کلاچای

کلاچای یکی از شهرهای استان گیلان در شمال ایران است.

این شهر با جمعیت حدود ۵۰٬۰۰۰ نفر (برآورد ۱۳۸۵خ.) در بخش کلاچای شهرستان رودسر قرار دارد. برنج، چای، مرکبات، کیوی، انواع ماهی‌های استخوانی خزر از محصولات این شهر و باغات مرکبات و مزارع برنج، سواحل زیبا و مجتمع ساحلی نگین شمال از چشم‌اندازهای زیبای این شهر است.

کلاچای از دیر باز به عنوان بازار داد و ستد محصولات کشاورزان منطقه بوده و پنجشنبه بازار کلاچای مهمترین بازار محلی شرق گیلان است که در آن مردم از شهرها و روستاهای مجاور به عرضه و خرید و فروش محصولات خود می‌پردازند. شغل اصلی ساکنان آن کشاورزی و صیادی بوده و محصولات عمده آن برنج، چای و مرکبات و کیوی و انواع ماهی است.

موقعیت جغرافیایی

كلاچای یکی از شرقی‌ترین شهرهای استان گیلان است. شهر کلاچای از شمال به دریای خزر، از شرق به چابکسر، از جنوب به ارتفاعات جنگل‌های البرز کوه و رحیم آباد و از غرب به رودسر محدود است. این شهر در طول جغرافیایی ۱۸ ۰۴ ۳۷ و عرض جغرافیایی ۵۷ ۲۳ ۵۰ قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۲۰- متر است.

وجه تسمیه

1. به عقیدهٔ بعضی از قدیمی‌ها به علت وجود بازار پر رونق و وفور نعمت به لحاظ تولیدات دامی و جالیزی نام آن طلاچای بوده‌است.
2. اما برخی آن را کله‌چه به معنی مرکز بوته‌های کوچک می‌دانند.
3. احتمال محتمل‌تراین است که:

نام کلاچای در واقع همان گل لای جای است (یعنی جای گل و لای) بدین صورت که گل ولای رسوب‌گذاری‌شده توسط رود خانهٔ پلرود در این محل، سبب نام گلاجای بوده که بعدها کلاچای شده‌است.

1. نام قدیمی‌اش شهرْ پلرودبارْ بوده كه هم اكنون نام بسیاری از معمرین شهر پسوند پلرود‌بار دارد. دومین رود بزرگ گیلان كه از ارتفاعات اشكور در رشته‌كوه البرز سرچشمه می‌گيرد، در طی میلیون‌ها سال رسوبات و گل و لای را با خود حمل كرده و در محل اين شهر نشسته و رسوب‌گذاری کرده‌است و شهر كلاچای بر روی بار و رسوبات آن بنا شده است و به همين خاطر پلرودبارْ نام قدیمی آن است. یعنی شهر بنا شده بر روی بار و رسوبات پلرود)
2. برخی نقل كرده‌اند كه اسم اين شهر قلاجای بوده‌است یعنی جای قلعه، بدين معنی كه درعصر صفویه مردم شرق گیلان، به خصوص مردم قاسم آباد (از روستاهای اطراف این شهر) به دولت صفويه سرباز نمی‌دادند. و عَلَم طغیان علیه دولت صفویه بر می‌افراشتند تا این كه شاه صفوی برای سركوب این شورشیان سردار نامی خود به نام شاه نظر را راهی این دیار کرد و شاه نظر با كمك نیروهای تندخو و ماجراجویی كه با خود آورده‌بود موفق می‌شود این شورش راسركوب كند و در همان‌جا باقی بماند كه امروزه تعداد زيادی از مردم روستای قاسم آباد را شانظری shanazery یا شاه نظری shahnazary می‌گویند و بنا به دستور شاه نظر بند بن قاسم آباد قلعه‌ای به ارتفاع ۸ متر بنا می‌كنند كه در واقع محل استراتژیک مناسبی جهت ديده‌بانی نقاط اطراف خود بود و به راحتی می‌توانستند از هر سو تا كیلومترها فاصله را زیر نظر بگیرند و تنها جای مهم و آباد تحت نظر قلعه همان روستای قاسم آباد و همان مكان قلاع جای بوده كه امروزه به كلاچای معروف شده‌است.
3. بعضی نیز به غلط آن را كالاچای یعنی (كا لا چای) گفته‌اند و چنین می‌پندارند كه چای را از این شهر ساحلی به روسیهٔ تزاری آن زمان صادر می‌كرده‌اند. ولی با توجه به این كه كشت چای در ایران از حدود یكصد سال پیش توسط میرزا محمد حسين چایكار (كاشف السلطنه) معمول گشت كه قدمت یكصد ساله دارد، چندان صحیح به نظر نمی‌رسد زیرا اين شهر خیلی پیشتر به این نام موسوم بوده (یعنی كلاچای) كه در آن زمان خبری از كشت یا صدور چای به خارج نبوده‌است.

آب و هوا

کلاچای به علت ساحلی بودن و نزدیکی با دریای خزر و دامنه‌های جنگلی در طول سال همواره دارای آب و هوای نسبتاً معتدل متمایل به سرد و رطوبتی بین ۷۵ تا ۹۵ درصد و بارندگی زیاد و شدید می‌باشد. اصولاً در شهرهای ساحلی شمال میزان بارش به صورت برف بسیار کم بوده ولی اگر برف ببارد بسیار سنگین و خسارت آور است به طوری که باعث شکستن درختان مرکبات و تلخ شدن میوهٔ آن‌ها می‌شود. در منطقهٔ کلاچای ۵ نوع باد معروف از جهات مختلف می‌وزد که عبارتند از: گیله وا باد، گیله وا ستوک، دشت وا، کوه باد و گرمش باد

در منطقهٔ کلاچای تقریباً در هر یک کیلومتر از خط کناره یک رودخانه وجود دارد که مهمترین آن‌ها عبارتند از:

1. رودخانهٔ پلرود: که بزرگترین رودخانهٔ گیلان بعد از سفیدرود و مهمترین رودخانهٔ شرق گیلان است. پلرود از کوه‌های میجی در طالقان سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از مناطق ییلاقی اشکورات در مکانی به نام گیل کلایه واقع در غرب کلاچای به دریای خزر می‌ریزد.
2. رودخانه گزافرود: که از کنارهٔ شرق پلرود منشعب می‌شود و از مرکز شهر کلاچای عبور می‌کند و به دریای خزر می‌ریزد. لازم به ذکر است که در صورت توجه و لایروبی، این روخانه به گیسوان عروس شهر کلاچای تبدیل خواهد شد و به لحاظ اکوسیستم و به عنوان یک مرکز تفریحی به منطقه‌ای بی‌نظیر تبدیل خواهدشد.
3. رودخانهٔ نوده: رودی کوچکتر از گزافرود که در محلهٔ نوده واقع در شرق کلاچای به دریا می‌ریزد.
4. رودخانهٔ لزرجان: این رود بزرگتر از رود نوده می‌باشد که در قسمت شرقی کلاچای به دریای خزر متصل می‌شود.
5. رودخانهٔ خشکرود: این رود از دامنه‌های البرز سرچشمه می گیرد و در شرق کلاچای به دریای خزر می‌ریزد و مکان مناسبی برای تخم‌گذاری ماهیان می‌باشد.

خاک

کلاچای دارای خاک شنی و ماسه‌ای و رسوبات حاشیهٔ رودخانه‌های پلرود و گزافرود و خشکرود است. بنابراین مکان بسیار مناسبی برای کشت برنج است و برنج منطقهٔ کلاچای بهترین برنج ایران است.

شهرداری

شهرداری کلاچای در سال ۱۳۳۳ افتتاح شد. یعنی بیش از نیم قرن (۵۶ سال) سابقهٔ فعالیت دارد. از آن زمان تاکنون بالغ بر ۲۲ نفر به عنوان شهردار در این شهر خدمت نموده‌اند که با این سابقه و نظر به استعدادهای بالاقوه در این شهر انتظار پیشرفت بیشتری می‌رود. با توجه به عدم وجود فرمانداری مستقل در کلاچای بیشتر ادارات در این شهر به صورت نمایندگی بوده و مستقل نیستند لذا شهرداری در عرصه‌های مختلف بخصوص در عرصه‌های ورزشی، تفریحی، خدماتی، اداری و... جور عدم وجود و یا عدم استقلال آن‌ها را می‌کشد و انتظار می‌رود که بعد از سال‌های متمادی از تصمیم به تبدیل این بخش مستعد که بر حق در مقایسه با بسیاری از شهرستان‌های بزرگ کشور دارای پتانسیل‌های فراوان کشاورزی و صنعتی و توریستی و صد البته فرهنگی به مراتب بالاتری می‌باشد حمایت‌های مکفی از سوی مسئولین محترم مبذول گردد.

جمعیت‌شناسی

نژاد مردم کلاچای از همان نژاد گیل آماردها (شاخهٔ اصلی و مهم از نژاد مادها) هستد که به مرور از نواحی دیلم و اشکور به طرف ساحل کوچ کرده‌اند. کلاچای به دلیل مهاجر‌پذیر بودن دارای مهاجرانی از اقوام ترک، کرد و... است که به علت قدمت سکونت و ازدواج‌های بسیار، کلاچایی محسوب می‌شوند. زبان مردم منطقه مخلوطی از فارسی دری، دیلم و پهلوی قدیم است و ساکنان آن به گیلکی بیه پیش و لهجهٔ کلاچایی تکلم می‌کنند. جمعیت این بخش بر اساس سر شماری سال ۱۳۸۵ حدود ۵۰۰۰۰ نفر می‌باشد که تقریباً ۱۰۰۰۰ خانوار را تشکیل می‌دهند.

صنایع دستی

به علت داشتن آب فراوان و جنگل و چوب، بیشتر محصولات صنایع دستی کلاچای، چوبی و برخی هم صنایع پوشاک می‌باشد. نظیر: شانه‌های چوبی، گوشت کوب خراطی، قند شکن، انواع داس، انواع لوازم شکار و ماهیگیری، درب و پنجره‌های چوبی، جوراب و کلاه پشمی، عصا، گلدان و.... از سایر صنایع می‌توان به این موارد اشاره کرد: سفالگری، نمدمالی، چادر شب بافی، حصیر بافی، طناب بافی، آهنگری و...

آموزشی و فرهنگی

قبل از گشایش مدارس، اغلب کودکان در مساجد و مکتب‌خانه‌ها در نزد ملاهای محلی درس می‌خواندند که بیشتر جنبهٔ مرثیه و مداحی و تاریخی داشته‌است. اولین مدرسه (خیام)در سال ۱۳۰۲ در دهستان بی بالان کلاچای تأسیس شد. در سال ۱۳۱۹ در گیل کلایه کلاچای(مدرسه عنصری)، در سال ۱۳۲۸ در واجارگاه (مدرسه رضا شاه) و در سال ۱۳۳۵ در مرکز شهر کلاچای (مدرسه امیر کبیر) تأسیس گردیدند. نمایندگی آموزش و پرورش در سال ۱۳۴۳ تشکیل شد و در سال ۱۳۷۷ آموزش و پرورش مستقل منطقه‌ای به همت و تلاش فرهنگیان و بزرگان منطقهٔ کلاچای شکل گرفت. دانش‌آموزان کلاچای برای چهارمین سال متوالی رتبهٔ اول تعداد قبولی کنکور در استان گیلان را به خود اختصاص دادند.. در این شهر در حال حاضر یک دانشگاه پیام نور و یک مرکز سما دانشگاه آزاد اسلامی فعالیت دارد. این شهر دارای یک کتابخانهٔ عمومی است که در سال ۱۳۶۲ تأسیس گردید و یک سینما که در سال ۱۳۴۸ گشایش یافته و هم اکنون تغییر کاربری داده‌است.

ورزشی

از قدیمی‌ترین ورزش‌های مردم منطقه کشتی گیله مردی بوده‌است که قهرمانان زیادی از این دیار بوده‌اند و در حال حاضر نیز هر سال تابستان در مکان‌های مختلف بین پهلوان‌های گیلان و مازندران برگزار می‌شود و جوایزی به برندگان اعطا می‌شود. کلاچای دارای ۶ زمین ورزشی و ۴ سالن می‌باشد که با توجه به سیل عظیم مشتاقان ورزش و جمعیت جوان منطقه امکانات محدود جوابگوی نیاز آن‌ها نیست. ورزشکاران و تیم‌های ورزشی این شهر در رشته‌های مختلف دارای مقام‌هایی در سطح استان و کشور می‌باشند. نظیر والیبال ساحلی، ورزش‌های بومی و محلی، فوتبال، ورزش‌های رزمی و تیم فوتبال شهرداری کلاچای که قریب به دو دهه در سطح اول استانی مشغول رقابت می‌باشد.

جاذبه‌های گردشگری

از مراکز زیارتی و گردشگری کلاچای می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• بقاع متبرکه امیربنده بی بالان و ماچیان و سایر امامزاده‌های شهرکلاچای
• چشم اندازهای طبیعی ساحل زیبای شهر کلاچای
• مناظر مزارع برنج کلاچای به خصوص در شش ماههٔ اول
• مناظر باغات چای و مرکبات
• جنگل دهقان ماچیان
• مناظر زیبای سلاکجان
• کته کبابی احمد صادقی (یکی از معروف ترین کبابی های شمال کشور واقع در روبروی حمام علیزاده)
• ارتفاعات کوهپایه‌ای مناطق جنگلی واجارگاه
• جاده واجارگاه به روستای زیبای بزکویه
• پارک شهر و مجتمع ساحلی و سالم‌سازی نگین شمال
• پنجشنبه بازار کلاچای

پنج‌شنبه‌بازار کلاچای

هر چند کلاچای شهر تاریخی و قدیمی‌ای نیست اما به خاطر موقعیت استراتژیک و خاص خود و مرکزیت جغرافیایی، خیلی زود به مرکزاقتصادی شهرهای اطراف تبدیل شد. در شهرستان رودسر که شامل شش شهر(رودسر، املش، کلاچای، رحیم آباد، واجارگاه، چابکسر) بود و در حال حاضر املش از رودسر جدا و به شهرستان مسقلی تبدیل شده‌است، کلاچای در مرکز جغرافیایی آن‌ها واقع شده و تمام راه‌ها به آن ختم می‌شود.مردم برای عرضهٔ محصولات خود به آنجا می‌آمدند و کم‌کم کلاچای به خاطر فرهنگ بالای مهاجر‌پذیر بودن و موقعیت جغرافیای مناسب گوی سبقت را از شهرهای همسایهٔ خود ربود و شکل شهری به خود گرفت. کلاچای از دیر باز مرکز داد و ستد محصولات کشاورزی بوده و پنج‌شنبه‌بازار آن مهم‌ترین و معروف‌ترین بازار محلی شرق گیلان است. چند سال پیش که جادهٔ کمربندی، از غرب کلاچای(پلرود)، به شرق آن(واجارگاه) وجود نداشت و مسافران همان جادهٔ قدیمی کناره را طی می‌کردند و ناگزیر از درون شهر عبور می‌کردند، همه این بازار را می‌دیدند و به گرمی و شلوغی و پرباری آن پی می‌بردند. اما از زمانی که جادهٔ کمربندی ساخته شده و مسافران ترجیح می‌دهند به سرعت از ناحیه بگذرند، تنها کسانی که از وجود پنج‌شنبه‌بازار اطلاع دارند که به هنگام ورود و خروج از درون شهر می‌گذرند تا سری هم به پنج‌شنبه‌بازار زده باشند. بازار کلاچای دست‌ کم از سال ۱۳۰۰ به این سو همواره نزد مردم منطقه معروف بوده‌است. در سال‌های دورتر، یعنی زمانی که بار و مسافر بر پشت اسب و استر حمل می‌شد، کلاچای بنگاه حمل کالا و مسافر به اطراف بود. این شهر به لحاظ جغرافیایی در محلی قرار دارد که تا پیش از پیدایش وسایل نوین حمل و نقل، مرکز تمام روستاهای واقع در کوهستان‌های البرز تا سرحد قزوین بوده‌است. امروزه هم که یک جادهٔ کوهستانی پر پیچ و خم اما زیبا و کم‌نظیر کلاچای را به قزوین متصل کرده و رفت و آمد را آسان کرده، بیشتر محل مراجعهٔ روستاییان اطراف واقع می‌شود. چنین موقعیتی به کلاچای نقشی خاص بخشیده و اقتصاد آن را با توجه به کشتزارهای وسیع برنج اطراف آن درخور اعتنا ساخته‌است. در واقع، کلاچای از زمان‌های دور به خاطر همین مزارع برنج، از یک سو انبار غذایی روستاییان به حساب می‌آمده و از سوی دیگر چون تمام روستاییان کالاهای خود را برای عرضه و فروش به آنجا حمل می‌کردند، مرکز گوشت و تخم مرغ و لبنیات برای شهرنشینان ساحل خزر به شمار می‌آمده‌است. علاوه بر این، چون تمام مسافران بخش کوهستانی البرز ناگزیر باید از آنجا می‌گذشتند، نوعی مرکزیت توریستی هم یافته بوده‌است. تمام چارپاداران شب‌ها در آنجا بیتوته می‌کردند، تا اسب و استر خود را به مسافران کرایه دهند. مسافران نیز در همان‌جا اقامت می‌کردند، تا بتوانند برای رسیدن به مقصد اسب و استر تهیه کنند. می‌توان تصور کرد که همهٔ این‌ها به کلاچای از لحاظ اقتصادی چه موقعیت درخشانی می‌بخشیده و بازار داد و ستد آن را تا چه اندازه گرم نگه می‌داشته‌است. تمام این موقعیت امروزه نیز کم و بیش پابرجاست. چنین است که کلاچای به لحاظ وفور کالا در بین شهرهای شمال ایران از شهرهای درجهٔ اول به شمار می‌آید. عرضهٔ انبوه کالا سبب پایین آمدن قیمت‌ها می‌شود، چنان‌که در آنجا هر چیز، به‌ ویژه گوشت و مرغ، از تمام شهرهای اطراف مرغوب‌تر و ارزان‌تر است و این به نوبت خود سبب می‌شود که هر کسی از هر شهری در شمال ایران که به سوی روستاهای ییلاقی جنوب کلاچای حرکت می‌کند، می‌کوشد خود را به موقع به کلاچای برساند و سورسات خود را آنجا تهیه کند. بنابراین، می‌توان دریافت که پنج‌شنبه‌بازار کلاچای بین بازارهای شمال ایران چه موقعیت ممتازی دارد و اقتصاد آن چه اندازه زنده و پر جنب و جوش است. روستاییان کالاهای تولیدی خود را به دوسر چوبی به نام «چامپایه» می‌آویختند و آن را بر شانه می‌نهادند و صبح زود راهی بازار می‌شدند. زنان نیز غالباً زنبیل به سر، تخم‌مرغ و سبزی‌های حاصل دسترنج خود را به بازار می‌رساندند.

هتلها

• هتل ارشیا: کلاچای، شیدا، ابتدای کمربندی شرقی
• هتل سلاله: کلاچای، کیلومتر ۳ جاده رامسر
• مجتمع اقامتی نگین شمال: کلاچای ابتدای کمربندی شرقی
• هتل پاپیون: کلاچای، شیرمحله

منابع

• اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران ۱۳۸۳خ.
• کتاب گیلان گروه مولفین
• کتاب تاریخ کلاچای مولف محمد رضا قربانی گیل کلایه(خاکی کلاچایی)
• گردآوری اطلاعات با تحقیقات محلی از خبرگان و قدیمی های منطقه(توسط مهران مهرزاد)