سازمان نظامی

سازمان نظامی راهی است برای سازماندهی نیروهای مسلح کشور به منظور توانمندسازی آن‌ها در جهت دستیابی به سیاست پدافند ملی. در برخی از کشورها نیروهای شبه‌نظامی نیز به نیروهای مسلح کشور ضمیمه می‌شوند. نیروهای مسلحی همچون نیروهای شورشی که جزو نظام یا سازمان‌های شبه‌نظامی نیستند از سازمان‌های نظامی رسمی یا مخصوص به خود تقلید می‌کنند.

تشکیلات نظامی مبتنی بر سلسله مراتب است. استفاده از درجه‌های رسمی در یک ساختار سلسله مراتبی در ارتش روم عمومیت پیدا کرد. در زمان کنونی، کنترل اجرایی، مدیریت و ادارهٔ سازمان‌های نظامی معمولاً در دولت و از طریق یکی از وزارتخانه‌ها به نام وزارت دفاع یا وزارت جنگ انجام می‌شود. این وزراتخانه نیز آن دسته از نیروهایی را که مسئول نبرد، پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدماتی یگان‌ها هستند را مدیریت می‌کند.

کنترل اجرایی، مدیریت و اداره سازمان‌های نظامی

معمولاً در کشورهای مردم‌سالار، کنترل اجرایی سازمان نظامی ملی توسط مردم و از طریق رهبران سیاسی منتخب انجام می‌شود. وزیر دفاع نیز معمولاً مستقیماً عهده‌دار این مسئولیت می‌شود. (در سیستم دموکراسی ریاستی همچون ایالات متحده، رئیس جمهور فرمانده کل قوا است و وزیر دفاع مقام دوم فرماندهی به شمار می‌رود.) مقام‌های پایین‌تر معاونان مسئول بخش‌های عملیاتی نیروهای مسلح هستند مانند آن‌هایی که پشتیبانی خدماتی نیروهای مسلح را فراهم می‌کنند. در سومین رده فرماندهی معمولاً سران قسمت‌های اداری خاص قرار می‌گیرند که مسئول تدارک و مدیریت دانش و مهارت‌های نیرومحور نظیر مشاوره راهبردی، ارزیابی رشد توانایی‌ها یا مقررات علوم دفاعی در مورد پژوهش، طراحی و توسعهٔ فناوری‌ها هستند.

در هر قسمت اداری شعبات اجرایی وجود دارند که مسئول کارهای تخصصی اداره متبوع خود هستند. برای نمونه ممکن است که اداره راهبرد دارای شعبه‌ای برای تولید مشاوره‌هایی در مورد مفاهیم عملیاتی باشد. همچنین ممکن است شعبه‌ای مسئول مشاوره پیرامون روش‌های عملیاتی و شعبه‌ای دیگر مسئول ترکیب اعمال آن دو شعبه در بستر عملیات‌های مشترک نیروهای مسلح باشد.

تشکیلات نیروهای مسلح

قوای نظامی در کشورهای مختلف معمولاً در قالب چند شاخه یا نیروی مسلح تقسیم‌بندی می‌شوند. برخی از کشورها نیروی تفنگداران دریایی و نیروهای ویژه را نیز به عنوان نیروهای مجزا در نظر می‌گیرند. حتی در برخی موارد گارد ساحلی یک کشور هم نیروی جداگانه‌ای تلقی می‌شود. البته در بسیاری از کشورها گارد ساحلی یک اداره مدنی یا نهاد اِعمال قانون است. سازمان نظامی فرانسه که توسط بسیاری از کشورها مورد تقلید قرار گرفت دارای سه نیروی سنتی و یک نیروی چهارم به نام ژاندارمری است که مسئول حفظ امنیت داخلی می‌باشد. در مقابل در ایالات متحده نیروهای نظامی از هر گونه اِعمال قانون منع شده‌اند.

خوب است که در این جا از نیروی مشترک هم ذکری به میان آید. در نیروهای نظامی غربی، نیروی مشترک به یگان یا آرایشی گفته می‌شود که از بدنهٔ دو یا چند نیرو شکل گرفته باشد.

قرارگاه، آرایش و یگان

معمولاً در نیروهای نظامی اروپایی و آمریکای شمالی برای اشاره به قسمت‌های سازنده نظام از اصطلاحاتی نظیر قرارگاه فرماندهی، آرایش و یگان استفاده می‌کنند.

در بستر مفاهیم نظامی، قرارگاه (command) به مجموعه‌ای از یگان‌ها و آرایشات تحت فرماندهی یک افسر گفته می‌شود. با این حال در طول جنگ جهانی دوم در ارتش آمریکا، command به یک گروه رزمی در ارتش اطلاق می‌شد. اما در کل، قرارگاه، مرکز فرماندهی راهبردی اداری و اجرایی است که به دولت ملی یا مرکز فرماندهی نظامی ملی پاسخگو است. در برخی از کشورها هر کدام از نیروها دارای قرارگاه مخصوص به خود هستند (مانند قرارگاه نیروی هوایی، قرارگاه نیروی زمینی و قرارگاه نیروی دریایی در ارتش کانادا) اما این موضوع مانعه‌الجمع قرارگاه‌هایی نیست که نیرومحور نیستند.

نمونه‌ای از آرایش مرکب هواپیماها و کشتی‌ها در تمرین سالیانه با حضور نیروی دریایی آمریکا و نیروی هوایی دفاع از خود ژاپن

آرایش، یک سازمان نظامی مرکب است که ترکیبی از یگان‌های جزء یکپارچه و عملیاتی است و معمولاً توانایی رزم دارد. وزارت دفاع آمریکا، آرایش را به این شکل توصیف می‌کند: «دو یا چند هواپیما، کشتی یا یگان که تحت فرماندهی یک فرمانده عمل می‌کنند». آرایش‌ها شامل یگان‌هایی در سطح تیپ، لشکر، تیپ هوایی یا غیره می‌شوند.

یک یگان عادی سازمان نظامی همگنی است که توانایی‌های رزمی، پشتیبانی خدمات رزمی یا غیررزمی دارد و شامل کارکنانی از یک نیرو یا شاخهٔ نظامی می‌شود و اعمال فرماندهی و اجرایی آن یکپارچه است (متکی به خود). هر گروه کوچکتر از یگان را یگان جزء می‌نامند.

ممکن است نیروهای مسلح مختلف و حتی شاخه‌های مختلف یک نیرو از یک نام برای اشاره به سازمان‌های نظامی متنوع استفاده کنند. برای مثال «اسکادران». در بسیاری از نیروهای دریایی یک اسکادران به آرایش چند کشتی گفته می‌شود؛ در بسیاری از نیروهای هوایی به یک یگان اطلاق می‌شود؛ در ارتش آمریکا به یک یگان زرهی در حد تیپ گفته می‌شود و در ارتش‌های کشورهای مشترک‌المنافع اسکادران نامی برای یک یگان جزء در اندازه گروهان است.

جدول سازمان و تجهیزات

جدول سازمان و تجهیزات (TOE or TO&E) سندی است که وزارت دفاع آمریکا منتشر می‌کند و هدف آن تعیین سازمان، بکارگماری و تجهیز یگان‌ها از سطح لشکر به پایین و همچنین در سطح مراکز فرماندهی سپاه و نیرو است.

جدول سازمانی همچنین دارای اطلاعاتی پیرامون مأموریت و توانایی‌های یک یگان و وضعیت جاری یگان نیز هست. یک جدول سازمان و تجهیزات کلی برای نوعی از یگان (مثلاً یک یگان پیاده) است و مخصوص یک یگان خاص (مثل لشکر سوم پیاده) طراحی نمی‌شود. به این صورت، تمامی یگان‌های یک نیرو (مانند یگان‌های پیاده) از یک رهنمود ساختاری پیروی می‌کنند.

سلسله مراتب در نیروهای زمینی نوین

در این جا به بررسی برخی اصطلاحات که به منظور توصیف سلسله مراتب در نیروهای زمینی مدرن در سطح دنیا به کار می‌روند می‌پردازیم. هر چند اختلافاتی بین مدل‌های نیروهای زمینی کشورهای مختلف وجود دارد اما بسیاری از آن‌ها بر اساس مدل بریتانیایی یا آمریکایی و یا هر دو طراحی شده‌اند. با این حال بسیاری از یگان‌ها و آرایشات نظامی ریشه در تاریخ دارند و توسط متفکران نظامی مختلف در طول تاریخ اروپا اختراغ شده‌اند. برای مثال سپاه برای اولین بار در سده ۱۸ میلادی توسط فرانسه ایجاد شد ولی بعدها در سازمان نظامی اغلب نیروهای زمینی جهان مورد استفاده قرار گرفت.

نماد APP-6A	نام	استعداد نفری	یگان‌های متشکله	فرمانده یا رهبر
XXXXXX	منطقه، صحنه	+۱،۰۰۰،۰۰۰	+۴ گروه نیرو	بزرگ‌ارتشبد یا ارتشبد
XXXXX	گروه نیرو، یا جبهه	+۲۵۰،۰۰۰	+۲ نیرو	بزرگ‌ارتشبد یا ارتشبد
XXXX	نیرو	۶۰،۰۰۰-+۱۰۰،۰۰۰	۲-۴ سپاه	ارتشبد
XXX	سپاه	۳۰،۰۰۰-۸۰،۰۰۰	+۲ لشکر	سپهبد
XX	لشکر	۱۰،۰۰۰-۲۰،۰۰۰	۲-۴ تیپ یا هنگ	سرلشکر
X	تیپ	۲۰۰۰-۵۰۰۰	۲+ هنگ، ۶-۳ گردان یا +۲ هنگ کشورهای مشترک‌المنافع	سرتیپ، (گاهی سرهنگ)
III	هنگ یا گروه	۲۰۰۰-۳۰۰۰	+۲ گردان یا اسکادران زرهی آمریکایی	سرهنگ
II	گردان پیاده، اسکادران زرهی آمریکا یا هنگ زرهی کشورهای مشترک‌المنافع	۳۰۰-۱۰۰۰	۲-۶ گروهان، آتشبار، گروهان زرهی آمریکا یا اسکادران کشورهای مشترک‌المنافع	سرهنگ دوم
I	گروهان پیاده، آتشبار توپخانه، گروهان زرهی آمریکا یا اسکادران زرهی یا مهندسی رزمی کشورهای مشترک‌المنافع	۷۰-۲۵۰	۲-۸ دسته یا گروه کشورهای مشترک‌المنافع	ستوانیار و سروان یا سرگرد
•••	دسته یا گروه کشورهای مشترک‌المنافع	۲۵-۶۰	+۲ گروه، رسد یا خودرو	ستوانیار و ستوان یکم یا دوم
••	رسد یا قسمت گشتی	۸-۱۲	+۲ گروه آتش	گروهبان دوم تا استوار دوم
•	گروه یا خدمه	۸-۱۶	+۲ تیم آتش	گروهبان دوم تا استوار دوم
Ø	تیم آتش	۴-۵	ندارد	سرجوخه تا استوار دوم
Ø	تیم حرکت و آتش	۲	ندارد	هر درجه‌ای/سرباز یکم

احتمال جا انداختن چند تا از پله‌های این نردبان در نیروهای مختلف کشورهای جهان وجود دارد: برای مثال، نیروهای ناتو به طور معمول از سطح گردان مستقیماً به تیپ می‌روند. همچنین تنها نیروهای نظامی بزرگ دارای بالاترین سطوح هستند. کشورها و نیروهای زمینی مختلف نیز ممکن است از نام‌های سنتی مختلفی برای نام‌گذاری موارد فوق استفاده کنند که این مسأله تا حد زیادی باعث تداخل و پیچیدگی نام‌ها می‌شود: برای مثال یک هنگ (گردان) زرهی بریتانیایی یا کانادایی به چند اسکادران (گروهان) و چند واحد (دسته) تقسیم می‌شود در حالی که یک اسکادران (گردان) زرهی آمریکایی به چند واحد (گروهان) و چند دسته تقسیم می‌شود.

نیرو، گروه نیرو، منطقه و صحنه همگی از آرایشاتی هستند که تا حد زیادی از نظر اندازه و سلسله مراتب بین نیروهای مسلح جهان تفاوت دارند. تا پیش از جنگ جهانی دوم عناصر پشتیبانی (مانند توپخانه صحرایی، بیمارستان، آماد و پشتیبانی نظامی و غیره) در سطح لشکر به ساختار یگانی اضافه می‌شدند اما پس از این جنگ بسیاری از تیپ‌ها نیز دارای این واحدها گشتند و پس از دهه ۱۹۸۰ بسیاری از هنگ‌ها نیز این واحدها را دریافت می‌کنند. در آمریکا به هنگی که دارای چنین واحدهای پشتیبانی باشد، تیم رزمی هنگی گفته می‌شود و در بریتانیا و دیگر نیروها گروه رزمی.

ارتش سرخ در طول جنگ جهانی دوم از چنین ساختار ساده‌ای برای خود استفاده کرد. اما در ابتدا بسیاری از یگان‌های آن تا حد زیادی از کمبود نیرو رنج می‌بردند و اندازهٔ آن‌ها در واقع یک پله پایین‌تر از چیزی بود که در نیروهای کشورهای دیگر مرسوم بود. برای مثال یک لشکر ارتش سرخ در طول جنگ جهانی دوم تقریباً به اندازهٔ هنگ یا تیپ در بسیاری از نیروهای زمینی دیگر جهان بود.[۱][۲] گروه نیرو که در بالای این نردبان قرار دارد در ارتش سرخ به نام جبهه نامیده می‌شد. در مقابل در همان زمان گروه‌های نیروی Wehrmacht ارتش آلمان به خصوص در جبههٔ شرقی مثل گروه نیروی مرکزی بسیار بیش از اندازهٔ معمول نیرو داشتند و بیشتر بر مسیرهای راهبردی شوروی منطبق بودند.

سلسله مراتب در نیروهای دریایی نوین

سازمان‌های نیروهای دریایی در سطح ناوتیپ به ندرت استقرار می‌یابند زیرا کشتی‌ها ممکن است در وضعیت‌های مختلف در گروه‌های کوچکتر یا بزرگتری عمل کنند که ممکن است در هر لحظه تغییر کنند. با این حال واژگان خاصی برای نام‌گذاری گروه‌های کشتی‌ها در نیروهای دریایی جهان وجود دارد تا بتوان یک مفهوم کلی از اندازه یک گروه خاص از کشتی‌ها را به دیگران انتقال داد.

نیروهای دریایی به طور کلی برای اهداف ویژه به خصوص اهداف راهبردی به چند گروه تقسیم می‌شوند. این گروه‌بندی‌های سازمانی بنا بر اوضاع و مأموریت‌هایی که بر عهدهٔ نیروی دریایی گذاشته می‌شوند در زمان‌های مختلف تشکیل و ملغی می‌گردند. این مسأله با ثبات یگان‌ها در نیروی زمینی که تا سال‌ها با همان افراد و تجهیزات باقی می‌مانند مغایرت دارد.

نام یگان	نوع کشتی‌ها	تعداد کشتی‌ها	افسر فرمانده
نیروی دریایی	انواع کشتی‌های نیرو	+۲ ناوگان	بزرگ‌دریابد
ناوگان	تمام کشتی‌ها در یک اقیانوس یا منطقهٔ بزرگ	+۲ ناوگان رزمی یا نیروی مأموریت	دریابد
ناوگان رزمی یا نیروی مأموریت	تعداد زیادی از کشتی‌هایی از هر نوع	+۲ گروه مأموریت	دریاسالار
گروه مأموریت	مجموعه‌ای از کشتی‌های مکمل	+۲ ناوتیپ یا یگان مأموریت	دریابان
ناوتیپ یا یگان مأموریت	غالباً کشتی‌های بزرگ	تعداد کمی کشتی	دریادار
ناوگروه یا یگان مأموریت	به غیر از کشتی‌های بزرگ	تعداد کمی کشتی که غالباً از یک اندازه و نوع هستند	دریادار
عنصر مأموریت	یک کشتی	یک	ناخدا یا ناخدا دوم

فرماندهان کشتی‌های یدکی معمولاً از بین افسرانی هستند که درجاتی پایین‌تر از ناخدا یکمی دارند. این کشتی‌ها عبارتند از رزمناو سبک، ناوچه توپدار، کشتی مین‌جمع‌کن، ناوچه گشتی، شناوک خط رودخانه، ناوچه اژدرافکن و ناوچه تدارکاتی. برخی از ناوشکن‌های کوچک مانند ناوهای محافظ (فریگت) نیز توسط افسرانی با درجات پایین‌تر از ناخدا یکمی هدایت می‌شوند. معمولاً هر چقدر که اندازهٔ کشتی کوچکتر باشد درجه فرماندهٔ آن نیز پایین‌تر است. برای مثال فرماندهان ناوچه‌های گشتی معمولاً ناوبان دوم هستند اما ناوهای محافظ به ندرت توسط افسرانی هدایت می‌شوند که درجات پایین‌تر از ناخدا دومی دارند.

نیروهای دریایی تاریخی از لحاظ سازمانی مستحکم‌تر بودند. کشتی‌ها در قالب چند لشکر جمع می‌شدند و سپس در قالب چند ناوتیپ وابسته و در نهایت یک ناوگان را تشکیل می‌دادند. کشتی‌ها برای ترک یک یگان و الحاق به یگان دیگر مسلتلزم به کسب مجوز کتبی بودند.

نیروی دریایی نوین ایالات متحده بر اساس چندین استاندارد تقسیم‌بندی کشتی‌ها استوار است که می‌توان از آن میان به گروه هواپیمابر ضربتی و گروه اعزامی ضربتی اشاره کرد.

سلسله مراتب در نیروهای هوایی

ساختار سازمانی نیروهای هوایی کشورهای مختلف با هم تفاوت دارد: برخی از نیروهای هوایی (مانند نیروی هوایی ایالات متحده و نیروی هوایی پادشاهی بریتانیا) به چند قرارگاه، گروه و اسکادران تفسیم می‌شوند. برخی دیگر (مانند نیروی هوایی شوروی) دارای ساختاری مبتنی بر نیروی زمینی هستند.

نماد (برای مقایسه با نیروی زمینی)	نام یگان (یوساف/راف)	تعداد کارکنان	تعداد هواپیما	تعداد یگان‌های تابع (یوساف/راف)	افسر فرمانده (یوساف/راف)
+ XXXXXX	نیروی هوایی	کل نیروی هوایی	کل نیروی هوایی	تمام قرارگاه‌های عمده	بزرگ‌ارتشبد یا ارتشبد
XXXXX	قرارگاه عمده/[معادلی در راف ندارد]	متغیر	متغیر	بستگی به منطقه یا مأموریت دارد (یگان‌های تابع فرق دارند)	بزرگ‌ارتشبد یا ارتشبد
XX	نیروی هوایی وابسته/قرارگاه	بستگی به منطقه دارد (یگان‌های تابع فرق دارند)	متغیر	+۲ تیپ هوایی/گروه	سرلشکر
X	تیپ هوایی/گروه یا ایستگاه	۵۰۰۰ - ۱۰۰۰	۱۰۰ - ۴۸	+۲ گروه/تیپ هوایی	سرتیپ
III	گروه/تیپ هوایی	۱۰۰۰ - ۳۰۰	۴۸ - ۱۷	۱۰ - ۳ اسکادارن/۴-۳ اسکادران	سرهنگ یا سرهنگ دوم
II	اسکادران	۳۰۰ - ۱۰۰	۱۶ - ۷	۳-۴ رسد هوایی	سرهنگ دوم یا سرگرد
•••	رسد هوایی	۱۰۰ - ۲۰	۶ - ۴	۲ دسته به علاوهٔ خدمه تعمیرات و پشتیبانی	سروان یا ستوان یکم
••	دسته هوایی	۴ - ۲	۳ - ۲	ندارد	افسر جزء

آرایش‌های نظامی

گذشته از سازمان سلسله مراتب رسمی ارتش که از سده ۱۷ میلادی به این سو در اروپا در حال تحول بوده است، نیروهای جنگاور برای دستیابی به اهداف خاص عملیاتی به سازمان‌های مأموریت‌محور تقسیم‌بندی یا گروه‌بندی شده‌اند که می‌توان از میان آن‌ها به کامپفگروب (Kampfgruppe) در آلمان، تیم رزمی در نیروی زمینی و نیروی مأموریت در نیروی دریایی ارتش ایالات متحده یا گروه مانور عملیاتی شوروی در طول جنگ سرد اشاره کرد. گروه رزمی (battlegroup) در ارتش‌های بریتانیا و کشورهای مشترک‌المنافع به وسعت برای گروه‌بندی گروهان‌ها در طول جنگ جهانی دوم و جنگ سرد مورد استفاده قرار گرفت.

منابع

• ویکی‌پدیای انگلیسی [۳]