگشت clich اصطلاح کلیک کردن در کامپیوتر در اصل از این واژه نشات گرفته
کچه چونه kacha
بت گلو bot
کپ دهان kap
کپدره دهان دره kapdara
چیل لب و دهان chil
گرداله کلیه Gordalah
گرده کلیه Gorda
کم شکم kom
کنجر نیشگون konjor
رَز درخت انگور raz
پِرز ذره perz
پرزالو صفت چیزی که به راحتی مانند علف خشک ریز ریز می شود perzaloo
برد سنگ bard
صبا فردا sabaa
دوش دیشب doosh
پرندوش پریشب parandoosh
دیگ دیروز dig
پریگ پریروز parig
پسین عصر-غروب pasin
دیسه مدت-دوره زمانی disa
وَدَر به در -بیرون vadar
سیزه ودر سیزده به در siza vadar
حولکی با عجله houlaki
وَدَسی ازدستی، عمداً vadasi
وَراسی! به راستی-جدی! واقعا! varaasi
هیمَه هیزم hima
هوار صاف (هموار) hovar
هونه خونه-خانه hoona
بالاخونه پشت بام baalaa hoona
سیک کنج، زاویه sik
رهگه محل عبور rahgah
برم برکه-گودال بزرگ آب barm
سمَه سمبه-سوراخ sema
تاپو محفظه ای درون دیوار زیر تاقچه که گندم را درون آن نگهداری می کردند taapoo
گندنا تره(سبزی) gandanaa
پیرمک کپک pirmak
کاسه‌پشت لاک‌پشت kaasa posht
موری مورچه mouri
بق قورباغه ghorbak
باهِندَه پرنده bahenda
وَرزا گاو نر اخته با هیکل ورزیده varza
گووَر گودر،گوساله gooar
کاوَه بره نر kaavah
کَرَه بزغاله kara
جولَه/جیلَه جوجه تیغی joola/jila
کتو توله سگ، سگ ktoo
سگ توره شغال sag toora
گی ترن سرگین غلتان Gi teran
گَرگَراک/گرگراشک مارمولک بزرگ gargarashk/gargaraak
مارمَلِشک/تِیتَکُم مارمولک teytakom/marmaleshk
گُندگر عنکبوت gondgor
کف دونک عنکبوت kaf davanak
بالداسک پرستو baldasak به دلیل شباهت بالهای پرستو به داس
بال قبا سوزک قبا سبز bal ghaba sowzak
گندی عدس gendi
بُنگ بانگ، صدا bong
قایی قادی، ساندویچ ghaayi
پَل گیسو،گیسوی بافته شده pal
شربتین کاسه کوچک، جام، شربت خوری Sharbatin
می بریز ماهی بریز، ظرفی مانند ماهی تابه mey beriz
لت پاره ای از چیزی-طرف lat یه لت هندونه: یه تکه هندونه - او لت: اون طرف
رو رود roo
روی عزیز rooy در گویش لرستانی روله گفته می شود
رِشک بچه شپش reshk
کول شانه kool
گوشتیر کشتی goushtir
گُند بیضه Gond
رم موهای زهار rom
پند مقعد pend
کند ماتحت هر چیزی kend
دیگبر دیگ بزرگ digbar
کلوک ظرفی برای نگهداری روغن kolook
ترشپلا آب کش-تراوش پیاله troshpla
دول دلو dool
دشکه نخ deshka
دولاغ گردوخاک doolagh
هلو شعله halo
تش آتش tash
بوی ای وای-اوا booy
سرپچ گیج sarpach
کلو دیوونه kaloo
لیوه آدم ساده liva
گیجال گیج و منگ gijaal
شیتال شوت، گیج و منگ shital
دند سر ،بی حس، بدون فهم dond به افراد با درک پایین نیز گفته می شود.
تش و برق رعد و برق tash o bargh
رقات پشت سرهم reghaat
تلیشه تکه باریک از پارچه یا چیزهای دیگر مثلا استخوان tlisha
هس هست-استخوان has سه حرف ابتدای استخوان یعنی است همین کلمه است چنان که در لری بویراحمدی به استخوان هسخون نیز گفته می

شود در ضمن کلمه هسته(هسته میوه)نیز از همین ریشه است

جختی تازه jakhti
نچک نوچ nachak
دسپلو دستمالی کردن چیزی dasploo
دنگ محکم deng
سله نوعی سبد salah
شپلاق سیلی shapalagh
کپه توده kpah
کر کنار ker
کلم توده سفت klom
گل کلم تکه های گل که خشک وسفت شده است gel klom
کته توده سفتی که روی زخم پس از مدتی ایجاد می شود kota
کرکر ته دیگ kerker این کلمه از ریشه کروندن یعنی خراشیدن آمده است
قاتق غذایی که با نان خورده می شود ghaatogh
گله گله جای به جای gla gla
گمبه دسته gomba
گمبگل دسته گل gomb gol
گمبله کوتاه وچاق gembla
مازَه منطقه بالا و وسط هر چیز تپه مانند maazah
گر نوک gor
لیم لیم آرام آرام Lim Lim
مَشت غلیظ وپرمایه masht
مِنگه صدای زیرلبی mengah
وایه آرزو vaaya
وَلم زیاد، حسابی valm
کخ برجستگی kokh
نها جلو nhaa
دیندا پشت سر dindaa
رِک چوبی که به عنوان حائل زیر شاخه سنگین شده درخت می گذارند تا نشکند rek
خاگ تخم khag هاگ همان خاگ به معنی تخم یا خایه می باشد
کل پوست یک شئ مانند تخم مرغ kol
دم ری روبرو و مقابل dam ri
دمری دمر-وارونه damari
وقشه عطسه vakhsha
گردله با گردباد gerdelaba
کشکاور خمیازه Kashkaver
یه پیوس مدام ya peyvas
همدا هم اندازه homda
کاک خشک و تمیز kaak
درک خشک و پاک derk
آسره برآمده asera
تمب برآمدگی tomb
آفری مراسم ختم afari
کولین ظرفی قدیمی مخصوص نگهداری کره kooleen
پناپله(پنهان پله) مخفی panaapala
تزگ
بوگرد(بومگرد) قطعه چوب ضخیمی که در گذشته به وسیله بندی که به دو طرفش بسته می شد به عنوان غلتک روی پشت بام به کار می رفت boogard
کَرَه سنگ چین هاییکه از روی هم انباشتن سنگ های کوچک و بزرگ از داخل زمینها و باغها ایجاد می شود و معمولا به عنوان مرز زمین ها و باغها استفاده می شود karra
لووه(لوده) ظرفی مانند کجاوه برای حمل انگور که از چوب به صورت دو طرف هم شکل درست و روی خر انداخته می شد lowa
مَهلی خیلی mahli
یَه کلی خیلی ya kli
یه چنینی اینقدر ya chnini همراه با نشان دادن چیزی برای مقایسه مانند حجم مشت
هور ظرفی خورجین مانند بافته شده از نوار های پارچه های مختلف که برای حمل گندم بر روی خر استفاده می شد hoor
شَلَه ظرفی خورجین مانند بافته شده از نوار های پارچه های مختلف و رشته هایی از موی بز که برای حمل کاه بر روی خر استفاده می شد shala
پندوم ورم pandoom
جِر قوز jer

بعضی از واژه ها به صورت شکسته ادا می‌شوند و در بیشتر موارد حروف صدادار تغییر می‌کنند یعنی مثلاً آ به او و او به‌ای تبدیل می‌شود و یا حروفی که در یک کلمه تلفظ آنها کمی مشکل است حذف می‌شوند مانند:

  • زونی:زانو
  • نون:(نان)
  • واری:وارو
  • دس:دست
  • چو:چوب
  • رَه:راه
  • کُه:کوه
  • می:مو
  • رووَه:روباه
  • حونه:خونه
  • نخون:ناخن
  • او:آب
  • سوز:سبز
  • دو:دوغ
  • کلا:کلاغ

پاره ای از کلمات به شکلی شکسته شده اند که به نظر می آید ارتباطی با فارسی ندارند. مثلا کلمه (تیه)که همان دیده یعنی چشم می باشد.

اصطلاحات[ویرایش]

  • وخوگرتن:به خودگرفتن:اعتراف کردن vakho geroftan
  • آمخته وابین:عادت کردن، آموخته شدن Amokhta vabiyan
  • بونگ کردن:صدازدن bong
  • ورفراهسن:یهو از خواب پریدن varfrahesan
  • چاکسن: چاک خوردن chakesan
  • ترزسن: سوختن terzesan
  • بُل کردن: بال کردن، پریدن bol
  • دک زدن: درنگ کردن dok
  • تک کردن: چکیدن tok kerdan
  • پق کردن: اخم کردن pogh
  • سیل کردن: نگاه کردن seyl
  • شی کردن: شوی کردن، شوهر کردن shi
  • بسی کردن: فرستادن bsi
  • بهر کردن:تقسیم کردن bahr
  • رو کردن:حرکت کردن(رو کن:حرکت کن)row
  • تنگسن :tengesan پرتاب شدن
  • ور کردن: به تن کردن- پوشیدن var kerdan
  • ور داین: انداختن ver dayan
  • تر دادن: غلتاندن ter
  • وتاسه رفتن: به تاسه رفتن : از نفس افتادن در اثر گریه یا خنده زیادtaasah
  • واداشتن: نگه داشتن vadashtan
  • جر کردن: دعوا کردنjar
  • رمسن/رمبسن:فرو ریختن rombesan/remesan
  • نشسن سرکرپا:نشستن روی دوپاsar krapaa
  • سک زین: سیخونک زدن sok zayan
  • لک زین: چرت زدن lek zayan
  • داسون گرتن: بدی کسی را پشت سرش گفتن و دادخواهی از او نزد دیگران(داسون در اصل دادستاندن است)daasoon
  • رنجه رنجه کردن:ریزریز کردن renja renja
  • شفت دادن: سخن را به درازا کشاندن Sheft
  • غمه زدن: غمبه زدن-غرولند کردن ghoma
  • غل زدن: غل غل کردن- جوشیدن ghel
  • کمخزه کردن: خزیدن بچه نوزاد روی شکم komkheza
  • چنگ پل کردن:راه رفتن نوزاد روی دو دست و دو زانو Changa pol
  • لت و لو خردن: تلوتلو خوردن lat low
  • خنج زین: چنگ زدن khenj
  • بنا کردن: آغاز کردن bena kerdan
  • مله کردن: شنا کردن mala kerdan
  • بندیر بیین:منتظر بودن bandir biyan
  • آخون کردن: خرمن کردن Akhoon
  • تش بر کردن: آتش بر کردن tash bor kerdan
  • تنگ کردن: محکم بستن چیزی مانند بار خر Teng
  • پشک داین(پشک دادن): ریختن و پخش کردن چیزی مانند آب Peshk dayan
  • یه پاره: بعضی

افعال[ویرایش]

  • وَریساین (وریستادن): پا شدن-برایست: پاشو varisayan
  • جکسن(جیکستن):دویدن:جیکسم-جیکسی-جیکس-جیکسیم-جیکسیت-جیکسن jekesan
  • جسن:دویدن jesan
  • واداشتن:نگهداشتن(وادار:نگه دار)vadashtan
  • خُسین: خسبیدن، خوابیدن khowsiyan
  • اِسَیَن(استدن):گرفتن(بسون:بگیر)Esayan
  • وابین(وابیدن): شدن- وابید-> وابود-> (شد) Vabiyan
  • ورچردن: بالا رفتن از چیزی مانند صخره با چنگ و پا varchardan
  • ورموتسن: پلاسیده شدن varmootesan
  • پروسن(پروستن):پرورش یافتن (به منظور بیان اینکه چیزی مانند ترشی خوب جا افتاده و به عمل آمده به کار می رود)parvestan
  • ورریچسن(ورریچستن ):از هم باز شدن و پخش وپلا شدن یک مجموعه (ورریچنادن تلویزیون: باز کردن و جداکردن قطعات تلویزیون )varichesan
  • دلسن(دلستن):نشت کردن و بیرون رفتن شیره یا آب چیزی Dalesan
  • واپلادن(واپلاییدن): آب چیزی را گرفتن Vapladan
  • وراشکنادن: یک باره از جا پریدن و فرار کردن Varoshkanadan
  • پشکسن (پشکستن): پخش و پلا شدن Peshkesan

افعال ماضی یا مضارع استمراری که با اضافه کردن «می» به ریشه فعل در فارسی ساخته می‌شود در لری بویراحمدی با اضافه کردن «ای» ساخته می‌شود:

  • می رم: ایرم
  • می رفتم: ایرفتُم
  • می پزم: ایپزُم
  • می پختم: ایپختم
  • می رفتند:ایرفتن

بعضی کلمات مانند توانست و دانست به این صورت نبوده و با اضافه شدن (ست) به قسمت اصلی فعل مضارع ساخته می‌شوند. در لری بیشتر افعال گذشته با اضافه شدن این یکی(ست)ساخته می‌شوند مانند:

  • کندس: کندست، کنده شد
  • پَرس: پَرست، پرید
  • بُرس: بُرست، برید(از نفس افتاد)
  • خندس: خندید
  • درس : دریده شد
  • گریوس: گریه کرد
  • جِکِس: دوس، دوید
  • چسپس: چسپید
  • خارس: خارید
  • جمبس: جمبید

ماضی نقلی در این گویش با اضافه شدن (اِ)به ماضی ساده ساخته می‌شود که در نوشتن به (ه)تبدیل می‌شود مانند:

  • رفتمه=رفته‌ام
  • گفتیه: گفته‌ای
  • بردیمه:برده‌ایم
  • گفتیته: گفته‌اید
  • گفتیه: گفته‌ای
  • ورگشتمه:برگشته ام
  • اشنفتمه: شنفته ام، شنیده ام
  • کردمه-کردیه- کرده-کردیمه- کردیته-کردنه:کرده ام-کرده ای- کرده -کرده ایم- کرده اید-کرده اند

علامت جمع[ویرایش]

علامت جمع در این زبان "اَل" می‌باشد. مثال:
کتابَل(کتابها)، ماشینَل(ماشینها)، کُرَل(پسرها)

  • برای ضمایر اول شخص و دوم شخض به صورت "نَل" به کار میرود. مثال:

ایمانل(ماها)، ایشانل(شماها)

  • برای ضمایر سوم شخص به صورت "گَل" به کار میرود. مثال:

اینگل(اینها)، اونگل(اونها)

  • برای کلماتی که آخر آنها صدا دار باشد "یَل" به کار میرود. مثال:

شاخَیَل(شاخه‌ها)، بچیل(بچه ها)

کلمه گله از همین ریشه گرفته شده است

حروف اضافه[ویرایش]

حروف اضافه ای که در لری به کار میروند با معادل فارسی خود تفاوت دارند. در زیر چند نمونه از این حروف اضافه را میبینیم:

  • وه(va): به، از

مثال: ایخی بری وه کوچو؟(میخواهی بری به کجا؟). وه کوچو اومِی؟(از کجا آمدی؟)

  • نه(na) / اَ(a): را

نکته: "نه" بعد از کلماتی که آخرشان صدا دار باشد استفاده می شود
مثال: تونَه دوس دارُم(تورا دوس دارم). کتابَه بیه(کتاب را بده). جیجَه نه غذا وَش بیه(جوجه را بهش غذا بده)

  • سی(si): برای، واسه

مثال: بیو سی مو کار کو(بیا برای من کار کن). سیچه ایگریوی؟(برای چه گریه میکنی؟)

پسوند "ین"[ویرایش]

این پسوند به آخر برخی کلمات اضافه میشود و نشان دهنده زیاد بودن آن در فرد یا چیزیست که به آن نسبت داده شده است.
مثال:

  • لونجین(لونج + ین): کسی که لب های بزرگ و برآمده داشته باشد. لونج به معنی لب می باشد
  • پقین(پق + ین): اخمو، کسی که زیاد اخم میکند. پُق به معنی اخم می باشد. پُق کردن: اخم کردن
  • کمین(کم + ین): شکمو، کسی که زیاد غذا میخورد. کُم: شکم
  • مُل ملین(مُل مل + ین): پر مو. مُل: مو

ضمایر ملکی[ویرایش]

  • اُم-اِت -اِش- مون- تون- شون نمونه: کتابُم- کتابِت- کتابِش- کتابمون- کتابتون- کتابشون

البته "ن" آخر ضمایر در زبان گفتاری اکثرا گفته نمی شود

ضمایر شخصی[ویرایش]

  • مو- تو- وو- ایما- ایشا- اونگل

مثال:

  • «ایما رتیم وه حونه»: ما رفتیم خونه
  • «ای حونه مال مویه»: این خانه مال منه

جمله‌ها[ویرایش]

  • لری بیراحمئی یکی وه شاخه یَل زؤن لریه: لری بویراحمدی یکی از شاخه‌های زبان لریه
  • وَریس بِرَه درستَه بخو: پاشو برو درستو بخون
  • ینه سی ایشا سَمِه: این رو برای شما خریدم.

نمونه ای از ضرب‌المثل‌ها[ویرایش]

  • داری که خل وابی دَ راس وانیبو(درختی که خم شد دیگه راست نمیشه)در مورد آدمی که رذایل اخلاقی نهادینه شده ای دارد به کار می رود
  • گلو دسش وَه پِه نیرسه ایگه ترشه(گربه دستش به پی نمی رسه میگه ترشه) موقعی گفته می شود که فردی توانایی انجام کاری را نداشته باشد و با بهانه هایی سعی در انکار آن داشته باشد.
  • خر همو خره جلش عوض وابیه(خر همون خره پالونش عوض شده) موقعی گفته می شود که فردی در ظاهری جدید فخر فروشی کند
  • آردشه بخته آربیزشه ور کشیه(آردشو بیخته و الکشو آویخته) در مورد کسی که از کاری برای همیشه دست می کشد و دیگر مسئولیتی را نمی پذیرد گفته می شود
  • دوست داروم نه بهزه خوم(دوستت دارم نه بهتر از خودم)زمانی گفته می شود که یکی از دو دوست بخواهد چیزی را با دوستش تقسیم کند و تمایل دارد قسمت بهتر برای خودش باشد.

منابع[ویرایش]

  1. «Luri, Southern - MultiTree». multitree.org. بازبینی‌شده در 2016-08-10. 
  2. «Luri, Southern». بازبینی‌شده در 2016-08-10. 

[۱][۲]

  1. صارمی، سهیلا. ساخت فعل در گویش ملایری. زبان و ادبیات، ۱۳۸۶. ۴۵. بازبینی‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۱۴. 
  2. «گویش شناسی». فرهنگستان زبان و ادب فارسی. بازبینی‌شده در ۷ سپتامبر ۲۰۱۴.